Сабақ №1Сабақтың тақырыбы: ХХ ғ басында қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметі. Алаш қозғалысының басталуы



жүктеу 1.65 Mb.
бет1/9
Дата03.04.2016
өлшемі1.65 Mb.
түріСабақ
  1   2   3   4   5   6   7   8   9
: CDO -> OBSOJ -> Tar
Tar -> М. Х. Асылбеков “ ” 2009 ж
Tar -> Сабақ барысында беріллген ақпатарттарды белсенді қабылдау
Tar -> Цин династиясының билігіндегі Қытай
Tar -> Ф-об-007/020 Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Tar -> Лекция: 15 сағ Практикалық(Семинар)сабақтары сағ СӨЖ: 15 сағ обсөЖ: 15 сағ Тест саны: 200 Кредит саны 1
Tar -> Реферат Ауызша талдау
Tar -> Факультет: "Тарих және құқықтану" Кафедра: "Отан және шетел тарихы"
Tar -> Этнология” пәні бойынша “050114” – “Тарих” мамандығының 2- курс студенттерінің білімін бақылауға арналған тапсырмалар мәтіні
Tar -> Сабақ барысында берілген ақпараттарды белсенді қабылдау
Tar -> Сабақ барысында берілген ақпараттарды белсенді қабылдау
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Сырдария” университеті

Гуманитарлық білім” факультеті



Отан және шетел тарихы кафедрасы

Бекітілді”


Факультет оқу-әдістемелік кеңесі

2 хаттама 1.09.2008ж.



_____________________

(төрағасы, аты жөні)

Қазақстан Республикасының қоғам қайраткерлерінің бейнесі пәнінен ОБСӨЖ сабақтарының

ӘДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУ


Жетісай – 2008 ж.

САБАҚ

1Сабақтың тақырыбы: ХХ ғ басында қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметі.



Алаш қозғалысының басталуы.
Жоспары:



  1. Алаш қозғалысының өзекті мәселелері.

2. Алаш қозғалысының тарихнамасы.
Теориялық мәліметтер:
Ұлттық демократияшыл зиялылар үлт азаттық идеясын
таратушы, қазақ халқының үлттық саны - сезімін оятушы,
отаршылдыққа қарсы күреске дем беруші болды. Оны Шыңғыс -
ханы үрпағы Ресейдің либериал демократиялық қозғалысының
жоғары биліктің қайраткері, бүрын кадет партиясы Орталық
Комитетінің мүшесі болған Алихан Бөкейханов басқарды.

Көрнекті ағартушылар мен демократтар, революциялық


қозғалысқа белсене қатысушылар А.Байтүрсынов, М.Дулатов
және басқа көптеген адамдар оның пікірлестері мен серіктестеріне айналды.

Алаш қозғалысының әлеуметтік негізі даланың бетке үстарлары - билердің, батырладың, жартылай феодал байлардың мүдделерін білдірген, капиталистік даму жолына бағдаор алған зиялылар болды.

Олар сондай - ақ оппозициядағы кең көлемді демократияшыл бүқара - шаруалардың жүмысшылардың, қала демократиясының мүдделері де білдіреді. Қозғалыстың әлеуметтік негізінің ауқымдылығнан азаттық қозғалысының жалпы үлттық көлемінің, оның деимократиялық және отрашылдыққа қарсы сипатымен түсіндіруге болады. Қазақ халқын отарлық езгіден азат, егеменді автономиялық үлттық мемлдекет қүру идеясы қозғалыстың негізгі өзегіне айналды.

Ақпан революциясынан кейін, 1905 жылдан бастап өмір сүрген алаш қозғалысы қапйта жанданды. 1917 жылғы сәуір - мамыр айларында «Алаш партиясының облыстық, ішінара уездік съездері болып өтті.

Мәселен, қазақтардың 1917 жылғы сәуір айында болған Жетісу облыстық съезі жергілікті өзін - өзі басқару орындарының өкілеттігіне жататын мәселелер жиынтығын қарады.

Олардың қатарында азық - түлікпен жабдықтау, жергілікті өзін - өзі басқару, сот ісін жүргізу, салық салу, білім беру және ағарту проблемаларын шешу көзделді. Аграрлық мәселе қызу талқыланды. Атап айтқанда, съезд облысқа сырттан әкеліп қоныстандыруға жол бермеу қажет деп тапты. Қазақтардың орыстармен өзара қатынастарын реттеу әдістері босқөындарды Қытайдан қайтару әдістері арнайы қаралды.

Қазақтардың Семей облыстық съезі (27.ІҮ-7.У.1917) Бүкілқазақ съезіне Қазақстанның болашақ автономиясын қүру туралы өз көзқарасын үсынды. Съезд Ресейлік бірінші Қүрылтай жиналысында Үлы Ресейді мекендейтін үлыстардың еркіндігі, теңдігі мен туысқандығы баянды етілуі тиіс және оларға өздерінің еаяси өмірін үлттық, түқрмыстық, мәдени, экономикалық тарихи - географиялық ерекшеліктеріне сәйкес қайта қүруға мүмкіндік берілуге тиіс деп санады. Съезд дворян-помещиктер үстемдігі түсында қүрылып, ескі режимнің саясатын қолдап келген, қазіргі кезде күні өткен, халыққа мүлде пайдасы жоқ және зиянды шщаруа бастықтарды, становойлық приставтар, урядниктер мен дала генерал-губернаторлығы институттарының таралуын талап етті.

1917 жылғы 21-26 шілдеде Орынборда, Жалпы қазақ съезі болып, оған Ақмола, Семей, Торғай, Орал, Жетісу, Сырдария, Ферғана облыстарымен ішкі Бөкей Ордасының делегаттары қатысты.Съезд мемлекеттік басқару нысаны, қазақ облыстары автономиясын, жері мәселесін халықтық милиция үйымдастыру, земство, халыққа білім беру, сот, рухани-дін, мәселелерін және т.б. қарады.Көріп отырғанымыздай қазақтың демократиясын жүртшылығын қазақ мемлекеттігі демократиялық реформалар үлттық саяси өзін-өзі билеуі үшін қажетті алғы шарттар жасау проблемалары толғандырды. Съезд қазақтың "Алаш" саяси партиясын қүру туралы мәселе қарап оның бағдарламасын жасау қажет деп тапты."Мемлекеттік басқару нысаны" мәселесі бойынша съезд "Ресейде демократияшыл федерациялық , парламенттік республика бо луға тиіс "-деп жаздьі.

1917 жылғы мамырда мүсылмандардың Бүкілресейлік съезы болды.Соғысқа көз қарас мәселесі бойынша съезд өзінің үраны:Европа,Азия мен Африкахалықтарының өзі-өзі билеуі негізінде . аннексиясыз және контрибуциясыз бітім деп санайтынын мәлімдеді.

Съезд көп әйел алушылық пен қалыңмалға қарсы шықты. Жүмысшы мәселесін тиалқылағаннан кейін съезд өз қарарында былай деп жазды: 1?8 сағаттық жүмыс күні енгізілсін 2. Апта сайынғы үздіксіз мерекелік демалыс 42 сағат болып белгіленсін. Съезд бастауыгп мектептерде оқыту түркі халықтарының әрбір тобының ана тілінде жүргізлуге тиіс, міндетті және тегін жалпыға бірдей бастауыш білім беру енгізілсін деп тапты. Мүсылмандардың діни басқармасының міндеттері белгіленді.

Съезде белгілі турколог, Шығыс азаттық қозғалысының қайраткері Зәки Валидов (Тоған) өз сөзінде Ресей дамуына тәуелді болып қалған түрік халықтарының бүдан былайғы тағдыры туралы мәселе қозғап, бүкіл Түркістанның тәуелсіздігі идеясын үсынды. Ресей мүсылмандары Орталық шурасына Қазақстаннан Ж.Дусмухамедов пен Аққазы Досжанова кірді.

Мүсылмандардың 1917 жылғы шілде оқиғаларын кейін болған екінші Бүкілресейлік съезі алдағы Қүрылтай жиналысы сайлау-ғы түжырымдаманы әзірлемеді.

Ақпаннан қазанға дейінгі кезеңде үлттық демократия идеясы қалыптасты. Ресейдің шет аймақтарының 30 миллион халқына ықпалын жүргізген мүсылман қозғалысының қаулап дамуы бірқатар ислам партияларының қүрылуына алып келді.

1917 ж. Әулиеата (қазіргі Жамбыл) мен Меркеде Қазақ жастарының революция одағы қүрылды. Кейіннен осы үйымдардың көптеген мүшелері (С.Сейфуллин, Т.Рысқүлов) Қазақстанда Кеңес өкіметін орнату жолында жданқиярлықпен күресті.

Қортындылай келсек Алашорда буржуазияшыл үлтшылдық мемлекет қүрылым.Оны жақтаушылар кейіннен өзінің алдынан Қазақстан территориясында Алаш автономиясы аттас бурж-үлшылдық қорғалысқа бірікті.Ол Алаш партиясына және оған қосылушы феодал,бай әлементтерге арқа сүйеді.Олар Қазақстанда Ресейдің буржуазия қоғамы шеңберінде Алаш автономиясы деп аталатынды негіздеуге тырысты.Алаш партиясының 1917жылы 5-13 декабрьде Орынборда өткен 2 съезінде жарияланды.

Алашорда үкіметін кадет партиясы Орталық комитетінің мүшесі Ә.Бөкейханов басқарды.Алашорда орталғы болып Семей қаласы жарияланды.Ж. және X. Досмүхамедовтар басқарған топ Алашорда ерекше бағыт үстанды.Олар Оралдың ақ казак орыстарымен тығыз бойланыста жүмыс істеген Ойыл уәлаяты деп аталатын батыс бөлемшесін қүрды.Уәлаят үкіметі Орал,Ілбішін,Гурьев және Маңғышылақ уездеріндегі қазақ болыстарына өз билігін жүргізбек болды.

Алаш өзі жарияланған кезден бастап Орынбор,Орал Сібір,Жетісу
қазақ әскерлерінің контреволюциялық үкіметтермен,Сібір
облыстық думасымен,Қоқан автономиясымен,Қүрылтай жиналысы
мүшелерінің комитеті үкіметімен, татар және башқүрт үлтшылдарымын,Колчак әкімшілігімен әскери саяси байланыс
жасады.Алашорданың халыққа қарсы қимылы ақгвардияшыл
қастандыққа,бүлікке комунисттерге, Совет өкіметін жақтаушыларға қарсы қырып-жою шараларына қктысуынан айқын көрінді.

Алашордашылар қүрған 3 атты полкі және бірнеше үсақ


бөлімшелер ақгвардияшылар әскерлеріне қосылып Қызыл
гвардия мен партизандарға қарсы соғысқа қатысты. Қазақстан
еңбекшілері Коммунистік партиясының басшылығымен

Алашордашыларға қарсы белсенді күрес жүргізді.

Ж. Жанкелдиннің А Имановтің отрядтары қазақ атты әскер
бригадасы, қазақтың 1 және 2 - үлгілі атты әскер полктері
ақгвардияшылар мен алашордашыларға қирата соққы берді.
Қазақ халқының даңқты үл-қыздары - комунистер А.Асылбеков,
Ә.Әйтенов,С.Асфендияров,Т.Бокин,С.Сейфуллин, У.Жанибеков,

О.Жандосов, С.Жақыпов, Б.Жәнікешев, А.Оразбаева, т.б. қазақ еңбекшілері арасында лениндік үлт саясатын насихаттады. Алашорданың бет пердесін ашып көрсетті. Бүл ретте РКПП уездік және қалалық комунистерінің мүсылман секциялары мен бюролары елеулі жұмыс атқарды. Партия бүларға Совет өкіметіне шын берілген, неғүрлым әзірлігі зор жүздеген коммунист-қазақтарды жүмысқа жіберген болатын. 1917 ж. декабрьде Алашорда өз өкілдерін Шыгыс майданының 1-және 4-армияларының командованиесімен келіссөз жүргізіп жіберіп, Совет өкіметімен ынтымақ жасамақ болды. Бірақ одан ештеңе шықпады. Азамат соғысының барысында Алашорда қүрамалары толық қиратылды. 1920 ж. Эмартта қырғыз (қазақ) ревкалы Алашорданың және оның барлық мекемелерінің жойылғаны туралы бүйрық берді . Неғүрлым белсенді алашордашылар ақгвардияшылардың


Тест тапсырмалары.
1. «Алаш» партиясының Жетісу облыстық съезі қашан болды?

А) 1917 сәуір

В) 1917 наурыз

С) 1917 желтоқсан

Д) 1917 ақпан
2. Алаш партиясы қандай қоғамдық даму жолына бағыт алған зиялылардан тұрды?

А) Капиталистік қоғам

В Феодалдық қоғам

С) Социалистік қоғам

Д) Демократиялық қоғам
3. «Үш жүз» партиясының мақсаты қандай?

А) Алаш партиясына қарсы күрес

Б Қаз АКСР-ін құру

В) Көп әйел алушылық пен қалың малға қарсылық

С) Алаш партиясына қарсы күрес

Д) 8 сағаттық еңбек күнін енгізу


Бақылау сұрақтары:

1. Алаш қозғалысының басталуы.

2. Алаш қозғалысының шығу себептері .

3. Қарқаралыдағы метингі қазақ зиялыларының алға қойған мақсаты.

4. Ғасыр басындағы қазақ зиялыларының саяси көзқарасы
Реферат тақырыптары:
1. Алаш партиясы.

2. Бүкіл қазақ съезі. “Алаш партиясының” құрылуы.

3. “Алаш” партиясының бағдарламасы

4. “Алаш”партиясының большевиктер, кадеттер, Үш жүз партияларымен арақатынасы мен айырмашылығы.


Пайдаланатын әдебиеттер.
1. Ғ.Ахметов .Алаш «Алаш» болғанда Естеліктер мен тарихи деректер. А,1996ж.

2. Аманжолова Д.А. Движение Алаш в 1917 г М,1993 ж.

3. Аманжолова Д.А Казахский автономизм и Россия. Историческая наука Казахстана А 1992

3. М..Қозыбаев Ақтаңдақтар ақиқаты. А1992ж 272 б.

4. М.Қойгелдиев Алашорда II Егемен Қазақстан 1992 ,18 қаңтар

5. К.Н.Нұрпейісов .Алаш һәм Алашорада



САБАҚ

2 Сабақтың тақырыбы: Алаш партиясы.



Жоспары:
1. Алаш партиясының тұғырнамасы.

2 Алаш қозғалысының бастау кезеңдері.



Теориялық мәліметтер:
1917 ж Ресейде ақпан буржуазиялық революциясы өткеннен кейін қазақ даласында қоғамдық қозғалыстар басталды.1 жалпы қазақтық съезд 1917 ж шілдеде Орынбор қаласында өтеді . Күн тәртібінде 14 мәселе қаралды: мемлекеттік басқару жүйесі , автаномия, білім , сот дін, әйелдер құқы және т.б. Съезд қазақтардың « Ресей Федеративтік демократиялық , парламенттік республикасының құрамында автономия » алу талабын жариялады. Съезд революцияларында жер мәселесі өте өткір көтерілді, оның ішінде қоныс аударуды тоқтату , қазақ жерін өзіне қайтарып беру т.б.Осы съезд уақытында «Алаш» партиясы құрылды.Бұл Ахмет Байтұрсыновтың ,Әлихан Бокейхановтың «Қазақ» газеті төңірегінде жиналған қазақ зиялы қауымының белсенділігі арқасында , қазақ этносын құлдыраудан сақтап қалған ірі оқиға болды. Қазақ қоғамында ,саяси өмірде 1917 ж желтоқсанда Орынборда өткен ІІ қазақ съезі үлкен орын алады. Бұл съезде «Алаш» партиясының бағдарламасымен бірге ұлттық – мемлекет идеясы ұсынылды.

V. Алаш облыстарын құлдыраудан, анархиядан аман сақтау үшін Алаш Орда халықтық кеңесін ұйымдастыру. Оның 25 орнының 10 орны орыс және басқа халықтар өкілдеріне берілсін. Алаш орданың орталығы Семей қаласы болсын. Алаш Орда қазақ елінің билігіне тез арада өз қолына алынсын.

Азамат соғысы жылдарында (1918-1920жж) Орынбор мен Самара қалаларында қазақ және башқұрт ел басшылары арсында бірнеше келіссөздер мен жиналыстар өтті. Мұндай келіссөздердің жетістіктерінің бірі «оңтүстік-шығыс мұсылман облыстарының федерациясын» құру, башқұр-қазақ әскери бөлімдерін қалыптастыру болды.

З.Валиди өзінің естеліктерінде 1918ж. 18-21 шілде аралығындағы келіссөздер туралы былай деп жазды «Саитгерей Магазов Семейге келгенде, онда Алихан Бөкейханов пен бұрынғы Қоқан автономиясының басшысы Мұхамеджан Тынышпаев болды. Бұл Қоқан республикасы, Алаш Орда және Башқортстан лидерлері ұйымдастырған алғашқы бірлескен съезі болды».

Өкінішке орай, көптеген себептерге байланысты Түркі елінің ұлттық қолбасшыларының жоспары жүзеге аспады. Сол кездегі күрес жайлы Башқортстан саяси қайраткері және тарихшысы З.Валидов естеліктерінде жақсы көрінеді: «орталық (Мәскеу) келешекте де бұрынғы отар елдеріндегі орыс пролетариатының өкілдеріне сүйенді, біз олардың «басшыларына» адалдық пен берілгендікті қанша лықты көрсетсек, соншалықты олардың сенімділігін пайдалана аламыз, бізге деген сенімсіздік Ресей шегінде социализмнің жеңісінен кейін де сақталып қалады. Тіпті әлемде социализм орныққаннан кейін де шығыс халықтары Ресей метрополиясының және жұмысшыларының тарапынан «басқару жүргізілмейінше қанағаттанбайлды дегенді мен Лениннің өз аузынан естідім...»

Мұның бәрі Лениндік түсінік «... социализм құру жолына түскен шығыс халқы ешқашан орыс коммунистерінің сенімін пайдалана алмайтынын мен түсіндім»

Бұл мәселе – шовинизм ұлттық ел басшылары алдында кеңес үкіметіне қарсы ашық күрес туғызу қажеттігін қойды. Дәл осы уақытта Т.Рысқұлов, Н.Ходжанов және т.б. пікірлестер Түркістан комиссиясынан және Түркістан атқарушы комитетінен шығарылды. Олардың орнына «интернационалистер» сеніміне ие болған басқа адамдар тағайындалды. Осылайша революция кезінде шығыс халықтарының өтірік алдарқатқанымен билік қолына тиісімен большевиктер өздерінің шовинистік пиғылын ашық көрсете бастады.

Кеңес үкіметінің Қазақстанда орнауы және азамат соғысы

Ресейдегі ақпан революциясынан кейін билік үшін кадеттер мен кеңесшілдер арасында талас басталды. Уақытша үкіметтің беделін шұғыл құлдырауы және оның нақты биліктен айырылу жағдайында 191ж. 25 қазанда ( қараша) Петроградта солшыл эсерлер және социал-демократиялық, социал-революциялық партиялардың біршама радикалды бөліктерінің калициясын билікке әкелген қарулы төңкеріс жүзеге асты. Үкімет билігі В.И.Ульянов Ленин басшылық еткен Халық комиссарлар Кеңесінің қолына өтті. Жұмысшылар мен солдат депутаттардың Кеңесінің екінші съезінде қабылданған декреттер Ресейдің соғыстан шығуын, жердің шаруаларға берілгендігін және әртүрлі деңгейдегі кеңес билігінің жер-жерде орнай бастағанын жариялады.

Түркістан генерал- губернаторлығының құрамына енген Сырдария және Жетісу облыстарындағы Кекңестер шұғыл түрде билікті өз қолына ала бастады.

Оңтүстік Қазақстанада билікке келген Кеңес үкіметінің отаршылдық сипаты 191ж 15-22 қараша аралықтарында Ташкент қаласында өткен Кеңестің III. өлкелік съезінде айқын көрінді. Мұнда Кеңестік Түркістан автономиясы жарияланды. Бұған қарама-қайшы 26 қарашада Қоқан қаласында IV төтенше Мұсылман съезі өз жұмысын бастады, оның басты нәтижесі уақытша кеңес басшылық еткен. Түркістан Мухтариятын (автономия ) жариялау болды. Уақытша үкімет басшысы М.Тынышпайұлы, шет істер министрлігінің басшысы болып М.Шоқай тағайындалды. Осылайша 1917ж қараша желтоқсан айларында Қазақстанның оңтүстігінде өзіндік қос үкімет қалыптасты. Бірақ Ташкенттегі Кеңес үкіметі өздеріне оппозициялық әрекеттегі мұсылман үкіметінің қызметімен келісе алмады. 1918ж қарашаның 5 жұлдызынан 6-сына қараған түні Кеңестік Түркістанның барлық қарулы күші Қоқанд қаласына шабуыл жасап Қоқан автономиясы құлатылды. Жалпы қазақ елінде жоғарыда болып жатқан күрес түсінікті болған жоқ.

Қазақтардың негізгі бөлігінің бейтараптылық жағдайында Орынборда Кеңес үкіметі орнықты, бірақ бұл ұзақ уақыт әрекет етпеді. Орынбор казак әскерінің басшысы А.Дутов Алаш партиясының және меньшевиктердің қолдауымен Орынбор Кеңесінің мүшелерін қамауға алды. Бірақ 191ж Аяғанда Қостанайда Орынборда Дутов пен оның одақтастары жеңіліп далаға шегінді.

1917ж қараша желтоқсан айларында Қазақстанның солтүстік қалаларының көпшілігінде билік большевиктер қолына өтті. Қарулы күш қолдану жолымен Кеңес үкіметі 1918ж ақпанда Семейде, наурыз айы,нда Верныйда орнатылды. Тек қана Оралда казак әскерлерінің билігін большевиктер жоя алмады. 191ж қараша 1918ж наурыз айларында Қвазақстанның көптеген қалаларында Кеңес үкіметі жарияланғанымен большевиктер ықпалы қалалар мен оның маңындағы терір жолдардан әрі аспады. Халықтын көп бөлігі, әсіресе Қазақстанның далалық өлке қазақтары Алаш Орда үкіметі мен оның жергілікті комитеттеріне бағынды. Ал қазақ станциялары- әскери үкіметке, немесе атамандарына қарады.

Большевиктер мен олардың саяси қарсыластарынан ұстанған бағытының қарама-қайшылығы 1918ж көктемде елдің кбарлық аумағында азамат соғысының кең жайлауына ықпал етті. Қарулы қақтығыстрың басталуына жергіулікті Кеңестің Сібірден шығып Владивосток арқылы Еуропаға бағытталған, бұрынғы әскери тұтқын чехтар мен словактардан құралған Чехославак корпусының бір бөлігін қарусыздандыру әрекеті себеп болды. Алғашында Петропавлскіде кейін Семейде орын алған көптеген көтерілістер Қызыл Армияның көктемгі-жазғы шабуылы антибольшевиктік күштердің соңғы жетістігі болды.


Пайдаланатын әдебиеттер.
1. Ғ.Ахметов .Алаш «Алаш» болғанда Естеліктер мен тарихи деректер. А,1996ж.

2. Аманжолова Д.А. Движение Алаш в 1917 г М,1993 ж.

3. Аманжолова Д.А Казахский автономизм и Россия. Историческая наука Казахстана А 1992

4. М..Қозыбаев Ақтаңдақтар ақиқаты. А1992ж 272 б.

5. М.Қойгелдиев Алашорда II Егемен Қазақстан 1992 ,18 қаңтар

6. К.Н.Нұрпейісов .Алаш һәм Алашорада




САБАҚ

3 Сабақтың тақырыбы: Алаш автономиясының құрылуы


Жоспары:
1.Алаш қайраткерлерінің қатал тағдыры.

2.ХХ ғасырдың басындағы саяси тәуелсіздік үшін күрестің жаңа кезеңі.


Теориялық мәліметтер:
“Қазақ ” газетінің 1917 ж 21 қарашадағы санында “Алаш ” партиясы бағдарламасының жобасы жарияланды. Жобаны жасаушылар: Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, Елдес Омаров, Е. Тұрмұхамедов, Ғ. Жүндібаев, Ғазымбек Бірімжанов деп көрсетілген. Бұдан көріп отырғанымыздай ХХ ғасырдың бас кезінде-ақ қазақ халқы ұлт-азаттық қозғалысының негізін қалаушы, әрі идеялық басшылары Ә.Бөкейханов, А.Байтұрсынов, М.Дулатовтың аты-жөндері бірінші тұр. Ұдайы саяси қуғын –сүргінге ұшырағанына түрмеге жабылып, жазаға тартылғандарына қарамастан, олар өздерінің туған халқына шексіз берілгендігін көрсетті және оны іс жүзінде дәлелдеді. Олар қатәгез отаршылдық пен полицейлік езгі жағдайында туған халқының мүддесін қорғады, оның өмір сүру құқын ғана емес, сонымен қатар дербес саяси даму құқығын да ғылыми дәйектілікпен айқындап партия бағдарламасының жобасын түзді.

Ұйымдасып көмеген қазақ зиялылары бостандық жарияланғаннан кейін алғашқы кезде әрқайсысы әр жақта ұйым ашты, олардың көбі ұйым деген аты болмаса, ен істеу керектігін өздері де білмеді, жалпы жергілікті жерде мәдени ағарту жұмыстарынан (сауық кештерін қою, жазба газет шығару,т.с) әрі аспады.Мысалы Омбыда “Бірлік”, Қызылордада “Талап ”, Зайсанда “Қазақ жәрдемі ” т.б. ұйымдар болды. Орынборда бір топ қазақ жастары 1917 жылдың жазында “Еркін дала ” деген ұйым ашып, “Қазақ ” газетінің 17 шілдедегі санында халыққа мынадай үндеу жариялапты: “Бірінші тамызда оқытушылардың Орынборда жиыны болады.Учредительное собрание келіп қалады.Болатын өзгерістің жайын ұйымдасып кеңксуіміз қажет. Оның үстіне, жаңа туған қауымның көптің талқысына салатын сөздері бар. Соның үшін күш біріктіріп қызмет етуге сендерді біз шақырып күтеміз”.

Алаш партиясының бағдарламасының жобасы.

I Мемлекет қалпы. Ресей демократиялық федеративтік республикаға енген әрбір мемлекет тәуелсіз болып табылады. Үкімет басында Учредительное собрание мен Г.Дума қалауынша кесімді жылға сайланатын президент болу. Президент халықты министрлер арқылы бағу, ол министрлер Учредительное собрание мен Г.Дума алдында жауапты болу.

Депутаттар тегіс, тең төте һәм құпия сайлаумен болады. Сайлау хұқында дін, еркек, әйел талғаусыз болады.

Законда жалғыз ғана Г.Дума шығару һәм Г.Дума үкімет үстінен қарап ісін тексеру, запрос (сұрау) жасау хұқы да Г.Думада болу мемлекет салығы Г.Думасыз салынбау.

II Жергілікті бостандық. Қазақ жүрген облыстарының бәрі бір байланып өз тізгіні өзінде болып Россия республикасының федерациялық бір ағзасы болу. Реті келсе, қазақ автономиясы сыбайлас жұрттармен әзірге бірлесе болу, реті келмесе бірден-ақ өз алдына жеке болу. Қайткенде де осы күнгі земстволықты қабыл алу. “Алаш ” партиясы қазақтың би, болыс, ауылнайлары сияқты орындарында қызмет ететін адамдар жұртқа пайдалы, жұрт үшін қызмет етерге көңілді адамдар болуына жаһид қылады. Земестволардың управаларында милицияларында таза қызметші боларлық адамдардың атын халық қалауына салады. “Алаш ” партиясы әділдікке жақ, нашарларға жолдас, жәбірлерге жау болады. Күш-қуатын игілік жолына жұмсап, жұрт тарақи (дамуына) ету жағына бастайды.

III. Негізгі хұқық. Россия республикасында дінге, қанға қарамай еркек әйел демей адам баласы тең болу.

-жиылыс жасауға,қауым ашуға, жария сөйлеуг, газет шығаруға, кітап бастыруға еркіншілік, үкімет қызметшілері иесінен рұқсатсыз ешкім табалдырығынт атамаушылық;

законсыз жолмен ешкімді өкімет адамдары ұстамаушылық, сот сұрамай, билік айтылмай тұтқын қылмаушылық, қылмысты болған адам судья бар жерде бір жетідей қалмай судьяға тапсырылып, жабылса, судья үкімімен жабылу. Кісі хатын ашқанға –айып, оқығанға жаза болу.

VI. Ел қорғау . ел қорғау үшін әскер осы күнгі түрде ұсталмау. Әскерлік жасына жеткен жастар жерінде үйретіліп, жерінде қызмет ету, әскер тобына бөлгенде туысқан табына қарай бөлу. Әскерлік міндетін қазақ атты милиция түрінде атқару.

VII. Салық.

Салық әл-ауқат табысқа қарай байға –байша, кедейге –кедейше әділ жолмен тарату.

VIII. Жұмысшылар.

Жұмысшылар закон панасында болу. (Қазақ жерінде завод –фабрикалар аз, сондықтан қазақтың жұмысшылары да аз. “Алаш” партиясы жұмысшылар турасында социал –демократтардың меньшевик табының програмасын жақтайды.)

IX.Ғылым –білім үйрету.

Оқу ордаларының есігі кімде кім болса ашық һәм ақысыз болу; жұртқа жалпы оқу жацылу.Бастауыш мектептерде ана-тілінде оқу, қазақ өз тілінде орта мектеп, университет ашу, оқу жолы өз алдына автономия түрінде болу;үкімет оқу ісін е кіріспеу; Мұғалімдер-профессорлар өзара сайлаумен қойылу; ел ішінде кітапханалар ашылу.

Ахметтің сөзімен айтқанда “киіздей шала басып қарпылмаған ” алаштың өзі сол қым-қиғаш заманда құрылмай жатып быт-шыт болып Шығыс Алашорда, Батыс алашорда болып бір бөлігі Торғайда қалыпыдырап аяғынан тозды. Шығыс пен Батыс Алашорданың арасында байланыс болмады. өйткені жер шалғай қолдарында байланыс құралдары жоқ еді. Сонымен “Алашорда ” іс жүзінде 1918ж ортасынан 1919ж аяғына дейін бас аяғы жыл жарымдай ғана өмір сүрген.


Тест тапсырмалары.
1. Алашорда Автономиясын теріске шығарғандығы туралы қарар қай съезде қабылданды?

А) Ақмола уездік съезінде

Б Торғай облыстық съезінде

С) Түркістан облыстық съезінде

Д) Орынбор жалпықазақ съезінде
2. Сталиндік жазалаудың құрбаны болған «Алаш» партиясының негізін қалаушы, Автономиялық қазақ «Үкіметінің» басшысы «Айқап», «Қазақ», «Қазақстан» газеттеріне мақалалар жазып тұрған 1894 жылы Петербургтегі Орман шаруашылығы институтын бітірген кім?

А Ә.Бөкейханов

Б ) М.Шоқай

В М.Дулатов

С) А.Байтұрсынов
3. Алашорда Уақытша Халық Кеңесінің қанша мүшесі болды?

А) 37 мүшесі

В) 44 мүшесі

С) 52 мүшесі

Д) 25 мүшесі

Е) 17 мүшесі


4. Алашорданың уақытша орталығы болған қаланы атаңыз?

А) Верный

В) Торғай

С) Семей


Д) Қостанай

Е) Тараз
5. Алашорда Автономиясын теріске шығарғандығы туралы қарар қай съезде қабылданды?

А) Торғай облыстық съезінде

В) Ақмола уездік съезінде

С) Түркістан облыстық съезінде

Д) Орынбор жалпықазақ съезінде

Е) Семей облыстық съезінде
6. «Алаш» партиясының бағдарламалық талаптарын қолдайтыны туралы өткен сайлауда Семей уезі неше пайызды көрсетті?

А) 85, 6 %

В) 57,5%

С) 75%


Д) 38,4%

Е) 92,8%
7. «Алаш» партиясының төрағасы:

А) М.Шоқай

В) М.Тынышбаев

С) А.Байтұрсынов

Д) Ә.Бөкейханов

Е) М.Дулатов



  1   2   3   4   5   6   7   8   9


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет