Тарих және құқықтану” факультеті «Отан және шетел тарихы»



жүктеу 1.96 Mb.
бет7/10
Дата02.05.2016
өлшемі1.96 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
: CDO -> OBSOJ -> Tar
Tar -> Сабақ №1Сабақтың тақырыбы: ХХ ғ басында қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметі. Алаш қозғалысының басталуы
Tar -> М. Х. Асылбеков “ ” 2009 ж
Tar -> Сабақ барысында беріллген ақпатарттарды белсенді қабылдау
Tar -> Цин династиясының билігіндегі Қытай
Tar -> Ф-об-007/020 Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Tar -> Лекция: 15 сағ Практикалық(Семинар)сабақтары сағ СӨЖ: 15 сағ обсөЖ: 15 сағ Тест саны: 200 Кредит саны 1
Tar -> Реферат Ауызша талдау
Tar -> Факультет: "Тарих және құқықтану" Кафедра: "Отан және шетел тарихы"
Tar -> Этнология” пәні бойынша “050114” – “Тарих” мамандығының 2- курс студенттерінің білімін бақылауға арналған тапсырмалар мәтіні
Tar -> Сабақ барысында берілген ақпараттарды белсенді қабылдау

27. Ай мен үркердің тоғысуын не деп атады

А )тоғыс есебі

В)үркердің шығуы

С)айдың басы

Д)айдың тууы

Е) үркердің жылжуы



28.13 рет жылына не тоғысады

А) аймен үркер

В) күн мен жұлдыз

С) жұлдыз бен ай

Д) күн мен ай

Е)үркер мен күн



29. 13 саннан қай елдің халықтары қорқады

А) Батыс Еуропа

В)Орта Азия

С)Алдыңғы Азия

Д ) Шығыс Европа

Е)Барлығы дұрыс



30. Юпитер жұлдызы

А) Есек қырған

В)жеті қарақшы

С)үркер


Д)шолпан

Е) темір қазық



31.”Жеті қарт”деп қай ел атайды

А) Монғолдар

В)өзбектер

С) Татарлар

Д)тәжіктер

Е)ұйғырлар

32.Үркер жылдың қай мезгілінде көрінбейді.

А) жазда

В) күзде

С)қыста


Д) көктемде

Е) мүлдем көрінбейді



33. “Қоңырқай жұлдыз қалай аталады”

А) сатури

В) юпитер

С)венера


Д)марс

Е)өмір зая



34. Темір қазық жеті қарақшының қай жерінде орналасқан

А) Кіші жеті қарақшы сабының ең соңғы жұлдызы

В) сабынның үшінші жұлдызы

С) жеті қарақшыда орналасқан

Д) жеті қарақшының барлық жерінде орналасқан

Е) сабынның екінші жұлдызы



35. Тоғыс есебі қандай жұлдызбен жүргізіледі

А) үркер

В) жеті қарақшы

С) есек қырған

Д) темір қазық

Е)шолпан


36. Шөміш тәрізді жұлдыз----

а) Жеті қарақшы

в) темірқазық

с)есек қырған

д) шолпан

е) үркер


37. Алғашқы кездерде тәуліктік есебі саусақ есебімен уақыт өлшеу бірлігі қанша күннен пайда болды

а) 10-20 күннен

в) 30-40 күннен

с) 40-50 күннен

д) 20-30 күннен

е)50-60 күннен



38. Жердің өз осьімен айналып шығуын не деп атаймыз

а) Жұлдыз тәулік

в) Фазалық тәулік

с) апталық тәулік

д) тәулік сағат

е) өлшеу тәулік



39. Үркердің бетін ой басып өтетін аралықты қалай атаймыз

а) тәулік

в) синодистік

с) тоғыс есебі

д) сельджүктер

е) тропиктік жыл

40. Орталық Қазақстан Жаңғабыл бойынан табылған жұлдызшының зиратынан не табылды.

а) 1-жұлдыз метороид

в) Астрономиялық кітап

с) көк тас

д) жұлдыз зерттейтін жұлдыз

е) ештеңе



41.Куфтин неше санын қадір тұтқан

а) 9


в)10

с)11


д)12

е)13


42. Солтүстікті көрсетіп тұратын жұлдыз.

а) Темірқазық

в) Жетіқарақшы

с) үркер


д) шолпан

е)юпитер


43. Керуен жұлдызы деп айтылатын жұлдыз

а) Шолпан

в) юпитер

с)үркер


д) құс жолы

е) кіші аю

44.Құс жолын Оңтүстік Қазақстанның кейбір аудандары қалай атайды.

а) Сабан жолы

в) тұл қатын

с) есек қырған

д) Керуен

е) млечный путь



45. Керуен жұлдызы деп аталатын жұлдыз.

А) Құс жолы

Б) Юпитер

В) Үркер


Д) Шолпан

46. Жарық жұлдыздар.

А) Есек қырған

В) Темір қазық

С) Үркер


Д) Жеті қарақшы

Е)Юпитер


7-апта 1,5 балл

19Сабақтың тақырыбы: Мұсылман календары


Тест тапсырмалары:

1.Жұмада айы

а) су қататын ай

в) теріс қылықтарға тиым салған ай

с) керуендерінің жолға шығатын айы

д) ұзақ жолға шықпайтын ай



2. Әр айда 10 бөлікке бөлген кімдер

А) Арабтар

В)Ирандар

С) Парсылар

Д)Татарлар

Е)Қазақтар



3. Гүлдер шығатын айлар

а) Рәби

в) Шағбан

с)Рамазан

д)раджап

е) жұмада охил



4. Хиджра календары.

а )Мұсылман календары.

б )Юлиан

в ) Қазақ

д )Григорман

е) Неміс



5. Рамазан айы неше күннен тұрады.

А) 30


В) 31

С) 29


Д) 28

Е)50


6. Су қататын ай

а) жұмада ахил

в) зулхада

с)сафар айы

д) мухаррам

е)Шағбан айы



7.Бург деген---

а) Қамал

в) қала

с) дария


д) өзен

е) үй


8. Хиджра мағынасы—

а) көшіп жүру,қоныс аудару

в)отырықшылық

с)жартылай көшпенділер

д)қонысы жоқтар

е) бәрі дұрыс



9. Теріс қылық-қа тиым салынған ай

а) Мухаррам айы

в) Жұмада айы

с) Сафар айы

д) Зұлхыда айы

е) Шоғбан айы



10. Хоннодис түндері----

а) 22,23,24 түн

в) 19,20,21, түн

с) 4,5,6 түн

д)16,17,18, түн

е)13,14,15 түн



11.Арабтың Ханнадис түндері

а) 22,23,24 түндері

в) 4,5,6 түндері

с) 7,8,9 түндері

д) 1,2,3 түндері

12 .Араб жылы неше айдан құралады.

а )12 ай

б) 9 ай


в) 11 ай

д) 13 ай


Е) 6 ай

13. Мұхарам айы.

А) Теріс қылықтарға тиым салынған ай.

Б) Су қататын ай.

В) Керуендердің жолға шығатын айы.

Д)Ұзақ жолға шықпайтын ай.

Е)Жел соғатын ай



14. Хиджра календары.

А) Мұсылман календары.

Б) Юлиан

В) Қазақ


Д) Григориан

Е)Араб


15. Хиджра күні біздін календарымыз бойынша қай күнге тура келеді.

А) Жұма


Б) Сейсенбі

В) Жексенбі

Д) Дүйсенбі

Е)Сәрсенбі



16. Арабтарда айы неше бөлікке бөлді.

А) 10


Б) 2

В) 30


Д) 6

17. Раджап айы неше күннен тұрады.

А) 30


Б) 31

В) 29


Д) 28

18. Араб айын атаңыз

А) Зулхада айы.

Б) СЕНТЯБРЬ айы

В)НОЯБРЬ айы

Д) МАЙ айы

19 Мұсылман календарында, Рамазан айы неше күннен тұрады.

А) 28 күннен

Б) 31 күннен

В) 29 күннен

Д) 30 күннен

20. Мухарам айы

А) теріс қылықтарға тиым салған ай

В) керуендерінің жолға шығатын айы

С) су қататын ай

Д) ұзақ жолға шықпайтын ай

Е) Ораза ай



21. Арабтың гурар түндері

А) 1,2,3 түндері

В) 4,5,6 түндері

С) 7,8,9 түндері

Д) 22,23,24 түндері

Е) 12,11,13 түндері



22. Хиджра календары

А) Араб


В) Юлиан

С) Григориан

Д) Қазақ

Е)Парсы


23. Сафар айы

А) керуендерінің жолға шығатын айы

В) су қататын ай

С) ұзақ жолға шықпайтын ай

Д) теріс қылықтарға тиым салған ай

Е) Отау құрмайтын ай



24.Арабтың Нуфтал түндері

А) 4,5,6 түндері

В) 1,2,3 түндері

С) 7,8,9 түндері

Д) 22,23,24 түндері

Е)25,26 түндері



25.Мұсылман каленьдарын не деп атайды

А) хиджра

В)сафар

С) мухаррам



Д)сельджүктер

Е)зульхиджа



26.Зульхиджа айы-

А) Құрбан айт

В) тас балқитын,ысьтық болатын ой

С)Қауіпсіз соғыс болмайтын ай

Д)Керуендердің саудағы шығатын айы

Е) Ислам діні бойынша бірінші ораза айт

27. Ай хиджрасы кімнің Меккеден Мадинаға ауып барғанын айтады

А )Мұхаммедтің

В)Құнанбайдың

С) Исаның

Д)Тәукенің

Е)Керейдің



28.Нәси нешінші ай

А)13 айда

В) 15 айда

С) 12 айда

Д) 11 айда

29. Араб каленьдары ненің қозғалысына негізделген

а) айдың

в) жердің

с) жұлдыздың

д) ештеңенің

е) күннің



30.Раби- ахил деген нені білдіреді

а) гүлденудің соңғы уақыты

в) жазғы күн

с) сапар айы

д) күзгі күн

е) соғыс болмайтын ай

31. Ертеде арабтар 7,8,9 күндерін не деп атады.

а) туса


в) гурар

с) нуфтал

д) дура

е) ханадис



32 Мұсылман каленьдарында Рамазан айы неше күннен тұрды

а) 30 күннен

в)32 күннен

с) 31 күннен

д) 29 күннен

е) 28 күннен



33. 1,2,3, не деп атаған

а) гурар

в) грур

с) нуфтал



д) дура

е) доадис

34.Хиджра күні каленьдарымыз бойынша қай жылы күні және қай айда тура келген

а) 621ж 15 июньда жұма күні

в) 622ж 16 июльде жұма күні

с) 620ж 22 наурызда сенбі күні

д) 622 ж 19 июльде жұма күні

е) 623 ж 18-июлде жұма күні



35.Ислам дініне қарсы болған

а) парсылар

в) сақтар

с) үйсіндер

д) қаңлылар

е) арабтар



36. Хиджра,яғни мұсылмандардың жыл басы қашан бастады

а) 622ж

в) 623

с)562


д)500ж

е)445


7апта 1,5 балл

21. Сабақтың тақырыбы: Мұсылман календары


Бақылау сұрақтары:


  1. Мұсылманға дейінгі Араб халқының календары ?

  2. Мұсылман календары , екі календарлық циклы?

  3. Арабтардың Ханнадис тендері қандай?

  4. Арабтардың Нуфтал тендері қандай?

  5. Арабтардың Гусар тендері қандай?

  6. Араб календары ненің қозғалысына негізделеді?

  7. Мұсылман календары қалай аталады?

  8. Араб календары неше айдан құралған?


8-апта 1,5 балл

22 Сабақтың тақырыбы :Юлиан календарлары.


Сабақтың жоспары:

1.Юлиан календарының шығуы.

2.Юлиан календарының кемшіліктері.

3.Юлиан мен Григориан календарының қарым қатнасы.

Теориялық мәліметтер

Юлиан календары. Ежелгі римдіктердің алғашқы шым- шытырық шатасқан календарь еді. Абыздар мен әкімдер мың шағалайтылығын пайдаланып, ойларына келгенін істейтін болды, өздері тиімді кездеріолар жылды еріктерінше өзгертіп тіпті 445 күнге дейін қысқартып отыратын еді. Сонық арқасында өздеріне пайда түсіретін еді.Рим жылында бір кезде 304 күн болды жыл он айға бөлінді. Содан кейінай қысылып, жылдағы күн саны 355 жеткізілген. Бірақ бұл он екі айдың есебі де дұрыс жүргізілмеді.

Б.з.д. 46 жылдың Римдегі жоғарғы өкімет биелігіне әйгілі қолбасшысы Тай Юлий Цецар қолына алды. Оған қосыпша Цецарға календарьды бейлейтін атағы да берілді. Юниан календарында жылдың ұзақтығы 365 25 тәулікболып есептелді, 4 жылдың айалымы оның 3 жылы 365 күнен 7 жылы 366 күндерін жылы кібісі жыл деп аталады.Жыл он екі айға бөлінеді:


  1. мартиус

  2. апрелис

  3. майус

  4. июниус

  5. квинтелис

  6. секстелис

  7. септембер

  8. октабер

  9. новембер

10.децембер

11.январус

12. февруариус.

Ескі рим каблендарында болған 22-23 күндік мерцедании деген шолпау ай календарьдай мүлде шығарылып тасталады.

Бірінші ай Январус етіліп қойылды. Квинтилис айын Юлии Цецаридің атымен Юлиис деп атау туралы цецарьдың басұан император Август Октависанның атымен атау жөнінінде де қаулы қабылданңан. Содан бері жылдың сегізінші айы август деп аталады.

Юниан каклендарьы б.з.д. 45 жылдың 1 январынан бастап қабылданды.Бұл календар ескі санат деп атады. Юлиан календары,ескі санат б.з.б. 46 жыл. Ю. Цезерь таңайындалған жыл санай жүйесі. Бұл календар бойынша әрбәр үш жы 365 күн ал одан кейінгі төртінші жыл 366 күн болып есептеледі. 366 күндік жыл кідісе жыл деп аталады, оның нөмері төртке тең қалдықсыз бөлінеді. Кібісе жылғы февральда 29 күн болады. Сонда Юлиан календары бойынша жзылдың орташа ұзақтығы:4 – 365,25 күнге тең. Нақты жылдың бұдан 0,0078 күні кем. Осы бөлшектен 400 жылда 3 күн жиналды. Мұндай алшақты түзетіп отыру үшін 1582 жыл грегориян калоендары қабылдаған. Рим жылында бір кезеңде 304 күн болды, жыл 10 айға бөлінді. Содан кейін екі ай қосылып, жылдағы күн саны 355-ке жеткізілді. Бірақ бұл он екі айдың есебі де дұрыс жүргізілмеді, адыздар кейдір айларды екі рет есептетіп отырды. Грегорниан календары. Юлиан календарындағы жылдың ұзақтығынан жуық түрде алғашқы 11 минут 14 секунд артуы, осы 11 минут 14 секунтан жиналып 128 жылда 1280 жылда 10 күн ерте келді.

Бірақ ХҮІ ғасырдың екінші жартысында айтылып отырған айырмашылық 10 күнге толып шіркеу бастықтарын абыржытуда. ХІІІ ғасыр Рим папасы Грегории 1582 жыл Сопылармей астрономдардан арнаулы комисия құрған. Комисия ұсынылған әрбір хабарларға қарай

Келіп италиалдық дәрігер және матемкатик Пимийдің (1520-11576) жасап кеткен жобасын жаратқан грегорий ХІІІғ 1582 жылғы бірінші марта осы Лимидің жобасын ресми була (депрет) бойынша дәлелдеп жұртқа жариалап күнделікті тұрмыста шіркеу істерінде қолдануға бұйырған.Созиген жасаған рим календары әділетсіздікпен Юлиан календары болып аталып кеткен. Ал Мелеий жасаған календар да Созиген кебін кейді ол гергориан календары деп аталып кетекн.

1.Григориан календары, жаңа санат- осы күнгі халықтарды

көмшілігінде қолданылатын жыл санау жүйесі. Юлиан календарын өздері неггізінде италиан ғалымы Алайзий Аимий жасаған. 1582 жылы бекітіп тұрмыста, шіркеу істер қолдануға бұйырған. Рим папасы Григории ХІІІ- нің атымен аталып кеткен. Григориан календары бойынша ұш жыл жай жыл, 4 жыл кебісе жыл баолды. 2. Григориан календарының көпетеген кемшіліктері бар. Олардан төмендегілерді атап өтеуге болады:

1. Календарлық айлардың ұзақтығы әр түрлі:28,29,30,31 күн.

2. Ұзактықтары әртүрлі айлардың кезектесіп отыруы тәртәпке салынбаған.

3. Жыл ширектері- тоқсандардың ұзақтықтары әр түрлі. Бұл халық шаруашылығынжоспарлауды, өндірісті ұйымдастыруды қиындытыды.

4. Жылдың бірінші жартысы екінші жартысынан қысқа, демек қазіргі жыл екі жарты жылға дәл бөлінбейді.

5. Апта күндері ай күндеріне сәйкес келмейді. Аптаның басы бір айға, аяғы екінші айға келеді ай мен апта арасында байланыс жоқ.

6. Григорман календары ұзақ уақыт есебін жүргізуге қолайсыз. Сондықтан ежелгі заманның хронологиясы көбіне юлиан календары бойынша жүршгәзәләп келеді.

7. Жыл счанаудың басы жалған, қияли оқиғадан- “Христос туғаннан” басталған.

8. Ай аттары халыққа қажеті жоқ, ежелгі римдіктердің, ойдан шығарған құдайларының немесе қырғын соғыстан жүргізген императорлардың атымен аталған. Табиғатқа байлынысы жоқ.

9. Апта кұндері вавилон құдайларының атарымен аталған. Ғылыми немесе табиғи негізі жоқ.

10. Күн мен түннің жазғытұры теңелуі 21 мартқа бекітілген. Мұның ешбір қажеті жоқ, қашан теңелсе де бәрібір. Солай алған күнде де қателік бар: жер шарының солтүстік жартысында ғана күн мен түннің жазғытұрым теңелуі 21 мартқа келеді, оңтүстік жартысында бұл күні күзгі теңелу болады. Демек Австралия, Жаңа Зеландия, Оңтұстік Америка санатқа қосылмайды.

11. Григорман календарында жыл өзгеріп тұратындықтан, жыл сайын көптеген календарь кітаптарын басып шығарып отыруға тура келеді, биылғы календарь келесі жылы қолдануға жарамайды. Бұл үшін әр мемлекет милиондаған сан қаржы жұмсайды..

Сондықтанда қазіргі түбірімен өзгерту туралы мәселе көтерілген.1923 жылы Женевада, Ұлтар лигасының жанына календарды өзгерту жөнінде халықаралық комитет құрылған. Комитет өзңне түскен 200- ден астам календарь жрбасын қарап талқылаған.



1. Юлиан календарын түзету қай ғасырда жүргізілді.

А) XIV ғ

Б) XV ғ

В) XVI ғ


Д) XIII ғ

Е) XVIII ғ



2. Қай жылы Римдегі жоғарғы өкімет билігін әйгілі қолбасшы Гай Юлий Цезарь қолына алды.

А) Б.з.б 46 жылы

Б) Б.з.б 34 жылы

С)Б.з.б 56 жылы

Д )Б.з.б 65 жылы

Е) Б.з.б 38 жылы

8-апта

№23 Сабақтың тақырыбы :Григариан календары.


Бақылау сұрақтары

1 Григариан календарлары

2 Григариан календарының шығуы

3 Григариан календарының кемшіліктері және жаңа календардың

жобалары


4.Юнион календарының Григориян календарынан ерекшеклігі?

5. Григориян календары туралы деректер.

6. Григариан календарының негізгі артықшылықтары.

7. Григариан календарының қоғамдағы орны.

8. Григариан календарының мұсылман календарынан айырмашылығы.

9. Григариан календарының шығу тарихы.

10. Григариан календарының басқа календарлармен өзара ұқсастықтары.

1. Католик дінің басшысы Григорий қай жылы ғалымдармен дінбасыларын жинап арнайы топ құрып. Олар жаңа күнтүзбе жасады.

А) 1692ж

В)1164ж


С)1522ж

Д)1493ж


Е) 1578ж

8-апта 1,0 балл

№24 Сабақтың тақырыбы :Григариан календары.
Реферат тақырыптары:

1 Григариан календарлары

2 Григариан календарының шығуы

3 Григариан календарының кемшіліктері және жаңа календардың

жобалары


4.Юнион календарының Григориян календарынан ерекшеклігі?

5. Григориян календары туралы деректер.

6. Григариан календарының негізгі артықшылықтары.

7. Григариан календарының қоғамдағы орны.

8. Григариан календарының мұсылман календарынан айырмашылығы.

9. Григариан календарының шығу тарихы.

10. Григариан календарының басқа календарлармен өзара ұқсастықтары.

1. Католик дінің басшысы Григорий қай жылы ғалымдармен дінбасыларын жинап арнайы топ құрып. Олар жаңа күнтүзбе жасады.

А) 1692ж

В)1164ж


С)1522ж

Д)1493ж


Е) 1578ж

9-апта

25 Сабақтың тақырыбы :Метрология.


Тест тапсырмалары

1. Метрология қандай сөзден алынған”метро өлшем””логос ілім”

а) Грек сөзінен

в) француз сөзінен

с) ағылшан сөзінен

д) түрік сөзінен

е) араб сөзінен

2. Құлан шаптырым неше км тең

а) 8-10 км

в)35-45 км

с) 700 метр

д) 20-25 км

е) 90-100 км



3. Метрология қай тілден алынған.

А) Грек


В) Парсы

С)Латын


Д)Рим

Е)Араб


4. Ұлттық өлшем бірліктердің неше түрі бар.

А) 3


В) 2

С) 6


Д) 1

Е) 5


5. Бір елі қанша см-ге тең.

А) 1,5 см

В)3,5 см

С)2,6 см


Д)1,6 см

Е)2,5 см


6. Сусымалы заттар ішінде қадақтың қанша грам екендігін белгіле.

А)560г


В) 750г

С)450г


Д)250г

Е)550г
7. Натуралды өлшемдерге не жатады.

А) Салмақ өлшемдері.

В) см


С)дм

Д) км


Е)мм

8.Метрология нені зерттейді

А) өлшем системасы туралы ғылым

В) уақыт өлшемдері туралы ғылым

С) Туысқандық байланыс шежіресін зерттейтін ғылым

Д) Көне жазба ескерткіштердің қай жерде қашан зерттейтін ғылым

9. Аршын өлшем бірлігі

А) 71 см-ге тең

В) 19 см-ге тең

С) 25 см-ге тең

Д) 15 см-ге тең

Е) 30 см-гн тең



10. Саусақпен тәулік есебін қай кездерде жүргізілді

А )Алғашқы кезде

В)қазіргі кезде

С)орта ғасырда

Д) саусақпен санамайтын болған

Е) бірі дұрыс



11.450-500 граммға тең өлшем бірлігі

А қос уыс

В бір уыс

С) шелек


Д) батпан

Е) бір қап



12. 90-100 км сапар қанша күнге тең

А) бір күндік

В) екі күндік

С)үш күндік

Д)төрт күндік

Е) бес күндік



13.1835ж сұйық денені немен өлшеді

А) сажынмен

В) шелекпен

С)уыспен


Д) қарыспен

Е)фундпен


14. Арқан бойы қанша метрге тең

А) 15м


В)17

С) 16


Д)18

Е)14


15.1,5 см тең ұзындық

А) елі


В)арқан бойы

С)аршын

Д)сүйем

Е) қарыс


16.Қам арқан бойы неше см тең

А)6-8 см


В)7-9 см

С) 9-10см

Д)11-12 см

Е)12-13 см



17. Өлшем бірлігін зерттейтін ілім не деп аталды

А) Метрология

В) Хронология

С)генеология

Д)полеграфия

Е)нумизматика



18.Ұлттық өлшем бірліктерді нешеге бөлеміз

А)3


В)4

С)5


Д)6

Е)7


19. Сүйем---

а) 17-18 см

в) 14-15 см

с) 20-22см

д) 24-26 см

е) 12-10см



20. Бір табан Москвамен Владимерде қанша см тең

а) 19 см


в) 20 см

с) 21 см


д) 22 см

е) 23 см
21. Ұлттық өлшем бірліктерін ата

а) Натуралды, еңбек және ақша

в) ақша


с) натуралды

д) еңбек және ақша

е) ақ және натуралды

22. 1 бүйем нені сақтау үшін қолданылған ыдыс

а) Майды

в) суды

с) шайды


д) шөпті

е) ұнды


23.Сынық сүйем неше см тең

а) 14-15 см

в) 15-16 см

с) 17-18 см

д) 19-20 см

е) 21-22 см



24. 700 метр қандай өлшем түріне тең

а) 1-шақырым

в) 1 арқан бойы

с) 1-қам арқан бойы

д) 2-шақырым

е) 1-қарыс



25. 71 см-ге тең өлшем бірлігі

а) Оршын


в) табан

с)соқамен өлшеу

д) қарыс

е)сынық сүйем



26. Қазіргі метрология ұзындық өлшемдері

а) км,га, см, мм

в)миллиграм

с) тонна


д) масса

е) грамм


27. Таразы,гирлер,масштабты сызғыштарды зерттейтін ілім

а) Метрология

в) Генеология

с)Нумизматика

д) Полеграфия

е) Ономастика


Бақылау сұрақтары:

  1. Метрология ғылымы нені зертейді?

  2. Метрология қай пәннің саласына жатады?

  3. Бүкіл қай ғасыр бойында ұзындық өлшемдері нақтыланып унивикацияланады?

4.Х ғ басы мен ХІІ ғасырдағы ежелгі орыс мемлекетінің метрологиясы.

5.ХІІ-ХVғғ Федальдық кездегі метрология.

6.XVII-ХХ ғғ Орыс метрологиясы.

7.Қай жылы сұйық денелерді өлшейтін ыдыстар пайда болды?

8.ХҮІ-ХҮІІ ғасырларда қандай өлшемдер туралы мәліметтер көбейе түсті?

9. Метрология туралы түсініктің қалыптасуы.

10.Метрологияның қоғамдағы орны.

9-апта 2,0 балл

26 Сабақтың тақырыбы :Тарихи метрология қалыптасып дамуы.


Сабақтың жоспары:

1.Тарихи метрологияның ғылым ретінде дами бастауы.

2.Ежелгі өлшем бірліктері.

3.Өлшем бірліктерін жетілдіру шаралары.

Теориялық мәліметтер

Тарихи материалдармен жүмыс барысыңца тарихи метрологияның мәліметгерін пайдалану.

Қашыктык, аудан, салмак пен көлемнін. негізгі өлшем бірліктерінің пайда болуы ертедегі адамдардың шаруашылығы-ның дамуьша байланысты болды. Өлшем бірліктерінің зандылы-ғы ол адамның физикалық мұмкініііілігіне негізделгендіктен мөлшермен алынғандығыңда. Өвдірістің шаруашылык түрлерінің күрделенуі өлшемнін де бірыңғайлануын талап етті. Мүны накты мысадцармен көрсеткен жөн. Ал екінші сүрақты талқьшау Орта ғасьфдағы болған өлшем бірліктерін атап өтумен шектелмеуі керек. Алдымен "миль", "стадий", "поприще", "кадь", "фунт", "аршын" деген өлшемдердің мазмұны мен казіргі кездегі мағнасьш аныктап алу кажет.

Тарих факультетінің студенттері казіргі халыкаралык өлшем жұйесіне, оның негізгі өлшем бірліктері мен аракатынасына кандай принциптер енгізілетіндігін білуі керек.

Тарихи метрология мәліметтерін пайдалану, архив материалдарында бар нақты фактілермен жұмыс істейді, яғни ертедегі өлшем бірліктерін казіргі кездегі метрлік жүйеге аудару максатын көздейді.

Ежелгі Рим бірліктерінің Ресей мен Қазақстан метрологаясына тигізген әсері. Мұсылман өлшем бірліктері. Үзындык., биіктік, салмақ өлшемдері. Моңғол дәуіріндегі өлшем бірліктері. А.В.Терсщенко еңбегі. Ертедегі орыс өлшем бірліктері. ХІІ-ХҮ ғғ. өлшем бірліктері. Ақша өлшемдері. Жошы монеталары. Мұсылман өлшемдері.

ХҮ-ХҮІІ ғғ. өлшем бірліктерін сипаттайтын деректер. Акліа-товар айналымының дамуы мен бүкілресейлік жәрмеңкелердің қалыптасуының өлшем бірліктері жүйесіне әсері.

Бүкіл Ресей территориясының ортақ өлшемдер жүйесін жасау саясаты. Үзындык өлшемі - аршынның шығуы. "Верстка" өлшемі.

Өлшеу қүралдары - терези - таразы, контар, безмен. Акша өлшемдері - полушка, копейка, полтинниктер өлшемі.

Өлшем бірліктерін жетілдіру шаралары

1797. 1835. 1899 жылдардағы өлшем бірліктері туралы зандардың қабыддануы. Өлшем бірліктерін қарайтын комиссия жұмысы. "Метр" өлшем бірлігі туралы. Литр, грамм бірліктері.

Метрологая саласындағы Д.И.Менделеев еңбегі.

1855 ж. халықаралық өлшем бірліктері жүйесін карайтын Халыкаралык ассоциацияның құрылуы.

Кеңес өкіметі түсындағы өлшем жұйесі. 1924, 1934 жж. "Өлшеу мен салмак. туралы" зандар. Метрлік өлшем бірлігінің түпкілікті орнығуы. 1960 ж. "Өлшем мен өлшеу" туралы XI халықаралық конференция. 1975 ж. химия және физика ғылымдары саласындағы дәлдік өлшем бірліктерінің кабылдануы.

Бұл метрологияның мақсаты ғылым ретінеде қалыптасып дамуы және тарих сахинасынан өз орнын тауып үлкен ғылым болып біругі болды, жәнеде дәл сол мақсатына жеттіде, енді бұл пәннің алдағы міндеті өзінің керектігі адам өмірінде қажеттілігін байқатып үлкенжетістіктердің шыңына жету болып табылады.

Ұлтың өлшем бірліктері:


  1. Натурал өлшемдер.

  2. Еңбек өлшемдері.

  3. Ақша өлшемдері.

Натурал өлшемдер. Салмақ өлшемдері, аумақ өлшемдері, көлем өлшемдерін жақсы білеміз.Ал, ұзындық өлемдерінен км. Метр, дицметр, сантиметр, милиметрлерді пайдаланамыз. Осы орайда белгілі ғалым А.Қ. құралов өз еңбектерінде ұзындау өлшемдерінен мына өлшем бірліктерін келтіреді.

Елі –1,5 см

Сүйелі-17-18 см (бас бармақпен сұқ саусақтың сүйелі –14-15 см)

Қарыс 20-22 см

Аршын- 75 см шынтақпен саусақ ұшына дейінгі кез50 см (Ресейде пайдаланған) аршынымен тең.

Арқан бойы 15 метр.

Қам арқан бойы 6-8 метр

Тартып арқан бойы 18-25 метр

Біршақырым жер 700 метр

Құлау шалатындай көз көрім- 4 км

Бұл өлшем бірліктер күнделікті қалық аузында көбінесе әңгіме арасында ауылды жерлерде, қазақтар тығы тұрытынжерлерде ғана пайдаланп келеді. Ал қалалы жерлерде немесе басқа ұлт өнімдерімен аралас ауылдарды қазіргі заманың өлшемдері көбірек айтылады. Егерде осы қарқынмен кете берсе жоғарыда айтылған көне атаулардың біржола үміт болуы да ықтимал.Сондықтан да бұл өлшем атауларын толық қалпында қолдануы тек мектеп қабырғасында емес, оларды ғылыми зерттеу барысанда кеңінен қолдану кажет. Өйткені ұлттық өлшемдер кешегі кеңетер дәуірінде қолданылмағандықта (әдебиеттен басқа салалда) дамымағанын былай қойғанда ұмыт болып бара жатқанны айқын. Бұл жастарды ұлтық сана сезім тұрғысында тәрбиелеуге кері әсерін тейгізері даусыз. Өйткені тарихы жо есебі жоқ, экономикасы дамымаған деген пікір қалаптастыруға әректтенушілердің де жоқ емес екндігін жақсы білеміз.Ұлтық өлшем бірліктерінің ішінде мынадай көлем аумақ және салмақ өлшемдері кең тараған. Олар:


  1. Оймақтай

  2. Апандай

  3. Ине жасуындай

  4. Алақандай

  5. Жапырақтай

  6. Ат төбеліндей

  7. Ұлтарақтай (адам табанының көлемі)

  8. Тұлақтай мал терісінің көлемі

  9. Табақтй жалпақ

  10. Үй орнында

  11. Бір тамам жер – гентардың алтындай бір бөлігі

  12. Бір мойын жер- жарты гектар

  13. Бір айдам жер – бір гектар

  14. Көлдей- өте көлемді кең

  15. Бір құшақ, қытын (отын)

Натурал өлшемдер ішінде салмақ өлшемдарі кеңінен тараған десем болады.

Ресейлік ірі ғалым Н.С. Помозков 1940 жыл өзінің докторлықеңбегінде 248 бет, Вавилнда жұмысшылардың еңбек ақысын маймен төлеген дейді, аты аталған еңбегінде. Ал қазақша май сатайиын ыдыс өлшем ретінде бір бүйым қолданылған.

Қөріп отырғанымыздай көне өлшем бірліктерінің қазіргі екздегі қолданылып жүрген өлшем бірліктері анғұрлым айырмшылықтары бар дегенімен ол лшемдерді күнделікті айдаланбаған меноларды пайдалану арқылы көне тарихи деректерді зертеп үйрену, мүмкіншіліктеріне ие боламыз. Бұл тұста салмақ өлшемдеріне ата- бабаларымыздың пайдаланылған мына бірлік өлшемдерін қарастырып көрейік.


  1. Мысқал 1 грамм.

  1. Қос уыс 450-500 грамм.

  1. Кадау 750 грамм.

  2. Кілә 1 кг.

  3. Бір арқа 45-50 кг

  4. Бір қап 50-55кг

  5. Найза қап 70-80 кг

  6. Батпай 100 кг

  7. Бұл өлшем бірліктері негізінен шама ыдыс өлшем бірліктеріне жатады. Бұл қазіргі уақыттың өзінде де кейде қолданылады. Мысалы:бидайды қаппен цементті шелекпен қоймадан босату үшін жұмыс барысын тездетеді.



1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет