Тарих және құқықтану” факультеті «Отан және шетел тарихы»



жүктеу 1.96 Mb.
бет5/10
Дата02.05.2016
өлшемі1.96 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
: CDO -> OBSOJ -> Tar
Tar -> Сабақ №1Сабақтың тақырыбы: ХХ ғ басында қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметі. Алаш қозғалысының басталуы
Tar -> М. Х. Асылбеков “ ” 2009 ж
Tar -> Сабақ барысында беріллген ақпатарттарды белсенді қабылдау
Tar -> Цин династиясының билігіндегі Қытай
Tar -> Ф-об-007/020 Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Tar -> Лекция: 15 сағ Практикалық(Семинар)сабақтары сағ СӨЖ: 15 сағ обсөЖ: 15 сағ Тест саны: 200 Кредит саны 1
Tar -> Реферат Ауызша талдау
Tar -> Факультет: "Тарих және құқықтану" Кафедра: "Отан және шетел тарихы"
Tar -> Этнология” пәні бойынша “050114” – “Тарих” мамандығының 2- курс студенттерінің білімін бақылауға арналған тапсырмалар мәтіні
Tar -> Сабақ барысында берілген ақпараттарды белсенді қабылдау

3- АПТА

9 Сабақтың тақырыбы:Орхон Енесей ескерткіші.


Реферат тақырыптары:

1.Орхон Енесей ескерткіштері туған дәуір,ондағы тарихи шындың.

2.Тастар сөйлейді.

3.Орхон Енесей ескерткіштерінің табылуы және ашылуы.



4. Орхон ескерткіштерінің табылуы және ашылуы.

5.Орхон ескерткіштерінің аударылуы

6.Жазба деректердің пайда болуы.

7.Орхон ескерткіштерінің аударылуы

8.Скандинавия халықтарының тілінде руна- сөз.

9.Жазба деректердің ең алғашқы түрлері.

10 .Он беске жуық руна жазудың өз бетінше ізденіп тапқан қай академик.

11.Кейінірек руна жазуының өзін недеп атап кеткен.



4-АПТА 3,0 балл

10 Сабақтың тақырыбы:Орхон Енесей ескерткіші.



Сабақтың жоспары:

1.Орхон Енесей ескерткіштері туған дәуір,ондағы тарихи шындың.

2.Тастар сөйлейді.

3.Орхон Енесей ескерткіштерінің табылуы және ашылуы.



Теориялық мәліметтер:

Тарихтан ұшырасатын Скиф Сақ, үйсін, Қаңғы(қаңлы), Дулат, Оғыз, қыпшақ - бәрі де Сібірді, Қазақстанды, Орта азияны, Орта төменгі Еділді, Каспий жағалауларын сонау ерте замандардан-ақ мекендеген түркі-монғол руларының әр кездегі ру-ұлыстық,түрлі бірлестік аттары еді.

Заманымыздың V ғасырынан бастап бұл өңірлерді әлгә аталған бірлестік мемлекеттердің негізінде түркі халқы қоғамдасып,,соның негізінде Түркі қағанаты орнады.Бүгінде түркі халқы қоғамдасып,соның негізінде Түркі қағанаты орнады. Бүгінде түркі халықтары деп аталатын қазіргі Азербайджан ,түркімен,қырғыз,қазақ өзбек, қарақалпақ,башқұрт,татар, алтай,хакас,ұйғыр,чуваш,ойрат,тува халықтары осы Түркі қағанатына топтасқан ру-тайпалар негізінде қалыптасқан. Күші жағынан да, мекені жағынанда заманның іргелі мемлекеті болған Түркі қағанатының тарихы Vғасырда Хундардан қашып шығып,Алтай тауының түстігіне қоныс тепкен Ашындардан басталады.

Бүкіл Сібірді,қазіргі Қазақстан мен Орта Азияны түгел жайлаған ұзын найзалы,жарау атты түрктер үш ғасыр VI-VII-VIIIғғ бойы кең далада адам айтқысыз алапат,жойқын соғыстарды басынан кешкен.

Түркі халықтарының бірлесуін тарихшылар Бумын қаған үстемдік еткен 545 жылдан санайды.

2.Тастар сөйлейді.

Жеті сөз отыз бірінші жылдың жазында шексіз даланы армансыз билеген Бумын,Қапаған,Естеми,Құттық қағандардың ұрпағы; ұзын найзалы,жарау атты түркі руларының ырысы әрі бақыты-Боз айғырлы айбынды ер Күлтегін дүние салады.

Бетіне дұшпан қаратпаған айбынды ердің қазасы қасірет пен қайғы болып бүкіл түркі қауымының арасын лезде-ақ шарлап шыққн.Оның басына тізе қосқан досы да кескілескен қасы да тегіс жиылған.Ұшы –қиырсыз, дамалсыз ағылған халықтың қаралы шеруі даңқты батырға деген ықылас-пейілдің куәсіндей еді.

Заманның атақты ақын-жырауы,Күлтегінің немере інісі Иоллығ тегін жан-жақтан шеберлер алдырып, келесі жылдың Күлтегіннің басына оның батырлығының белгісіндей мәңгілік есерткіш-зәулім құлпытас орнаттырады.Әдемі әшекеймен оймышталып,өзгеше нақышпен өрнектелген заңғар құлпытаста ел сүйген ерге халық жоқтауын көне түркі тілінде мәңгілікке өшпестей қашатып тұратын жаздырады.Содан бері мың екі жүз жыл өтті.Тарихтың беті сан өзгерске ұшырады.Жылдар жылжып,ғасырлар алмасып жатты.Жер жаңарып,қоныс өзгеріп жатты.Бірақ Орхон өзенінің бойындағы қас батырдың ерлігіндей тәкәппар,сұсты,маңғаз тас ескерткіш он екі ғасырдан аттап,өз заманның шындығын,қайғы қасіретін,амал әрекетін арқалап,сол күйінде бұзылмай бүлінбей бүгінгі күнге аман жетті.Ол ескерткіштер кімдікі,қалай табылды,кім ашты,кім аударды, кім зерттеді:жазбалардың мазмұны,жанры қандай-міне, ендігі әңгіме сол туралы.

3. Орхон ескерткіштерінің табылуы және ашылуы.

XVIII ғасырдың басы еді.Орыс армиясының қолына түскен тұтқын швед офицері Филипп Иоганн Страленберг Сібірді түгел аралап,Орхон өзенінің бойын жағалай жоғары өрлеп келе жатты.Ұзақ жүрді, бірақ бұл өңірден пәлендей тіршіліктің белгісін көре алмады.Әбден шаршап –шалдыққан саяхатшы алдағы жолдың қызығынан біржолата күдер үзгендей еді, бір кезде сонау көз ұшынан бұлдырап сағымға малтыққан кереметті көзі шалғандай болды.

Қызыл көрген бүркіттей шаршағанын ұмытып, Иоганн жүрісті жылдамдата түсті. Жақындаған сайын оны әрі үрей,,әрі өзгеше бір жұмбақ сезім билей бастағант тәрізденді.

“Енесей жазбалары” деген атпен 32 таблицалы,8 фотосуретті атлас жариялады.Ескерте кететін бір жай, жазбалардың әліппесі табылғанша бұл мұраларды фин ғалымдары өз халқының ескерткіші деп танып келген. Алайда бұл пікірдің негізгісіз екендігн олар кейін мойындайды.

1989 жылы орыс зерттеушісі Н.М. Ядринцев Орхон өзенінің бойынан,Енесей өзені сағасынан табылған ескерткіштерден әлдеқайда үлкен белгісіз таңбамен жазылған зәулім,қолдан қашалған төрт қабырғалы биік тасты көреді.

Н.Ядринцев тасқа мынадай сипаттама беред; биіктігі-3,5 метр,төменгі ені-1,32 метр, жоғарғы жағының ені-1,22 метр.Биіктегін сайын жіңішкере береді,жоғарғы бөрігі өрнектелген.Тастың төрт жағының ені-1,22 метр.Биіктеген сайын жіңішкере береді,жоғарғы бөлігі өрнектілген.Тастың төр жағы бірдей жазылған.Батысқа қараған бетінде қытай жазуы да, қалған қабырғасы бірдей руналық жазуымен толған.

1890 жылдың көктемінде Н.М.Ядринцевтің ізімен Орхон өзенінің финдердің А.Гейкель бастаған археологиялық экспедициясы және 1891 жылы С-Петербургтен біздің елімізде тюркологияның негізін салған ұлы орыс ғалымы В.В.Радловтың басқаруымен құрамында Ядринцев те болған Ғылым академиясының экспедициясы аттанды.

Міне дәл осындай зерттеуші –Дания ғалымы, Копенгаген университетінің салыстырмалы тіл білімі кафедрасының профессоры Вильгельм Томсен болып шықты.

Вилгельм Людвиг Петер Томсен ( 1842-1927)өзімен замандас ғалымдар сияқты әдепкіде теологиямен шұғылданады. Бертінде біраз жылдар филология,ботоника,физика ілімдерімен әуестеніп жүреді де, ақыры бар өмірін өзенінің сүйікті ғалымы-тіл біліміне арнайды.

В.Томсен –көп тілді білген,дарынды ғалым болған.

4.Орхон ескерткіштерінің аударылуы



Орхон ескерткіштерінің бүгінгі таңда орыс тілінде жарияланған аудармасының екі түрлі үлгісін атай аламыз.Біріншісі-қара сөз үлгісіндегі мағыналық аударма.Бұған В.В.Радлов,П.М.Мелиоранский, С.Е.Маловтардың аудармасы жатады.Екіншісі-И.Стеблеваның өлең аудармасы.

Академик С.Е. Маловтың аудармасы дәлдігі тұрғысынан да өзіне дейінгі еңбектерден әлдеқайда жетік,биік дәрежеде жасалған еді.Дегенмен,түркі тілдерінің білгірі С.Маловтың аудармасының да әлә жетілдіре,жеткізе түсетін жерлері бар. Бұл айтып отырғандарымыз негізіне мынадай мәселелерге әкеп саяды:

Біріншіден,Малов, біздіңше,ескерткіштің мазмұнын, мағынасын беруді басты мақсат етіп қойған.Сондықтан да ондағы жыр шумақтары бүтіндей ескерілмей қалған.Екіншіден,кейбір жеке сөздердің баламасын дәл бермеген және түп нұсқадағы кейбір сөздердің баламасын дәл бермеген және түп нұсқадағы кейбір сөздер түсіп қалған.Мәселен,Күлтегінге арналған кіші жазудың алғашқы шумағындағы білге сөзі түсіп қалған.Оның керісінше Күлтегінге арналған үлкен жазуды кездеспейтін іті сөзін қосқан. Немесе мындай жолдарды алып қарайық:

«Кісі оғлынта үзе ечүм-апам»

«Бумын қаған,Істемі қаған олурмыш»

Осындағы курсивпен берілген тіркесті ғалым ағам деп теріс аударған.

1965 жылы Москвадағы Азия және Африка институтының ғылыми қызметкері И.В.Стеблеваның Орхон ескерткіштерін орыс тіліне аударған бағалы еңбегі жарық көрді.Бұл кітабында автор Орхон ескерткіштерін бүтіндей әдеби шығарма деп қарап,түгелдей өлең деп тапты.

Аталмыш мұраны поэзия үлгісіне жатқызған еңбектерді бұдан да бұрын кездестірген болатынбыз.Алайда дәл Стеблевадай үзілді-еесілді кесімді пікір айтқан,сол тұжырымын жан-жақты дәлелдеген зерттеу жазылған жоқты.

Бұрынғы аудармашылардың бәрі де ескерткіштің қара сөз үлгісіндегі мағыналық аудармасын ғана жасаған болса,И.Стеблева оны өлең жолдарына түсіріп, тұңғыш рет орыс тіліндегі өлең-аудармасын жасады.

Осы себептен ескерткіштің стилі біраз дәрежеде сақталған деп айтуға болады. Одан соң, ғалым өзіне дейінгі нұсқалардың кемшіліктерін ескеріп,көптеген жеке сөздердің де баламасын дәл тапқан.Орхон ескерткіштерін орыс тіліне аударудың жәйі әзірге осындай.Сонымен қорыта айтқанда,екі түрлі аудармамен таныс болып отырмыз.Бірі –қара сөз үлгісіндегі мағыналық аударма.Бұған Радлов, Мелиоронскиий,Маловтардың аудармасы жатады. Екіншісі-Стеблева жасаған өлең аударма.

Енді ескерткіштерді қалай аудардық және нендей принциптерге сүйендік дегенге келетін болсақ, бұл ретте біз алдымызға екі түрлі мақсат қойғандығымызды айтуымыз керек.Біріншіден, сол бір көне әдебиет үлгісін бүгінгі оқушыға бүтін көркем шығарма түрінде жеткізуді мақсат еттік.Өйткні,Орхон ескерткіштерін өзінің эстетикалық нәрін,қуатын әлі күнге дейін жоймаған құнды мұра деп есептейміз Осыған орай біз көне автор қолданған көркемдік тәсілдерді бүтіндей сақтауға тырыстық
Тест тапсырмалары:

1.1956ж Москвадан қандай кітап шықты

А) Русская полеография

В)халық астрономиясы

С)очерки истории Русского метрологное XIвека

Д)Халық календары

Е) Русская метрология\



2.XVғ сот процестерін қай жерде полеграфия көмегімен актылар мен граматалдардың жалғандығын талай рет дәлелді

А )Россияда

В)Францияда

С)Германияда

Д)Грецияда

Е)Польшада



3.Қай ғасырда жедел жазудың пайда болуына жол ашты

А) XVIIIғ

В)XIXғ

С) XXғ


Д)XVIIғ

Е)XVIғ


4.Палеография нешінші ғасырда пайда болды?

А) XXI


В) XIX

С) XX


Д) XVIII

Е) XV


5. Көне жазуларды көбінесе қай жерлерде табылған

а) Египет,Вавилон Крит,Қытай

в) Шумер Ассирия,Аккад Фикия

с) Ефрат пен Тигр өзенінде

д) Месапатамия мен Қосөзен аралығы

е) Греция



6. Қай өзен аңғарынан “Құпия жазуы бар үлкен екі ескерткіш тапты”

А) Орхон өзенінің

В) Енисей өзенінің

С)Талас өзенінің

Д)Есіл өзенінің

Е) Нұра өзенінің

7. Күнді шеңбермен,отты кіреспен таңбалайтын қай славяндар

А) Шығыс славяндары

В)оңтүстік славяндар

С)солтүстік славяндар

Д) батыс славяндары

Е)орталық славяндар



8.1470 жылы қай жазуы пайда болды

А жартылай устав

В)жедел

С) устав


Д)Крестиан

Е Мұсылман



9.Алғашқы жазу құралы не болған

А) пергамент

В) ағаштан жасалған қағаз

С) папирус жапырағы

Д) пергамент жапырағы

Е)тасқа жазған



10. Қирилл жазуы неше топқа бөлінеді

А)3


В)1

С)4


Д)5

Е)2


11. Ою өрнектің неше стилі болды

А )XVIIIғ Барокко,XVIIғ роко, ХІХғ Хампира

В)XVIII ғ Барокко XVIIғ роко

С)XVIғ Барокко ХХғ Хампира , Хғ роко

Д)Х ғ Барокко XII ғ Хампира Ixғ роко

Е)XIX Барокко, XVғ роко,XI ғ Хампира

12. Енесейде тобылған жазу қалай аталды,және оны кім зерттеген.

а) “Қазғаңым оғлым”Родлов

в) “Қазақтар Рашид адрин”

с) “Қазахлу Рашиди”

д) “Касакия елі” Константин

е) “Касакия”Мәсуди



13.Құлпытастағы белгісіз жазудың сырын ашу үшін қай ғалым және қай жылы бірқатар ғылыми зерттеу жұмысын жүргізді.

А) В.В.Родлов 1891ж

В)В.Томсен 1893ж

С)Ядринцев 1889ж.

Д) Бартольд 1863ж

Е) Левшин



14.Көне түркі тілі мен ең басты әдеби ескерткіші

А) Күлтегін,Төныкөк

В) Күлтегін, Орхон

С)Сына,Руна

Д) Араб,парсы

Е)Талас жазуы



15.Енисей жазуы қай өзен бойынан табылды.

А) Енисей өзеннің жоғарғы ағысы

В)Орхон өзенінің төменгі ағысы

С)Талас өзенінен

Д) Шу Сырдария өзенінен

Е) Іле өзенінен



16.Қазақ халқы орыс графикасына негізделген жаңа алфавитті қай жылы қолданылды.

А) 1940ж.

В) 1942ж.

С) 1943ж.

Д) 1947ж.

Е) 1945ж.



17.Ең алғаш рет Францияда полеография ғылыми пән ретінде қай ғасырдан бастап пайда бола бастады.

А) ХҮІІІ ғ.І жартысында

В)ХҮ ІІІ ғ.ІІ жартысынан

С) ХҮІІғ. ІІ жартысында

Д)ХІХ ғ.І жартысында

Е) ХҮІ ғ. ІІ жартысында



18.И.М.Срезневскийдің Палеография жөніндегі алғашқы басшылық құралдары жасала бастаған жыл.

А) 1885ж.

В) 1887ж.

С)1876ж.


Д) 1879ж.

Е)1877ж.


19.В.Н.Шепкиннің орыс палеографиясы жөніндегі оқулығы басылған жыл.

А) 1918ж.

В) 1927ж.

С)1939ж.


Д)1948ж.

Е) 1958ж.



20.Палеография ғылымы пән ретінде ХҮІІІ ғ. І жартысында қай жерде қалыптаса астады.

А)Франция

В)Греция

С)Германия

Д)Орынбор

Е) Ресей


21.Таптық қоғамның қалыптасу кезеңінде жататын жазу түрі

А ) Шығыс славян жазуы

В)Кирилл жазуы

С) Устав жазуы

Д) Жедел жазу

Е) Латын жазуы



22.Кириллица жазуын жасауда қай ғалымдардың еңбегі аз болмады.

А) Кирилл мен Мефодийге

В)А.В.Горский К.И. Невоструев

С)Д.С.Михачев

Д)Е.Ф.Карский

Е) И.Бутаков

23. Ең алғаш рет Францияда полеография ғылыми пән ретінде қай ғасырдан бастап пайда бола бастады.

А) ХҮІІІғ І-жартысында

Б) ХҮІІІғ ІІ – жартысына

С) ХҮІІ ғасырда

Д) ХҮІІ ғ І-жартысында

Е) ХҮІІ ғ ІІ-жартысында



24 В.Н Шевкиннің орыс палеографиясы жөніндегі оқулығы басылған жыл.

А) 1918ж


В) 1939ж

С) 1927ж


Д)1919ж

Е) 1926ж


25.Устав жазба өте тиімді болғандықтан қай ғасырда кітап қолжазба графикасында пайдаланыла бастады.
А) ХҮІІ ғғ

Б) ХҮІ ғғ

С) ХҮ ғғ

Д) ХҮІІІ ғғ

Е) ХІҮ ғғ

26.Адамзаттың әдебиеті дамып іскерлік тұрғыдағы жазу сызудың таралуына байланысты.Жартылай устав жазу үлгісі қай ғасырда тұрақты пайдалануға түсті.

А) ХҮғ.


В) ХҮІғ.

С) ХҮІІғ.

Д) ХҮІІІғ.

Е) ХІХ ғ.



27.Устав жазуының неше түрі бар..

А) 3


В) 2

С) 1


Д) 7

Е) 10


28 Адамзаттың шрифтерін енгізу орыс жазуын дамытуда қай жылдан бастап негізі қаланды.

А) 1710ж.

В) 1711ж.

С) 1712ж.

Д) 1713ж.

Е) 1717ж.



29. Қай ғасырда Россияда басылған кітаптарда жаңа ою өрнек туды.

А) ХҮІғ.


В) ХҮІІғ.

С) ХІҮғ.


Д) ХҮғ.

Е) ХІІғ.


30. Құпия жазу ХІІ қай жердің авторларының атын белгілеу үшін пайдаланылды.

А) Россия

В) Византия

С) Германияда

Д) Греция

Е) Италия



31. Орта ғасырдағы түрік халықтарының ғалымы тіл зерттеушісі тарихшы әрі ғалым.

А) М.Қашқари

В) Ж.Баласағұни

С) Қ.Яссауи

Д) С.Бақырғани

Е) А.Иугнеки



32.Махмуд Қашқаридің өмір сүру жылдары.

А) 1029-1101ж.ж.

В) 1026-1101ж.ж.

С) 1027-1017ж.ж.

Д) 1029-1111ж.ж.

Е) 1030-1092ж.ж.

33. М.Қашқаридің еңбегі.

А) “Диуани лұғат ат-түрік”

В) “ Құтты-білік”

С) “ Диуани хикмет”

Д) “Ғылымдардың шығуы”

Е) “Дүниенің ақыры”



34. М.Қашқари 1002 ж.ж. түрік әлемінің орталығы қай қалада тұр

А) Баласағұн

В) Тараз

С) Түркістан

Д) Ташкент

Е) Жетісу



35. Адам тілінің пайда болу теориясын ғылыми негізін қай ғалымдар жасады.

А) К.Маркс пен Ф.Энгельс

Б) Кирил мен Мироди

С) К.Маркс пен Кирил

Д) Ф.Энгельс пен Мефоди

Е) Аристотель

36. Ежелгі Египетте жазу мәтіндерін нелерге жазуды ойлап тапты.

А) Папирустарға

В) Тас тақтайшаларға

С) Бұғауланған бұзау терісіне

Д) Тастарға

Е) Параққа

37.ХІІІ ғ. Бастап негізгі жазу материалы қағаз ретінде қай жерде пайда болды.

А) Еуропада

В) Египетте

С) Вавилонды

Д) Кіші Азияда

Е) Орта Азияда

38. Алғашқы 50 жылда Еуропаның неше қаласында кітап басып шығаратын баспахана ашылды.

А) 260


В) 270

С) 280


Д) 277

Е) 263


39.Қазақтардың арғы тегі ежелгі түркілер қандай жазу түрін пайдаланды.

А) Руна жазуын

В) Орхон-Енисей жазуын

С) Көне түрік жазуын

Д) Күлтегін

Е) Араб жазуын

40.Руна жазуында айқын үлгілері Орхон-енисей жазба ескерткіштерінде сақталған яғни Орхон жазуы қай жерде табылған.

А) Монғолияда

В) Ресей жерінен

С) Еуропадан

Д) Алтайдан

Е) Грецядан



41.Орталық Азияға арабтар арқылы Қазақс

танға ислам діні орнығады,осыған байланысты қандай жазу кеңінен тарады.

А) Араб жазуы

В) Руна жазуы

С) Керия жазуы

Д) Сына жазуы

Е) Орхон-Енисей жазуы



42. Ж. Баласағұнидің еңбегі

А) “Құтты білік”

В) “Диуани лұғат ат-түрік”

С) “Тарихи-Рашиди”

Д) “Даналық кітабы”

Е) “ Диуани-хикмет”

43. Қ.А.Яссауийдің араб алфавитінен жазылған үш тіліндегі сөздік жарық көрген еңбегі

А) “Даналық кітабы”

В) “ Құтты-білік”

С) “Диуани-хикмет”

Д) “Тарихи-рашиди”

Е) “Диуани лұғат ат-түрік”

44. Ғұлама ойшыл ақын Қ.А.Яссауий қай ғасырда өмір сүрген.

А) ХІғ.


В) ХІІғ.

С) ХІІІғ.

Д) ІХ ғ.

Е) Хғ.


45. Полеография нені зерттейді

А) Көне жазба ескерткіштердің қай жерде қашан зерттейтін ғылым

В) уақыт өлшемдері туралы ғылым

С) өлшем системасы туралы ғылым

Д) Туысқандық байланыс шежіресін зерттейтін ғылым

Е)Жер атауын

46.Жазба түп деректерді соның ішінде графиканы зерттейтін ілім

А) Полеграфия

В )Генеология

С)Ономастика

Д)Хронология

Е) Метрология



47.XVIIIғ аяғына дейін үстемдік еткен жазу

А)Устав жазуы

В )Ислам жазуы

С)Хрестиан жазуы

Д)біртұтас жазуы

Е)қосалқы жазуы

48.1710ж жедел жазуын дамытуда қай елдің жаңа кезеңнің негізі қалайды

А) орыс

В ) қазақ

С)латын


Д)парсы

Е)грек


49.Күміс пен және алтын жалатылып қымбат тастардан әшекейленген кітап

А) құнды кітап

В)календар

С) Қызыл кітап

Д)құпия кітап

Е) Шежіре



50. Устав қай ғасырларда қамтиды

А) XI- XIII ғғ

В) V-VIғғ

С)X-XVI ғғ

Д)XI-XIV ғғ

Е)X-XIIIғғ



51.XVғ қандай жазу пайда болды

а) жартылай устав

в)біртұтас жазу

с) қосалқы жазу

д) устав

е) Жедел жазу



52. Төлдің, бұзаудың терісінен нені жасау үшін пайдаланған

А) Пергаментті

В)ағашты жапырақ

С) пергамент топырағын

Д) попирус жапырағы

Е) тасқа жазуды



53.Бір теріден неше парақ пергамент жасалынды

А)2-3 парақ

В)4-5 парақ

С) 5-6 парақ

Д)3-4 парақ

Е)6-7 парақ



54.Россияда құпия жазу белгісі қай ғасырда қалыптасты

А) XIIғ


В) XIIIғ

С)XIVғ


Д)XVғ

Е)XVIғ


55. Ою орнектің ампира түрі қай ғасырда пайда болды

А)XIXғ


В)XXғ

С)XVIIIғ


Д)XVIIIғ

Е)XVIIғ


56. Көне жазуларды көбінесе қай жерлерде табылған

а) Египет,Вавилон Крит,Қытай

в) Шумер Ассирия,Аккад Фикия

с) Ефрат пен Тигр өзенінде

д) Месапатамия мен Қосөзен аралығы

е) Греция

57.Л.В.Черпиннің Москвада 1956 ж қандай кітабында “славян” жазуының шығуы туралы айтылған

А) “Русская” Палеография

В)Нумизматика

С)Археология памятки Казахстана

Д)Палеография

Е) Эпиграфика

58.Л.В.Черпиннің Москвадағы “Русская Полеография” еңбегі қай жылы шықты.

А) 1956ж.

В)1966ж.

С)1976ж.


Д)1977ж.

Е) 1986ж.

59.Скандинавия халықтарының тілінде “Рук” яғни “Руна” деген сөз қазақшада

А) Сыры ашылмаған “құпия”

В)Түркі жазу

С)Түріктердің құпия жазу

Д) Қазақ жазуы

Е) Араб


4-апта

11 Сабақтың тақырыбы: Эпиграфия ескерткіштер тарихынан.


Бақылау сұрақтары:

1..Эпиграфия м індеттері

2. Эпиграфияның полеграфиямен, байланысы.

3.Эпиграфия грек тілінен аударғанда қандай мағынаны береді.

4.Жалпы түркі эпиграфиясы қай ғасырдан бастап зерттелген.

5.эпиграфия қандай ғылым саласы

6.Қоғамдағы эпиграфияның алар орны.

7. Қ.Р эпиграфия ғылымының дамуы.

8. Эпиграфия ғылымының даму кезеңдері.

9. Эпиграфиканың палеографиямен, археологиямен

байланысы.

10. Эпиграфикалық ескерткіштер тарихынан



4-апта 3,5 балл

12 Сабақтың тақырыбы: Эпиграфия ескерткіштер тарихынан.


Тест тапсырмалары
1.Қатты денелерге “Тас керамика,металл,қынағаш,сүйек т.б.жазған жазушыларды зерттеген Тарихи қосалқы пәнінің саласы

А) Эпиграфика

В)Палеография

С)Хронология

Д)Археология

Е) Нумизматика



2. Тас плиталар,ағаш саз балшық бұйымды не деп атайды

А) Эпиграфия

В) нумизматика

С)геральдика

Д)топонимика

Е)генеология

3. Эпиграфика қай тілден алғанда жазу деген мағына береді.

а) Грек


в) Латын

с) Орыс сөздігінен

д) Ағылшын сөздігінен

е) Араб сөздігінен

4. Эпиграфика ең алғаш рет қай дәуір де пайда болды

а) Қайта өркендеу дәуірінде

в) Феодализм дәуірінде

с) Алғашқы қауымдық құрылыс

д) Қазіргі қоғамда

е) Капитализмде

5.Эпиграфика ең алғаш рет қай жерлерде латын грек, ежелгі еврей финикия, пуни тіліндеріндегі жазылған жазуларды зерттеу үшін пайдаланды.

а) Италия Греция солтүстік Африка Политина

в)Италия мен Орта Азия

с) Греция,кіші Азия т.б.

д) Африка ,Германия

е) Франция

6.Жинау,іздестіру,қалпына келтіру,жазуларын оқу уақытын анықтау бұлар қай саланы міндеттері.

А) Эпиграфика

В) Этнография

С)Полиграфия

Д) Нумизматика

Е)Хронология

7.Эпиграфика саласы қандай ғылымдармен тығыз байланыста болады.

А) Палеография,археология

В)Палеография,хронология

С)Археология,Нумизматика

Д)Метрология мен Сфрагистика

Е)Эпиграфика,этнография



5-апта

13 Сабақтың тақырыбы: Генелогияның ғылым ретінде қалыптасуының

тарихы.

Сабақтың жоспары:


  1. Теоретикалық генеология

  2. Ш Құдайбердиев, М Тынышпаев, С Мұқанов, А Әбдірахманов, Ш Уәлиханов.

Теориялық мәліметтер:

Генеология- (грек. Qeneaqia - шешіре) генетикада және өсімдіктер мен жануарлардың немесе олардың белгілі бір тобының шыған тегі жайындағы мәліметтерді жинау туралы ілім. Мал шаруашылығында белгілі бір малдың ата- тегінің биалаогиялық қасиеттрін және өнімділігін білумен қатар оның алыстау ауыстарының да ерекшеліктерін білу малды будандастыруда маңызды орын алады. Мысалы: сиыр мен бұқаны шағылыстырудан бұрын ол сиырдың өзімен және енесімен туыстассиырлардың сүттілігі, сондай-ақ бұқаның қандай тұқымнан шыққанын,т.б ескертіледі.

Генеология негізгі үш генетикалық заңдылықтарға сүйенеді:

1.Тіршіліктің жаңарып отыруы.

2.Жаңа өзгерістер туғызуға қабілеттілік.

3. Пайда болған қасиеттердің тұқымда бекуі.

Қандайдай бір белгілердің, қасиеттердің тұқым қуалаушылықтарын зерттеуде. Генеология кең көлемде қолданылады. Оның ғылыми методологиялық әдістері адам генетикасында да пайдаланылады. Егемінді ел санатын сақтап ертеңгі жайлау- өрісімізді жаза баппай-бағамдау үшін. Елдігіміздің ел тарихымыздың тағылымына жұгінеріміз хақ. Басынан не қилы замандар өткерген ежелгі қазақ жұрты өзінің өмір шешіресінен сабақ алмаса адастырмақ жолын қалай таппақ. Өткені мансұқ көрсе өркенінеден өспек келешегін жоғалтса келешегіне несімен бармақ. Өзге халықа өктемдік жүргізіп өзегіне тепкендер ойлап тапқан қаскөйліктің ең қатерлісі- боданындағы елінің жетпіс тұстысы жебеп отыратын зердесінен айыру болғаны әшкери жәйт. Ондай болса мұндай күйге дшар болған ел қайта ес жиып етегін жинағысы келсе өз тарихынан артық мектепті қайдан іздер. Сондықтанда халқының өткенін білуге деген ынта ұлтың сана ояуының қайырлы рдісі ретінде қабылданса керек. Осы тұрғыдан алып қарағанда бірде ауызша бірде хатқа түсіп осы осы күнге жеткен көне тарих жәдігерлері халық шешіресініңмәні ерекше. Кейде аңызбенаттасқан кейде қаспасызөмір сүретінің көшірмесі істеті сонау ұшан теңіз дүниесіз шынайы ғылыми тарихымызды жасай алмайтының шүбәсіз. Ата- баба ғұмырнамасында жұртшылықтың ата бөтен ықыласты бөліп отырғаныныңда бір сыры сол болса керек.

Ал кешегі кербақан түсініктің кесірінен сол асыл мұраны тану. Ғылыми көп заман көксау дертке жалдығып бой көтере алмай келді. ” Халық көзінің кіреукісі олынып алды- артына қарара тарихи кезеңдерде болатындайә ерікті одақта терезесі тең елге айналасындар” деп уәде етілген санау 20 жылдардың бас кезінде шежіре тариққа ықылас қазіргідей бір өршей түскенімен тез өшіріліп тасталғандығы. Осы күнгі баспа сөз арқылы оқырманға алдымен жеткен соқталы шежірелердің бірі парасы сол тұста жазылып жарық көргені мәлім. Қазақтың халық шешіресі сәлемдерін тарих атасы Гередот жазбаларынан бастап арысы Қытай, араб берісі орыс дерек көздерінен, М.Қашқаридің “Диуани лұғат – и түрік” Әбілғазы Баһадүр ханның “шешіре- и түрік” Н. Қасымбердінің “түрік тарихы” ең ескі шешірелерге жататын. “Құдатқу білік” Қошу шыдама сияқты күллі түркіге ортақ мұралардан түркі қалықтардың оның ішінде қазақтардың да тарихын зерттеген В.Фадлов, В. Бар сияқты айгілі ғалымдарды еңбектерінен әсіресе Н. Аристловтың тікелей түркі шежіресіне арналған кітабінан т.б табуға борлады. Оның үстіне қай әулет рудың болса да ұлы айдынға ұзақ жылға болып қосылар тұпаты шешіре тарихы бар. Демек елім деп еңіреген ерен тұлға қазақ тарихы ғылымының басчында тұрған кемел дарын Мыржақып Дулатов айтқандай шын күреске, үщздіксіз ізденсек көмескені алуға, барды табуға болатын анық. Осындай үлкне істі ғылыми сарслуы М.О. Әуезов атындағы әбебиет және өнер институтының қолға алып, шешірелердің 3 томын баспаға әзірплеп жатқаны көптің көкесінен шығысты жұмыс деп білеміз. Өзегі ортақ қос шешірені қиластыра әрі “толықтыра” кестелеудіің бар дүниенің басын біріктіре талдап оқу тұрғысынан методикалық мәні бар. Сонымен қатар кетенің кей жері көп тармақты болып келсе кейде келте қайрылған ара тұра тіпті арнасынан ауытқығандай көрінетін тұстары да жоқ деуге болмайды.



1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет