Тараз мемлекеттік педагогикалық институтының хабаршысы ғылыми-педагогикалық журнал вестник таразского государственного педагогического института научно-педагогический журнал



бет3/35
Дата03.04.2016
өлшемі6.31 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35

Темирханова Л. Бастауыш сыныптарда ақпараттық оқыту технологияның ғылыми теориялық негіздері.............................................................................................................................

170


Шалғынбаева. Қ.Қ., Исмуратова.Ш.И. Болашақ мамандардың ғылыми – зерттеушілік іс – әрекеті арқылы шығармашылығын қалыптастырудың педагогикалық негіздері..........................

174



ЖАРАТЫЛЫСТАНУ ҒЫЛЫМДАРЫ (математика, физика, информатика)




Еркебеков Д. Негізгі мектепте ашық интерактивті тапсырмалардың компьютерлік бағдарламаларын қолданып математика оқыту әдістемесі ............................................................

177


Телгараева К. Ашық интерактивті тапсырмалардың компьютерлік бағдарламаларын жасаудың әдістемесі (алгебра оқыту мысалында)............................................................................

181


Туганбаева Г.Т, Еркебек Ж.Б. Программалау тілдерінің бір-бірінен ерекшеліктері...............

184


ГЕОГРАФИЯ, БИОЛОГИЯ, ХИМИЯ, ЭКОЛОГИЯ




Абжапарова А.С., Жаңабай Г.Ж. Ланцет тәрізді сорғыштың биологиялық ерекшеліктері және тудыратын ауруы мен емдеу жолдары......................................................................................

187


Бегалиева С., Желеубай Қ. Жамбыл облысында кездесетін алабота тұқымдас – өсімдіктерінің шипалық қасиеттері.....................................................................................................

191


Бегалиева.С., Желеубай Қ. "Өтпелі кезең" өтпелі........................................................................

195

Мәлікқызы Г., Тулеубаев Ж., Мырзалиев Қ. Жуалы ауданында картоп өсірудің кейбір биологиялық ерекшеліктері..................................................................................................................

196


Нурбеков С.И., Тулеубаев Ж.С., Шинышерова Ғ.Б. Влияние сроков опыления на процент завязывания гибридных зерен.............................................................................................................

201


Нурбеков С.И., Тулеубаев Ж.С., Шинышерова Ғ.Б. Выбор колосьев для кастраций и способ опыления при гибридизации пшеницы..................................................................................

204


Төлеубаев Б., Иманалиева А., Тулеубаев Ж. Жамбыл облысында таралған жайылым кенелерінің биологиялық ерекшеліктері мен күресу шаралары......................................................


205

Тулеубаев Ж.С., Зияева Г.К., Бекібаева М. Қазақстанда жылыжай құрылымының жағдайы..................................................................................................................................................

212


Шинышерова Ғ.Б., Чохыева Г. Жайралардың биологиялық ерекшеліктері.............................

215

Мақалаларды рәсімдеу тәртібі

219

Условия оформления статьи

220

ГУМАНИТАРЛЫҚ ҒЫЛЫМДАР
ТАРИХ (ОТАН, ЖАЛПЫ), ФИЛОСОФИЯ, САЯСАТТАНУ, ӘЛЕУМЕТТАНУ, ДІНТАНУ, МӘДЕНИЕТТАНУ, ЭТНОМӘДЕНИЕТТАНУ, ҚҰҚЫҚТАНУ, ЭКОНОМИКА

ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ МАМАНДЫҚТАР

А14

940.53(574)

Б.МОМЫШҰЛЫ ҚАЗАҚ ҚАЛАМГЕРЛЕРІ ТУРАЛЫ
Абдраймова С.

М.Х. Дулати атындағы Тараз мемлекеттік университеті, Тараз қ.
Қазақтың әдебиеті мен мәдениетінің әлемдік дәстүрден кенже қалмауына бар мүмкіншілігін салған Б.Момышұлының бар сын-пікірлері тек қазақ қаламгерлерінің шығармашылық жолда өсуіне жағдай жасау болды. Осы таласы көп бағытта қандай істер атқарылуы тиіс деген мәселе төңірегінде ол өзгелердің назарын аудармақшы болды. Идеялық тұрғыда қарсы жақты пікрілерімен де санасып отырды. Пендешілікке бой алдырған қарсыластарын ынтымаққа шақырды. Өзгелерді тыңдап өзі де тыңдатуға тырысты. Қазақстан Жазушылар Одағының съезінде сөйлеген сөзінде ол алдағы тұрған міндеттерге тоқталып, оның басты бағыттарын айқындап берді. Батырдың осы сөзін толығымен беруді жөн санап отырмыз. «1. Өткен съезде алған міндеттемелеріміздің бәрі бірдей сүрінбей, жығылмай, ақсамай, тасымай мәреге түгелімен жетті деп айта алмаймыз.

2. Екі съездің арасында жазушылардың еңбектерінде табыстар да бар. Кемістіктерімізде аз емес.

Кемістікпен кетіктік себепсіз болмайды. Олардың себебі өз арамызда, өз басымызда. Олар да – біздің өзіміздің жемісті еңбектеріміздің арасындағы солғын, шалажансар мәуелері. Оларға біз өкіне де, ашына да қарауға еріктіміз.

Жараның барлығын отап, я күйдіріп жазуға болмайды. Сыйпап, майлап, дәрі-дәрмектеп жазылатындары көп.

Шеңберден шығара мақтамалық,

Жерге жаншып таптамалық.

Ашуды сын садағымен атқылаудан аулақ болалық.

Табысымызды тау басына дараламалық, кемістігімізді керегеге кере кептірмелік. Әр қайсысын өзіне жарасты орнына қоя білелік.

Партиялық, творчестволық принциптен шықпастан, әділ де, жанашырлық, ағайындық ретінде сыйласып сынасалық.

Әділ сын ауызбірлік дәнекері деген сөз әрқашанда есімізде болсын.

Күнге оңып, жауынға езілетін сырландыны майлы бояу санап, өзімізді алдамалық.

Жамаумен жыртығымызды жасырмалық; көсеумен кетігімізді қаламалық.

Сын атқамінердің азбандылығымен айтылмасын, жамап-жасқап жала жабудан аулақ болайық.

Әдебиет әдептілік ұстамдылығымен айтылсын. Айыптау үшін дәлелді айғақ керек. Айдай айқын айғақ та әдепті ұстамдылықпен айтылсын.

Сәтсіздікке ұшырағандарды сабалай бермелік. «И у бьющего рука устает» деген сөз сын шабармандарының есінде болсын.

Съезіміз жоғары дәрежелі принципте… әділ биде туған жоқтай, табыстарымызды, кемшіліктерімізді де терең оймен сыннан өткізіп, әдебиетіміздің болашағына түкпірлі жоба боларлық нұсқалы мәжіліс (құрылтай) дәрежесінде өтер деген үміттемін».

Б.Момышұлының әдебиет сынындағы тағы бір белесі өз заманындағы қазақ қаламгерлеріне берген бағысы дер едік. Қасында жүрген адамдардың олқылық әрекеттерін, теріс пиғылдарын ашық түрде сынау ағаттыққа жатпайды. «Дұшпан күлдіріп айтады, дос жылатып айтады» дейтін халық даналығын дұрыс көрген Б.Момышұлы әдебиет майданында жүрген қаламгерлерің үлкен – кішісіне қарамай әділін айтып отырған. Осынысы үшін де Жазушылар Одағының басшыларын жақпаған кездері көп болды. Орталық партия комитетінің хатшысы Имашевпен болған пікіралысуда Б.Момышұлы жазушылар туралы: «Это беспартийная организация. Притом там писателей мало, а желающих быть писателями много. Не так-то легко иметь партийное влияние на эту организацию. Если Союз писателей работает плохо, в этом прежде всего виноват ЦК. Вам известно выражение Энгельса: «Если рабочий класс не понимает нас, в этом виноваты прежде всего мы».

Творческие люди по команде и по приказу не вдохновляются. Под видом выполнения социального заказа пишутся всякие «времянки,» они слишком легковесны, поверхностны.

В чем же причины

Дело прежде всего в правильной, продуманной организации и в умелом руководстве.

Наши писатели делятся на три поколения – старшие, средние и младшие. У каждого поколения свое достоинство и недостатки, присущие только им в отдельности связанные временем, их школой, окружением и возрастным индексом», - деп қаламгерлер ұясында болып жатқан сорақылықты қатты сынға алады. [1. 48-бет]. Турасын айтамын деп туғанына жақпаған Б.Момышұлының мұндай әрекеттерін тек оның адалдық пиғылының көрінісі деуге тұрарлық.

Тарихи өзі адал ұлдарын тарих сахнасына алып шығады. Қолдағы құжаттар дәлелдегендей көп жағдайда оның іштей қарсыластарының өзі әділдігі үшін көмек қолын сұрап тұрған. Жазушылар одағының жиындарында, пленумдарда, ғылыми отырыстарда қайбір қаламгерге оң баға беруде батырдың пікірін білуді дұрыс көріпті. Мәселен, қазақ социалистік реализм әдебиетінің бағыт-бағдарын айқындап берген, социалистік реализмді ғылыми тұрғыда талдап бірген әдебиеттанушы ғалым М.Қаратаевтың докторлық диссертациясын қорғау барысында Б.Момышұлының пікірін тыңдау қажеттілігі туындағын сол кеңеске Б.Момышұлы арнайы қатысып, М.Қаратаевтың диссертациясына әділ бағасын беріпті.батырдың сөзі төмендегідей: «Я выступаю здесь как писатель. Я образованный военный, но необразованный писатель. Я пришел в литературу на буксире войны.

Биография диссертанта нам всем хорошо известна. Он, побывав под свинцовой тяжестью необоснованной репрессии, сохранил гражданское достоинство и, вернувшись снова в строй, солидно развернул общественную, творческую, научную и педагогическую деятельность

Вопрос социалистического реализма – вопрос весьма сложный, весьма проблемный, не каждый возьмется за эту тему, не каждому под силу эта тема. Что открыл, что доказал Каратаев, взявшись за эту тему? В этих вопросах я согласен с мнениями официальных оппонентов, но хотелось бы от себя сказать еще.

Наука не ради науки, а наука для жизни. И с этой точки зрения практическая работа М. Каратаева ПОЛНА ЖИЗНИ. В этом главное достоинство трудов диссертанта.

Благодарю вас за внимание. Сөз жоқ әділ сын. Б.Момышұлы үшін мақтау мен даттаудың арасы түкке тұрғысыз болып көрінуі мүмкін. Себебі келесі бір көзқарасында ол кеше ғана мақтаған М.Қаратевты жерге тығардай сынайды. Қарап көрелік: «Главный докладчик был член корреспондент АН Каз ССР критик, литературовед Мұхамеджан Каратаев – сильная бездарщина. Я его не слушал, я от него устал, когда он закончил доклад, аудитория аплодировала, я не аплодировал. Во время перерыва я ему сказал:

– Мұқа, по-моему, ты круглый дурак, когда перестанешь быть дежурным докладчиком, во всяком случае, ты в самом деле не ученый, самый неграмотный человек...». [9.75] Батырдың бұл сөзін қалай түсінуге болады?

Заманында М.Қаратаев әдебиеттану ғылымына өлшеусіз үлес қосқаны мәлім. Оның әдебиеттің теориясы мен тарихына берген бағасы кезінде жоғары бағаланды. Әдебиет сыншысы, теоретигі ретінде ол өз заманында көптеген жас әдебиеттанушы ғалымдарды тәрбиелеп шығарды. Бұған ешкімнің таласы жоқ. Алайда Б.Момышұлы ғалымның ғылыми жетістіктеріне оң бағасын беріп, көкке көтере мақтаса, ал пенделік болмысына, жағымпаздық әрекетіне жиіркене қарайды. Тіпті осындай талантты қазақ ұлдарының жоқ жерде жер болуына аяушылық та білдіретін сияқты.

Сынның өзі тек көркем шығармаға қатысты емес, сол көркем шығарманы өмірге әкелуші қаламгерге де қатысты айтылатыны жасырын емес. Мәселен Б.Момышұлы Ғ.Мүсіреповтің «Қазақ солдатына» сын айтса ол авторға да қатысты болмақ. Сол сияқты М.Қаратаевтың ғылыми еңбегіне қатысты айтылған сын оның өзіне де қатысы бар деген сөз. Ал қайбір қаламгердің жеке өз басына айтылған сынның жөні бөлек. Себебі кез-келген адамның екі түрлі сипаты болады. Бірі, пенделік жағы да, екіншісі, қайраткерлік болмысы. Дегенмен, адамның екі көрінісі біріккенде ғана тұтас бір адамның әрекеті туындайды. Сондықтан Б.Момышұлы бір пікірінде сын тезіне алған адамның шығармашылық жетістігін айтса, келесі пікірінде оның пенделігін айтып, қаһарын төгеді. Сондықтан ол «Өз заманымызға сынды, билікті өзіміз айтуымыз керек. Сын айту үшін – шын айту керек. Билік айту үшін – біліп айту керек. Қысқарта айтқанда, сын айтсаң, шын айт, билік айтсаң, біліп айт. Білмей айтқан билік – былшыл», - деуден танбады. [3.99-бет]

Б.Момышұлы қазақ көркем сөзінің ордасы, ұлттық әдебиетіміздің алтын ошағы саналатын жазушылар Одағына қатысты сын пікірлерін өзінің естеліктерінде жазып қалдырды. Жылдар бойы халықтың мақтанышына бөленген одақ жұмысы Б.Момышұлының көзқарасы бойынша кешірілмес кемшіліктерге толы. Батырдың мұндай көзқарастарын оны жазбаларынан анық аңғарамыз. «Мен ауырып жаттым. Пленумның шатағына қатысқан жоқпын. Екі шылбыр, бір тізгінді жастарға қимадыңдар. Извиняюсь! Жастар деп отырғаным 35-40 жаста болу керек. Ал, қарақтарым, жолдарың болсын, бізден өтсе, сендер қайталамаңдар деуге біреуің жарамадың. Орысша благословляю деген сөз біреуіңнің аузыңнан шыққан жоқ. Алжыған шалдар, жастарды жөргегінен құртам деп, өз арттарыңды өздерің аштыңдар. История это Вам никогда не простит. Повторяю, өз арттарыңды өздерің аштыңдар. Мен ешқандай мәслихаттарыңа қатысқаным жоқ, ауру едім, бірақ та, болжауымша, менің ойым осылай. Мен ойланып айтып отырмын Сізге. Адамның терең ойланар үш-ақ кезеңі бар. Сіз оған түсінбепсіз.

Олар: а) жалғыздық, қайдан келдім, қайда барамын!?

б) қайдан шықтым, кімге өсиет айтамын?

в) насихат айту үшін ақылым жете ме, жетпей ме, айтқаныма түсінер ұрпақ бар ма, қай жерімнен қателестім...

Осы үш сұрақты ойламағанның біреуі – Сізсіз. Сіз гений деген сөзге түсінбейсіз. Бәріңіз өздеріңізді гениймін деп түсінесіздер. Сол дұрыс па, ағатай! Бәріміз гений болсақ, қазақ не болады. Соны неге ойламайсыздар?

Гений – это приоритет народа, а не отдельных личностей. Аспаннан түскен ешкім жоқ... Осыған Сіз түсінбедіңіз, ақсақал!?», - деп қазақтың классик қаламгері С.Мұқановқа айтқан сөзінде жанайқай табы бар емес пе. [3.54-55]

Дана болып ешкім тумайды. Даналық өмір тәжірибесінен, ақыл-парасатынан қалыптасатын қасиет. Даналық дегеніміз – толғанып шыққан тоқсан ауыз сөздің ғасырлар бойы мәнін жоғалтпауы. Даналық – халқымыздың ұлттық рухани философиясы. Даналық – жоғары деңгейдегі танымдық, адам баласының рухани мәдениетінен мол хабары бар дарашылдық жалпылығы ұлттық мінез, ұлттық тарихтан бастау алады. Даналық – адамның болмыстық қасиеті. Даналық қасиет – өткенді таразылау, болашақты болжау, қазіргі істің түйінін ашу сияқты күрделі ой-әрекеттермен тығыз ұштасқан. [4.15].

Даналық дегеніміз – қалған басқа заттардың болмысын айқындап беретін шалғай себептерді және себептері бар заттардың таяу себептерін білу. [5.221].

Даналық ұлттың мақтанышы, даналық жеке бастың мүддесінен аспаса қасірет. Жазушылар одағында болған айтыс-тартысқа қазіргі адамдардан ешкім қатыспаған. Алайда, Б.Момышұлының естеліктерінде пендешіліктің жетегінде кеткен одақ мүшелерінің келешек жастардың ертеңіне тосқауыл болуы себепті оның қатты ашуға берілгенін байқаймыз.

Б.Момышұлының сол тұстағын қаламгерлер арасында орын алған туысшылдық, жікшілдік мәселесі оның Имашевпен арада болған әңгімеден анық байқалады. «Молодое поколение – Вузовцы. В течение сорока лет руководство Союзом писателей целиком и полностью доверено старшему поколению: Сабита сменяет Габиден, Габидена сменяет Габит, снова Сабит, снова Габит, снова Габиден, снова Габит, они незаменимы, лишь происходят смены одного другим. Они сделали немало хорошего, но и много плохого. Это вам известно больше чем мне.

– В частности…

– Беспринципная группировщина со всеми ее отрицательными последствиями. Злоупотребление доверием ( властью, именем) в своих личных выгодах. Вовлечение в сферу беспринципной группировки молодежь…Это для вас не открытие, это давно известный факт…», - деген Б.Момышұлының зілді айыптауының астарында сол тұстағы өмір дәлдігі жатқан жоқ па. [1.48]. Бір ғажабы орталық партия комитетінің хатшысы Имашев батырдың бұл айыптауымен түбегейлі келіскен.

Б.Момышұлы қазақтың класиктері С.Мұқановпен, Ғ.Мүсіреповпен, Ғ.Мустафинмен соншалықтың неге өшіккен? Кезінде бір-бірімен ағалы-інілі болып араласқан алыптардың арасынан қандай қара мысық жүгіріп кеткен, анығы белгісіз. Бірақ Б.Момышұлы жоғарыда аталған әдебиет қайраткерлерінің істеген істеріне көңілі толмаған кейіпті аңғартады.

Егер Б.Момышұлы классик қаламгерлердің атақ-абыройын қызғанды дейтін болсақ, онда кей тұстарда оларды мақтауының сыры неде? Мәселен, 1944 жылғы қыркүйек айындағы әдебиеттанушы ғалым Е.Ысмайыловпен арада болған хат жазысуда Б.Момышұлы М.Әуезовтің, С.Мұқановтың, Ғ.Мүсіреповтің, Ғ.Мустафиннің атын қызғыштай қорғап, олардың қазақ әдебиетінің дамуына қосқан үлесін аса мақтанышпен ауызға алады.

Аталмыш мақаласында Е.Ысмайылов Сәбитті, Мұхтарды, Ғабитті жөнді-жөнсіз сынап, ол сында қаламгерлердің жас қаламгерлердің өсуіне кедергі келтіргені, жазған шығармалары арқылы өздерінің мақтанға берілгендігі айтылған. Б.Момышұлы ғалым сынының объективті көзқараспен емес, тек олардың жеке бастарына қатысты сыни көзқарастарын сын емес, өсек, жала деп қабылдап, сыйласымда жүрген Е.Ысмайыловқа қарсы шығады. Мәселен, «Жуырда «Социалистік Қазақстан» газетіне Сіздің «Мен мен» деген «мақалаңыз» басылған екен.

Онда сіз қазақ халқының, біздің кеңестік әдебиетіміздің мақтанышы болып отырған үш жазушыны /Мұхтар, Сәбит, Ғабит/ «соя» сынаған көрінесіз. Біз сол «сыныңызды» жанымызды түршіктіре оқыдық та, Сізге «Социалистік Қазақстан» арқылы хат жазып, ойдағы пікірімізді айтуды мақұл көрдік.

Ол үшін жазушыға қоятын Сіздің бірінші кінәңіз: бұларда кішіпейілдік жоқ, өз шығармаларын көп мақтайды, сонысына мақтанады депсіз. Сонан кейін үш жазушының өздеріне сөз беріп, әр нәрсені айттырасыз», - дейді батыр. Қазақ классиктерінің қазақ әдебиетіне қосқан қомақы үлестерін ауызға ала отырып, сынның да сыны болады деген ойын білдіріпі.

Б.Момышұлының кез-келген мәселеге қатысты ойларының обьективті қырлары оның жан тазалығының куәсіндей көрінеді. Қай нәрсеге болмасын салмақпен, парасаттылықпен қараған ой түйіні бүгінгі әдебиетіміздің көркейуіне де қосар үлесі зор болмақ деп ойлаймыз.
Пайдаланған әдебиеттер:

1 Момышұлы Б. Көп томдық таңдамалы шығармалар жинағы. 10-том.–Алматы, «Өнер», 2008.

2 Момышұлы Б. Көз алдымда бәріңсің. – Тараз, 2007.

3. 1 Момышұлы Б. Көп томдық таңдамалы шығармалар жинағы. 9-том.–Алматы, «Өнер», 2008.

4 Сағатова Ә. Қазақ рухани дүниесіндегі даналық мәселесі. (ХҮІІ-ХҮІІІ ғ.ғ). кандидаттық диссертация. Қарағанды. 2001 ж. 133 бет.

5 Әл – Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактаттар. Алматы. Ғылым. 1975 ж. 418 бет.)


Аннотация. В этой статье рассматривается мнение Б.Момышулы о творчестве казахских писателей.

Annotation. This article focuses on the works of opinion B.Momyshuly Kazakh writers


ӘОЖ 37.035.6

А 14
ХАЛЫҚТЫҚ САЛТ - ДӘСТҮРЛЕР МЕКТЕБІ – ТӘРБИЕ БЕРУ НЕГІЗІ
Абдрасилова Г.Л.

Тараз мемлекеттік педагогикалық институты, Тараз қ.
Қазіргі кезде білім беру ісінде, жеке тұлғаны жан-жақты жетілдіріп, танымдық іс-әрекеті мен ой-санасын дамытып, қалыптастыру барысында білім берудің ұлттық, педагогикалық, психологиялық негізін айқындау керек. Елімізде болып жатқан әлеуметтік, экономикалық, экологиялық, саяси, мәдени өзгерістерге байланысты оқу-тәрбие үрдісін ұлттық сипатта ұйымдастыру — өмір талабы. Әр халықтың ұлттық-тарихи дәстүрі, оның адамзаттық білім берудегі мәдениеті мен диалектикалық білімі осы оқу-тәрбие үрдісіне тікелей байланысты. Қазақ халқы - елін, жерін, оның табиғи, мәдени байлығын, өнері мен тілін, тарихын, салт-дәстүрі мен әдет-ғұрыпын сақтап, қорғап, рухани-адамгершілік тағылымдарын ұрпағына мұра етіп қалдырған. Сондықтан, оқу-тәрбие үрдісінде қолданылатын бағдарламалар, оқулықтар, дидактикалық материалдар, ұлттық психологиялық ерекшеліктер ескеріле отырып, жасалуы керек. Бастауыштағы барлық пәндерді салт-дәстүрлерді пайдалана отырып байланыстыра оқыту, шын мәнінде оқушылардың алған білімінің тиянақты болуына, оны саналы түрде меңгеруіне, кеңінен ойланып, есіне сақтауына мүмкіндік тудыратын әдіс екендігін дәлелдеу үшін халқымыздың салт-дәстүрлерінің бай үлгілерін айтуға болады.

Оқу-тәрбие үрдісін қамтамасыз ететін педагогикалық шарттардың ішінде негізгі мәселелерін бөліп қараймыз:

- салт-дәстүрлер арқылы қалыптасатын адамгершілік-эстетикалық тәрбиенің біртұтастығына бағытталған мазмұнның қалыптасуы;

- тәрбие үрдісіне бастауыш сынып оқушыларының адамгершілік-эстетикалық мәдениеттілігін қалыптастыруға әсер ететін ұйымдастыру формалары мен әдістерді енгізу;

- салт-дәстүрлер арқылы қалыптасатын адамгершілік-эстетикалық тәрбиенің тиімділігі критерийлерін жасау;

Кез-келген тәрбиенің принципі, соның ішінде эстетикалық тәрбиенің де қалыптасуы адамгершілік бағытта болатыны белгілі нәрсе. Эстетикалық тәрбиенің ерекшелігі сол, ол өте күшті эмоциялық-жекелік реакциясын тудыратын көрнекі-сезімдік құралдар арқылы жүзеге асады. Біздің пікірімізше, бұл принцип бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшелігіне байланысты, оларды адамгершілік-эстетикалық тәрбиелеуде маңызды және жетекші болып табылады.

Болашақ бастауыш сынып мұғалімдері- практиканттар кейбір пәндердің, сабақ процесінің мүмкіндіктерін өз тәжірибелерінде пайдаланған жөн.

Сабақтардың негізгі мақсаты – бастауыш сынып оқушыларына халықтық салт-дәстүрлер арқылы адамгершілік-эстетикалық тәрбие беру. Әрбір сабақ белгілі міндеттерді көздейді:

- балаларға халықтық салт-дәстүрлер туралы бастапқы білім беру, ұғымдарымен таныстыру;

- жас ерекшелігіне байланысты игере алатын білім мазмұнымен қамтамасыз ету;

- халықтық салт-дәстүрлер негізінде балаларды гуманды-көркемдік сезімдерді бастан кешіруге баулу;

- халықтық салт-дәстүрлер негізінде балалардың бойында адамгершілік-эстетикалық дағдыларды қалыптастыру;

- алған білімдері, білік-дағдылары негізінде адамгершілік-эстетикалық әсерленуін, талғамын, эмоциональды-бағалау қатынасын дамыту. Мысалы, 1-сыныпта «Ана тілі» пәнінен (Атамұра, Алматы) «Төрт түлік» бөлімін өткенде көптеген тақырыптар – «Мал атасы», «Құлыншағым», «Төлді қалай шақырады?» т.б., «Шаңырақ шуағы», «Үлкенге құрмет – кішіге құрмет», «Әке көрген оқ жонар...», «Талаптыға нұр жауар», «Сәлем –сөздің анасы», «Кішіпейілділік – кісілік белгісі» бөлімдері қазақ этнопедагогикасы материалдарына негізделіп берілген. Яғни бұл тақырыптарды өткенде қазақтың ата кеәсібі, тұрмыс-салт дәстүрлері, қолөнері, әлеуметтік дәстүрлерін кеңінен қолдануға болады. Осы бірінші сыныптың «Математика» пәнінде мынадай тақырыптарды өткенде халықтық педагогика элеменеттерін қолдануға болады: «Нешінші?» тақырыбы (Мысалы, «Көкпар» ойынын қолдануға болады, «Біріктіру және бөліп алу.» (Төрт түлікке қатысты ата кәсіп дәстүрлері) т.б.

«Дүние танудан» - «Табиғат», «Түн тынысы», «Айналадағы дүниемен танысу», «Отбасы», «Ауыл»; «Бейнелеу өнері» пәнінен «Графика», «Живопись», «Қазақ халқының өнері», «Ертегі бойынша сурет салайық», «Өрнек құрастырайық», «Халық шеберлерінің ісімен танысайық», «Үй жануарларын мүсіндейік», «Ұлттық киімдерді әшекейлейік», «Наурыз мерекесі»; «Музыка» сабағынан «Тұрмыс-салт әндері», «Төрт түлік малға арналған әндер», «Наурыз келді, алақай!» бөлімдері; «Еңбекке баулу» сабағынан «Қоржын жасау»; «Киім кескіндерін аппликациялау», «Қолданбалы өнер» бөлімінен – «Ұлттық киім үлгілері», «Зергерлік өнер», «Шаршы оюлар», «Көркем қолөнердің ерекшеліктері» тақырыптарын өткенде қазақ халқының салт-дәстүрлері мен олардың элементтерін пайдалану арқылы адамгершілік-эстетикалық тәрбие берудің мүмкіншілігі артары сөзсіз.

Екінші сыныпта да халықтық салт-дәстүрлерді пайдаланудың өзіндік ерекшеліктері бар. Ана тілі пәнінен «Туған елім – Қазақстан», «Асыл сөз», «Адам болам десеңіз», «Еңбек түбі – береке», «Өнегелі өмір», «Табиғат – тіршілік бесігі», «Біздің тілегіміз – достық» атты бөлімдерде ұлттық салт-дәстүрлер арқылы сабаққа сәтті жол тапсақ, оқушылардың белсенділігі дамып, пәнге деген құштарлығы ояна түсері сөзсіз. Олар - халықтық педагогикада балалар тәрбиесінің таптырмайтын құралы, әдіс-амалы, тәсілі, белгілі ережелері мен әдет-дағдылары болды, сонымен қатар құнды адамгершілік қасиеттерін (қайырымдылық, мейірімділік, ізеттілік, инабаттылық т.б.) және сезімдік-эстетикалық қасиеттерін (өнердегі, табиғаттағы әдемілікті, әсемдікті талғаммен, сүйіспеншілік сезіммен қабылдау, әсерлену, эстетикалық тұрғыда баға беру қалыптастыратын тәрбие құралы.

«Қазақ тілінен» – «Зат есімді» өткенде әр түрлі ұлттық жиһаздар, мәдени бұйымның атаулары: киіз үй, сандық, кебеже, күбі, мес, ожау, диірмен, сырға, шолпы, оймақ т.б. пайдалану арқылы тұрмыс-салт дәстүрлерін, «Етістікті» өткенде жан-жануарлардың төлдеуі, дыбыс шығаруына байланысты ұғымдарды меңгерту, мысалы: қой қоздайды, маңырайды, түйе боталайды, боздайды, жылқы құлындайды, кісінейді, сиыр бұзаулайды, мөңірейді, ешкі лақтайды т.б. және «Сын есімді» өткенде қазақтың ұлттық заттарын, мысалы, жылқының түр-түсін ажыратуға байланысты: жирен, құла, қара қасқа т.б. ұғымдар арқылы ата кәсіпке байланысты дәстүрлерді,, «Сан есімді» өткенде қазақта қасиетті сан болып табылатын жеті саны (жеті қазына, жеті жарғы, жеті ата, жеті шелпек, жеті күн, жұт - жеті ағайынды) туралы, он үш саны (он үш мүшел жас) әлеуметтік-мәдени салт-дәстүрлерді т.б., «Сөйлем»тақырыбын өткенде «Жеті ауылға саяхат» және «Мәтін» тақырыбын өткенде «Хан талапай» ойынын ойнату арқылы бала тәрбиесіне байланысты салт-дәстүрлерді пайдалану тәрбие мазмұнын арттырып, байытады.

Математикадан – «Жүз көлеміндегі сандар» бөлімінде – «Сандарды оқу, жазу, салыстыру, қосу және азайту», «Ондықтан аттамай ауызша қосу және азайту», «Кестелік қосу және азайту», «Ондықтан аттап ауызша қосу және азайту», «Ондықтан аттап жазбаша қосу және азайту»; «Мың көлеміндегі сандар» бөлімінде - «Сандарды оқу, жазу, салыстыру», «Қосу және азайту» тақырыптарын өткенде қазақ халқының сандарға байланысты игі дәстүрлерін пайдаланған жөн.

Дүние танудан – «Адамның айналадағы дүниемен қарым-қатынасы», «Табиғат», «Өсімдіктердің тіршілігі», «Жануарлардың тіршілігі», «Отан» бөлімдеріне енген көптеген тақырыптар халықтық мұра салт-дәстүрлерді пайдалануды өз-өзінен қажет етеді. Қазақ халқының салт-дәстүрлері – халықтың ғасырлар бойы сыннан өткен халық тағлымы екендігі айқын. Олай болса, халықтық салт-дәстүрлер мектебі тәрбиелеудің кені дей аламыз. Мектепте сабақтан тыс уақытта жүргізілетін жұмыс түрлері өте көп. Мысалы: салт-дәстүрлерге арналған әңгімелесу, тәрбие сағаттары, саяхат, экскурсия, кездесулер, онкүндік, түрлі ойындар, КВН-дар ұйымдастыру арқылы адамгершілік-эстетикалық тәрбие берудің тың жолын салуға болады.

Бағдарламадағы «Ұлттық салт-дәстүрлер туралы түсінік» тақырыбына әңгіме жүргізуге болады. Әңгімені жоспарлы түрде жүргізген жөн. Алдын-ала қаралатын сұрақтары мен әңгіме барысын айқындау алу керек.

1) Ұлт, ұлттық сезім ұғымдарына анықтама.

2) Салт дегеніміз не?

3) Дәстүр дегеніміз не?

4) Ұлттық салт-дәстүр дегеніміз не?

«Ұлттық отбасы тәрбиесі» тақырыбына КВН өткізіп, отбасындағы қыз бала, ұл бала тәрбиесіне орайластырылған «Қыз сыны», «Жігіт сұлтаны» атты конкурстар ұйымдастыруға болады. Қорыта айтқанда, бастауыш сынып оқушыларының қазақ салт-дәстүрлерінен алған білімдері, іскерліктері мен дағдылары түрлі әдіс-тәсілдер (ауызша, жазбаша, әңгімелесу және т.б.) арқылы айқындалады.

Бастауыш сынып мұғалімдерінің бастауыш сынып оқушыларына қазақ салт-дәстүрлері арқылы тәрбие беруге дайындығының деңгейіне талдау жасасақ, дайындық көрсеткіштері ретінде қазақ салт-дәстүрлері жөніндегі білімдері, салт-дәстүрлерге оқушыларды тәрбиелеу іскерліктері, салт-дәстүрлер бойынша тәрбие жұмысын ұйымдастыру дағдыларын алдық. Қазақ салт-дәстүрлері жөніндегі білімі деп этнопедагогика ғылымының теориялық негіздерін, салт-дәстүрлер іскерлігін, сол салт-дәстүрлер бойынша білімін практикада қолдану қабілетіне ие болуын, ал салт-дәстүрлік дағдылар бойынша ұлттық тәрбие беру іскерліктерінің қалыптасуын айтамыз. Сонда бастауыш сынып мұғалімдерінің қазақ салт-дәстүрлері бойынша дайындық көрсеткіштерінің деңгейлерін, олардың қазақтың салт-дәстүрлерінен алған теориялық білімдерін, қазақ салт-дәстүрлері жөніндегі іскерліктері мен дағдыларын анықтауға болады.

Жоғарыда айтылғандардан төмендегідей шешімдерге келдік:

1.Халыққа білім берудің қазіргі кезеңінде адамгершілік-эстетикалық тәрбие үрдісі өн бойына аймақтық және ұлттық ерекшеліктерге орай халықтық салт-дәстүрлерді енгізу керек.

2.Жеке адамның бойына жоғары адамгершілік-эстетикалық қасиеттерді қалыптастыруда басқа да құралдармен қатар, ұрпақтардың жалғасын тауып келе жатқан іс-тәжірибесі көрінетін халықтық салт-дәстүрлер үлкен рөл атқарады, мұнда халықтық педагогиканың бай іс-тәжірибесін және салт-дәстүрлерін өн бойына жинаған жеке адамның тәрбиесіне қатысты ақылдары мен нақылдары бар.

3.Халықтық салт-дәстүрлер халық ауыз шығармашылығында, оның ішінде мақал-мәтелдер, жаңылтпаштар, өлеңдер, жырлар, дастандар мен ертегілерде кеңінен кездеседі. Бұлардың барлығын өзінің сезімділігімен, тілінің жеңілділігімен балалардың жүрегіне жақын болғандықтан, оқу-тәрбие үрдісінде табысты қолдануға болады.

4.Қазақ халқының халық ауыз шығармашылығы өмірдің ащы шындығын бейнелейтін терең реалистік шығармалар. Халықтық салт-дәстүрлердің мәні өте зор, өйткені оларда адамның жоғары адамгершілік-эстетикалық қасиеттеріне қатысты тәжірибелері беріледі.

5.Халықтық шығармалардан көрініс тапқан халықтық салт-дәстүрлер арқылы тәрбиелеу халық шығармашылығының көптеген түрлеріне бастауыш сынып оқушыларының қызығушылығын қалыптастырады.

6.Қазақ халқының салт-дәстүрлерін сабақтан тыс уақытта пайдалану (таңертеңгіліктер, конкурстар, викториналар, тәрбие сағаттары және т.б.) балалардың сезімдік ортасына елеусіз түрде әсерге жол ашады, олардың халық шығармашылығына, ондағы идеяға қызығушылығын тудырады, яғни тәрбиелеу үрдісін жеңілдетіп, оны әрекетті етеді.

7.Сабақ кезінде және сабақтан тыс уақытта қолданылатын салт-дәстүрлердің тәрбиелеу мүмкіндіктерін пайдаланудың қажетті шарттары болып, балалардың жас ерекшелігін ескеру болып табылады.

8.Мектеп пен отбасының тығыз қарым-қатынасы жағдайында ғана халықтық салт-дәстүрлер арқылы бастауыш сынып оқушыларына адамгершілік-эстетикалық тәрбие беруде алдын-ала болжанған нәтижелерге қол жеткізуге болады.

9.Адамгершілік-эстетикалық тәрбиелеу құралы ретінде халықтық салт-дәстүрлерді пайдалануды мазмұнның мақсатты бағытталған, ұйымдастыру түрлері мен жұмыс әдістері жүйесінде жүзеге асыру.

10.Бағдарламалар мен оқу кітаптарына енген халықтық салт-дәстүрлер көрініс беретін шығармаларда оқушылардың адамгершілік-эстетикалық дүниетанымын қалыптастыруды көздейтін тәрбиелік идеялар мен ойлар жатады.


Каталог: download
download -> Оқушылардың орта буынға бейімделуі барысында жүргізген жұмыстар туралы анықтама. қазан 2014ж
download -> Построение таблиц истинности логических выражений
download -> Қазақстан республикасының білім және ғылым министрлігі қазақ инженерлік теникалық академиясы
download -> Правила соревнований международная Ассоциация Бокса [Преамбула]
download -> Қазақстан тарихы бойынша Ұбт шпаргалкалары а а. Иманов көтерiлiс отрядтарын қаруландыру үшiн – қару-жарақ шығаруды ұйымдастырды
download -> Бехаалотха Когда будешь зажигать Числа 8,1 12,16
download -> Мы молімся за вас жыццё Змяні сваё жыццё Захавайце наша жыццё! Мы любім вас Змяні сваё сэрца Змяні сваё харчаванне
download -> Загальна характеристика роботи


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет