Тақырып : Үстеу жəне оның түрлері. Дайындаған



Pdf көрінісі
Дата10.01.2020
өлшемі373.47 Kb.

Тақырып



Үстеу жəне

оның түрлері

.

Дайындаған



Бисенбаева

Арай

(

3 «г» курс)

Əжінияз атындағы Нөкіс мемлекеттік педагогикалық

институты

Филология факультеті

Қазақ тілі жəне əдебиеті кафедрасы

1. 

Үстеу сөздер туралы түсінік

2. 

Үстеулердің

морфологиялық құрамына

қарай түрлері

3. 

Үстеудің мағыналық

топтары

Іс

-

əрекеттің əр түрлі

белгісін

,

амал

-

тəсілдерін



мекенін



мақсатын



тағы

басқада сыйпаттарын

білдіретін сөз табы

үстеу

деп

аталады



Мысалы



Көзіңді ашып

жұмғанша

жылдам

хабар

алғызды

. ( 

Ы



А



1.

Негізгі үстеулер

Негізгі үстеулер деп

қазіргі кезде морфемаларға

қалыптасқан сөздерді

айтамыз

.

Негізгі үстеулерге мынадай

сөздер жатады



əрең



азар



əдейі



жорта

,

қасақана т

.

б

.

Үстеу құрамына қарай

екіге бөлінеді

1.

Туынды үстеулер

Туынды үстеулер деп

түрлі қосымшалар арқылы

,

сөздердің бірігу жəне

қосарлану тіркесу тəсілдері

арқылы сондай

-

ақ



кейбір сөз тіркестерінің т

ұрақтануы басқа сөз таптарынан

арқылы

жасалған

(

я үстеуге айналған



үстеулерді айтамыз



• 1. 

Негізгі үстеулердің көпшілігінен шырай

категориясы жасалады



демек



оларға

-

рақ

, -

рек

, -

лау

, -

леу жұрнақтары жалғанады



алдынан шырай

туғызатын өте



аса



тіпті сияқты күшейіткіш

үстеулер қолданылады

.



2. 



Негізгі үстеулердің кейбіреулері

қосарланып та



плеонизм жолымен қабаттасады

да қолданылады



Мысалы



құр босқа



текке



босқа



бос бекерге

.



3. 



Негізгі үстеулерден қосымшалар арқылы

да



қосарлану арқылы да



басқа сөздер мен

тіркесіп те



туынды үстеулер жұмсала береді



Мысалы



əрең



əрең

-

əрең



азар

-

азар



азар деп



əдейілеп



ұдайылап



əрі

-

бері т

.

б

.

күрделі

туынды үстеулер



Құрылысы мен құрамы жағынан туынды үстеулер

екі топқа бөлінеді

жалаң


туынды үстеулер

Үстеудің мағыналық топтары

Мезгіл үстеулер

Мекен үстеулер



.

Мөлшер үстеулер

.

Сын қимыл үстеулері



Күшейткіш үстеулер

Мақсат үстеулері

Себеп

-

салдар үстеулері



Мезгіл үстеулері қимылдың

қозғалыстың



жалпы мезгілін жəне дəл

уақыт мерзімін білдіре келіп

қашан



?

қай


уақытта

?

қашаннан



?

деген сұрауларға

жауап беріп

істің не болатынын



не

болып жатқанын көрсетеді



бүгін


былтыр


биыл


ертең


таңертең


кеше


күндіз


күндізгі


күні


-

түні


қысы


-

жазы


анда


-

санда


оқта


-

текте


енді


-

енді


ала


жаздай т

.

б





Мекендік үстеу қимылдың

мекенін


орнын


бағытын


білдіреді

.

Қайда



?

қайдан


?

қалай


?

деген сұрауларға жауапбереді

:

ілгері


кейінде


əрмен


бері


асқа


үске


сонда


алда т


.

б

.



Мекендік үстеу қимылдың

мекенін


орнын


бағытын


білдіреді

.

Қайда



?

қайдан


?

қалай


?

деген сұрауларға жауапбереді

:

ілгері


кейінде


əрмен


бері


асқа


үске


сонда


алда т


.

б

.



Сын

(

бейне



үстеулері қимылдың

алуан түрлі сапасын

тəсілін

(

істелу жолын

), 

бейнесін білдіреді де

қалай

????


қайтіп

????


қалайша

????


бұл топқа мынадай үстеулер жатады



осылай



осылайша



бірте

-

бірте



ойша



бұрынғыша



өзінше



кезек

-

кезек



əрең

-

əрең

,

келе сала



билеп

-

төстеп т

.

б

Күшейткіш үстеу сынның немесе қимылдың

,

іс

-

əрекеттің белгісін я сапасын күшейтіп я

солғындатып

көрсетеді

.

Күшейткіш үстеулер көбінесе сапалық сын

есімдермен тіркесіп жұмсалады да

,

онымен тұтасып

келіп сын есімнің күшейтпелі шырай түрін жасауға

негіз болады

.

Мысалы

:

ең əдемі

,

тым биік

,

өтежақсы

,

аса терең

,

орасан зор

,

т

.

б

.

Мақсат үстеулері қимылдың

мақсатын білдіреді

.

Мақсат үстеулері өзге топтарға



қарағанда сан жағынан аз топтың бірі

Мысалы



əдейі


əдейілеп


жорта


қасақана


Бұлардан басқа мақсат үстеулері

көбінесе аналитикалық тəсіл

арқылы жасалады

.

Мысалы


кітапқа бола

оқуға бола





Себеп

-

салдар үстеулері



амалдың себебін я салдарын

(

нəтижесін



білдіреді

Оларға мынадай үстеулер жатады



жоққа


,

босқа


құр босқа

бекерге


,

амалсыздан

лажсыздан



шарасыздан

.

Бұлардан басқа көсемшелердің



қайталануы арқылы жасалатын

сөйлей


-

сөйлей


көре


-

көре


оқи


-

оқи т


.

б



үстеулер осы топқа жатады

Себеп


-

салдар үстеулері

амалдың себебін я салдарын

(

нəтижесін



білдіреді

Оларға мынадай үстеулер жатады



жоққа


,

босқа


құр босқа

бекерге


,

амалсыздан

лажсыздан



шарасыздан

.

Бұлардан басқа көсемшелердің



қайталануы арқылы жасалатын

сөйлей


-

сөйлей


көре


-

көре


оқи


-

оқи т


.

б



үстеулер осы топқа жатады

Топтау үстеулері



Топтау



(

я саралау



үстеулері амалдың

жəне басқа қарым

-

қатынастың бірігу

арқылы істелгенін немесе



керісінше



жекеленіп істелетіндігін білдіреді



Бұл

үстеулер нешеден

????


қаншадан

????


нешеуден

????


қалай

-

қалай сияқты сұрауларға жауап

береді



Мысалы



екеулеп



үшеулеп



он

-

оннан



аз

-

аздан



көп

-

көптен



топ

-

тобымен



Негізгі əдебиеттер

:



Ə



.

Болғанбаев

Ғ

.



Қалиев

Қаз



i

рг



қазақ т

i

л



лексикологиясы мен фразеологиясы

А

., 1997



Кеңесбаев

I,  

Мұсабаев Ғ



Қаз


i

рг



қазақ т

i

л



i (

лексика мен фонетика

). 

А

, 1995



М

.



Балақаев Т

.

Сайранбаев



Қаз


i

рг



қазақ т

i

л



i.

Сөз т


i

ркес


мен жай сөйлемн

i

ң

синтаксис



i. 1997. 

Мырзабеков С



.  

Қазақ т


i

л

i



н

i

ң фонетикасы



Алматы


, 1992

Исаев С



Қаз


i

рг



қазақ т

i

л



i

ндег


сөздердің грамматикалық сипаты

А

, 1998 



6. 


Ысқақов А

Қаз



i

рг



қазақ т

i

л



i. 

Морфология

Алматы


, 1991

ж

.               



Көмекші əдебиеттер

:



1. 



Ш

.

К



.

Бектұров


Қазақ т


i

л

i. (



синтаксис

), 


Алматы

, 2006.


2. 


К

.

Аханов Т



i

л б


i

л

i



м

i

н



i

ң нег


i

здер


i. 

Алматы


, 1993.

3.



Р

.

Əміров



Ж

.



Əмірова

Жай сөйлем синтаксисі



Алматы


, 1998

4. 



М

.

Оразов



Көмекш


сөздер


Ташкент


, 1997 

ж



5.

М



.

Оразов


Ет

i



ст

i

к



Алматы


, 2000 

ж

.



6. 


Исаев С

Бектуров Ш



Сөйлемді грамматикаолық талдаудың тəсілдері

Алматы


, 2007 

ж

.



7. 


Дуйсебаева Д

Қаз



i

рг



қазақ т

i

л



i (

лексикология

).

Оқу қолданба



.

Т

, 2008 




Достарыңызбен бөлісу:


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет