Тарих және құқықтану” факультеті «Отан және шетел тарихы»



жүктеу 1.96 Mb.
бет9/10
Дата02.05.2016
өлшемі1.96 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
: CDO -> OBSOJ -> Tar
Tar -> Сабақ №1Сабақтың тақырыбы: ХХ ғ басында қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметі. Алаш қозғалысының басталуы
Tar -> М. Х. Асылбеков “ ” 2009 ж
Tar -> Сабақ барысында беріллген ақпатарттарды белсенді қабылдау
Tar -> Цин династиясының билігіндегі Қытай
Tar -> Ф-об-007/020 Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Tar -> Лекция: 15 сағ Практикалық(Семинар)сабақтары сағ СӨЖ: 15 сағ обсөЖ: 15 сағ Тест саны: 200 Кредит саны 1
Tar -> Реферат Ауызша талдау
Tar -> Факультет: "Тарих және құқықтану" Кафедра: "Отан және шетел тарихы"
Tar -> Этнология” пәні бойынша “050114” – “Тарих” мамандығының 2- курс студенттерінің білімін бақылауға арналған тапсырмалар мәтіні
Tar -> Сабақ барысында берілген ақпараттарды белсенді қабылдау

Бақылау сұрақтары:.

1.Тәуелсіздік Қазақстан нумизматикасы

2..Жаңа және ең соңғы кезеңдегі жаңа теңгелер.

3..Қазіргі кездегі құнды қағаздар.

4. А.В.Орешниковтын нумизматикаға қосқан үлесі. Эрмитаждағы нумизматика бөлімі.

5. XIX ғ. нумизматиканың ғылым ретінде қалыптасуы.

6. Нумизматикалық зерттеу әдістері:

7. XX ғ. нумизматика Н.В.Устюгов, И.Г.Спаский, ВЛ.Янин, Г.Б.Федорова, 8.Р.Бурнашева еңбектерінін маңызы. Нумизматика музейі.

9. Монета мәліметгерінің тарихи окиғаларды нактылаудағы дерсктік маңызы.

10. Ортағасырлық Қазақстан мен Орта Азияньщ экономикалық байланыстарының картасын берудегі ролі.

11. Кеңес өкіметі тұсындағы "1918" ақша реформасы.

12. Жаңа экономикалык саясат тұсындағы күміс монеталар, оның салмағы.

13.Тәуелсіз Қазақстан ақшасы. Теңгелер, тиындар.

14.Қазіргі кездегі қүнды қағаздар. Акциялар, вексельдер, телем чекгері Дивидент, Эмитент, инвестор, брокер, дилерлер аныктамалары.

15..Нумизматиканың ғылым ретінде қалыптасуы.

16.Нумизматика пәні және оның міндеттері

17..Нумизматика нені зерттейді

18.Қай ғасырда Нумизматика жөнінде еңбек шыға бастады.

19.Монетаның беткі жағын недеп атайды.

11-апта


31 Сабақтың тақырыбы :Тарихи Онамастика.
Сабақтың жоспары:

1.Онамастиканың міндеттері.

2.Онамастиканың салалары.

Теориялық мәліметтер

Ономастика грек сөзі “онама- есім” деген сөзден шыққан. Бұл ғылым жеке атауларды зерттейді. Зерттелу аймағы жағынан тарих жіне филологияға қатысты. Тарих онамастика жағынан, материалынан қоғам жөнінде дерек іздейді. Ономастика кейде онимия деп те аталады.

Кейбір есімдердің мән- мағынасы мен дыбыстық сипаттары арқылы белгілі бір аймақ тұрғындарының тілдік ерекшеліктерін анық бақауға болады. Сол жергілікті тілдер негізінде қойылған есімдердің алуан түрлі тұлғаларымен тұрмыстық варианттары да ерекшелініп тұрады. Атап айтқанда, оңтүстік тұрғындары есімдерінде дауыссыз еріндік б және сонар м дыбыстары орнына (сонар) қатаң дауысты п дыбысы қолданылуы есімдер мен фамилиялардың тек басқа буындарында ғана емес ортасында да кездесіп отырады. Мәселен: Пақтагүл (әдеби түрде Мақтагүл), Полат (әдеби тілде Болат) т.б. Тіліміздегі араб, иран тілдерінен енген есімдердің негізінен екі топқаауға болады:

1). Ислам дініне байланысты, әулие, әмбие, пайхамбар есімдері мен олардың теңдеулері.

2). Күнделікті тұрмыста қолданылатын жалпы есім сөздерден қойылған есімдер.

Ислам діні адам атарының қойылуына күшті әсер етеді. Ислам діні қабылдауымен байланысты сәбилерге ат қоюдағы дәстүрмен әден-ғұрып өзгеріп көне түркі тектес есімдер өмірден шығып қалып отырады. Әйтседе олардың көбісі сол араб есімдерімен жарыса, қатарласа қолданылып келеді. Мысалы араб, иран тілдерінен қойылған Алдаберген, Құдайберген есімдері мен қатар Тәңірберген, Қамария (айлы), Күнай дешген есімдердің халық арасында бары белгілі. Араией есімдері, яғни мұсылманға дейінгі (еврей) пайхамдары есімдері араб тіліндегі діней кітаптар арқылы немесе дінді уағыздаушылар арқылы жетіп отырады. Мәселен: Ибрайым (авраам), Сымайым (Измаил), Дәуіт (Давит) т.т. Иран тілінен енген есімдер санатына жататындар: Наурыз, Дастан, Сабыр, Мардан, Зиба. Қазақ есімдері құрамы жағына бай бола тұрсада, әртүрлі тілдік қабаттар аралас келгендіктен көбінің мағынасы көпшіліек белгісіз, ранайы талдауды өажет етеді. Сонымен қатар қазақ есімдерінің де белгілі бір мағынасы болады. Мысалы: Бақытжан- арабша “ бәхт”- бақыт, ггрекшк “жон”- жан, бақытты жан, бақыты асқан адам. Перизат- грек “пани” пері+зат, әдемі, сұлу, асқан сұлу, көркем қыз. Мінекей осындай қазақ халқының есімдеріде назар аударалық мәселелер көптен табылды. Туған өлке – тұнған шешіре демекші деп Тәңірберген Малиев айтпақшы біздің Мырзашөл атауының белгілі мағынасы бар. Аңыздарға жүгінетін болсақ, бұл кең алқапқа созылған шөлді жер болған. Сол шөлді жерден үлкен керіін өтеді. сөйтіп сол керуін басы осы шл ждлада қарбыз жарып жейді. Сол қарбыз жеген жерінен қарбыздың дәнегі жашылып қалады жа, тағы бірде керуен өткен кезде сол жерде үлкен ұлкен өарбыздар пайда болады. Осындай үлкен сусыз шөл далада пайда болған қарбыздарды көріп таң қалған керуеншілер “неткен Мырза шөл еді” дейді содан кейін. Содан соң Мырзашөл атауы қалыптасқан дейді. Бұл да біздің туған өлкеміздің шешіресі болып табылады.. Әрбір қалықтың болмысы мен дүние тануы, этникалық мәдениетімен рухани өмірі қай кезде, қандай жағдай да болмасын, белгілі бір географиялық кеңістікте көрініс табады, нақтылы тарихи дәуірлердің жемісі болып саналады. Ал халықтың барлық өмір тіршілігі, ғасырлар бойы қалыптасқанмәдени рухани байлығы болса, ең алдымен сол халықтың ана тілінен өз өрнегін табады да асыл қазына болып қалыптасып, атадан балаға, ұрпақтан- ұрпаққа ауысып отырады. Бұл тіл атаулының бәріне тән обекътивтік заңдылық, ортақ қасиет. Қазақстан томонимдері шығуы, пацда болуы және дәуірі жағына бірнеше топқа: көне, ортағасырлық және жаңа дәуірге бөлінеді. Бұл баяндаманы жасау барысында кейдір томонимдер құрамындағы кқне тұлғалы және және сол тқлғалар арқылы жасалған томонимдердің мағыналық жіктерін анықтауға макқсат етіп айтқым келеді. Олардың түрлері күнгірт жасау арқылы келеді. Мысалы: Қарнақ, Шырнақ, Сығанақ, Шұбанақ т.б.

Оңтүстік өңірінің ең көне саналатын атаулардың бірі- Сығанақ Қызылорда облысында Төменарық темір жол станциясынан 8 км, Сырдария өзеніне 20 км қашықтықтағы кқне қала орны. Ертедегі гүлденген қымшақтар мәдениетінің ошағы болған. Сығанақ жайлы тарихи деректер ерте орта ғасыр және ортағасыорларда кездеседі, соның бірі Махмуд Қашқаридің шығармасында “Сугнак- гуздар елнідегі қала” деп жазды. Бұл тарихи томонимдердің жазылуымен айтылы бір кезде әр қалай кездесекн: Сығанақ, Сығнақ, Сугнак, Сунак. Түрік тілінде сығынмақ сөзі ”жасырыну”, сығынақ “қорғаныс”, жасырнатын жер дегенді білдіреді, ал азірдайжан тілінде сығанақ, сығаначак “жасырынатын қорғаныс, тығылатын жер”, сығынмақ “қорғаныс іздеу, тығылу” деген мағынаны білдіреді.

Жанкент атауы қазір Мыңтөбе деп аталады. Расында атына сай мұнда төбелер жеткілікті. Ол арада құмыра сынықтары шашылып жатады. Осы жер туралы мынадай бір аңыз бар. Бағзы бір заманда Жанкент үлкен қала болған. Оның патшасы Санжар деген хан өмір сүреді. Ханың Бегім ана аты әрі сұлу ірі ақылдыәйелі болады. хан әйелән ерекше қызғанады екен. Ал Бегім болса жергілікті Қарабура деген көріпкел әулиенің қызы екен. Бір күні Санжар хан уәзірлерімен аңға шығады сол кезде ұиінде қаруы қалып қояды д, үйіне қаруына бір құлын жұмсайды. Ол құл үй!іне келіп Бегі ананығ сұлулығына таң қалып есінен таңып біраз жатады да, ханға барады. Хан оған ашуланып “неге кешіктің?” деп ақырады. Сонда ол “әйеліңіз қолымнан ұстап қалып жібермеді” дейді.

11-апта 2,0 балл

32 Сабақтың тақырыбы :Онамастиканың міндетері мен салалары.
Сабақтың жоспары:

1.Этнонимика

2. Антропонимика

3. Теонимика

4. Космонимика.

5. Зоонимика.

Теориялық мәліметтер

Онамастика бірнеше саладан тұрады.



  1. Топонимика- географиялық аймақтардың есімдері туралы зерттейтін саласы.

  2. Антропонимтика- адамның есімдері туралыьзерттейтін ғылым саласы

  3. Теонимия – құдай есімдері мен мифтердің есімдердің есімдері туралы зерттейтін саласы.

  4. Этнонимика- ру, тайпа, этникалық топ, халықтардың есімдері туралы зерттейтін саласы.

  5. Космонимика- жұлдыз, планета, әлем есімдері туралы зерттейтін саласы.

  6. Зоонимика- жануарлардың атауын зертецтін саласы.

Ерте орта ғасырда Батыс Европада ат қоюында ерекшеліктері болған. Ол екі немесе бұдан да көп аттары болған. Баланың атына әкесінің немесе шешесініңаты қосылып қойылған. Әсіресе ол атауды біз Испания мексикадан білуімізге болады. Римдегі “Цезар” деген есім 70 млн адамға қойылған. Ал құлдар өзінің атына кәсібін, өнеркәсіптерін қойған.

Саяси сакудалық жәгне ұол өнер орталығы әдетте “кент” деп аталады. Бұл сөзге кейде Паш, Шым, Құм деген сияқты қандай материалдан салынған немесе қандай ггографиялық жағдайда екнін көрсететін теңдеулер (Ташкен, Шымкен, Құмкент) қосылып отырды. Қала аттары көбінесе тайпа атымен, мысалы: Шығылкент, Оғызкент, Созақ кент кейде феодалдық шоншарлар есімімен, мысалы: Баршынкен те аталып отырды.Сонымен бірге Волград деген сөздегі град деген, город деген сөз яғни өала, Волга өаласы жіне Петербург, Гамбург деген сөздердегі бург деген сөз қамал деген сөз. “Дарния” деген сөзиран тілінен аударғанда “өзен” деген сөздегі Аму өзен жалғасын дегенді білдіреді. Қазақ деген сөзде ғалымдар тұжырымдала келе үш түрлі болжам айты.

1)Қазақ деген термин жыл құсы қаз аққудың атынан шықан дейді.

2)Қазақ деген мағына түрік қағанатынан, өзі елінен бөлініп шығып еркін шүруші деген мағына білдіреді.

3)Қазақ атауының арғы тегі ежелгі заманда қазақ даласын мекендеген тайпалар мен халықтардың аттарынан (сақ, каспий, қазар) деген сөзден шыққан дейді.

Қазақ онтропонимдері. Антропоним дегеніміз- ономастиканың бір саласы. “Антропонимика” герек герек сөзі аудармасы “антропос- кісі, ономо- есім” деген сөзден шыққан. Сонымен антропониммика деген кісі есімдерін зертейтін сала. Антропонимиканың негізгі обекътиві- кісінің шын атты, әкесінің аты мен фамилясы және лақап аттар мен бүркеншік есімдер. Қазақ есімдердің шығу тарихы ру, тайпа атарымен тікелей байланысты. Олардың құрамында қазіргі әдеби тілдегі қолданылмайтын ескі сөздер мен формалар да сақталған. Антропонимика тарих, этнография ғылымдармен тығыз байланысты. Халықтың өткендегі тарихын, дәстүрін білу де Антропонимиканның рольі зор.

Қазақ антропонимдері тілдегі сөздік құрамының бір бөлігі болып саналады. Ол өз арнасын жалпы халақ тілі өорынан алады да тіліміздің ішкі заңына сәйкез дамыйды. Сөйтіп ол тілдегі сөздердің барлық салаларына жасалады.

Балаларға ат қода ертеде белгілі дәрежеде ырым мен дәстүр ерекше орын алып отырған. Олаердың кейбірін сөздің кейілі күшіменде байланыстырып отырушылық көне дәуірде бар құбылыс. Сол ескі замандарда баларға көз тиюден немесе шын- жайтаннан сақтау мақсатымен елеусіз оғаш есімдер қойып отырған. Мәселен: Кіршікбай, Итбай, Жаманбай т.б. Кейдір есімдер тотемен байланысты беіріліп келеді. Мәселен: барақ, Тұйғын, Төбет , Бөрібай т.б.


ТЕСТТЕР

1. Ономастиканың неше саласы бар

а)6


в)5

с) 7


д)4

е)3


2. Алаш, Алаш хан ,Алаш маңы,Алты сан алаш сөздері неге қатысты

а) Қазақ ұлтына

в) ғұн мемлекеті

с) Түрік қағанаты

д) сақ тайпасына

е) Ақ ордаға



3. Ономастиканың құдай есімдерін зерттейтін саласы

а) Теонимика

в) Топонимика

с) Космономика

д) Зоонимика

е)Этнонимика

4.Ономастиканың космономика саласы нені зерттейді.

а) жұлдыз планетасы

в) географиялық аймақтарды

с)ру тайпаны

д) жануарларды

е) құдай есімдерін



5. Жеке атауларды зерттейтін ғылым

а) ономастика

в) сфрагестика

с) геральдика

д) Нумизматика

е) хронология



6. Шымды жерде орналасқан қала

а) Шымкент

в)Ташкент

с) Жанкент

д) Мырзашөл

е) Жетісай



11-апта
33 Сабақтың тақырыбы: Тарихи жағрапия.
Сабақтың жоспары:

1.Жағрапиялық атаулардың әлеуметтік мәні.

2.Қоғам мен тарихи ортаның жағрапиямен байланысы.

3.ХV-XXғғ Қазақстанның тарихи жағрапиясы.



Теориялық мәліметтер

Тарихи жағрапиянын. мазмұны мен міндеттері.

Қоғам мен тарихи орт;анын жағрапиямен байланысы.

ХҮ-ХХ ғғ. Қазакстанның тарихи жағрапиясы.

Тарихи жағрапияның косалкы тарихи пән ретіндегі манызы. Дерек түрлері. Едді мекен жер-су аттарңйың тарихын білудің тарихшылар, археологгар, өлкетанушылар мен дипломаттар, халыкаралык катынас мәселесімен айналысушылар үшін маңы-зы.

XIX ғ. әкімшілік-шаруашылык реформалардың казактар-дьщ орналасуына тигізген әсерІ 1822, 1831, 1844, 1868, 1891 жж. реформалар.

Қазакстанның экономикалык және физикалык жағрапиясы. Студенттер Қазакстан мен Ресейдің жағрапиялык ортасы мен әлеуметтік-экономикалык саяси тарихынын. өзара байланысын накты білуі керек.

ХҮ-ХХ ғ. Қазақстанның тарихи географиясы

ХҮ-ХҮІІ ғғ. казақ этносының к.алыптасуы, этникалық ареалы. Қазақ хандығының тарихи географиясы, шаруашылық жүйесі, көрші мемлекеттермен саяси және сауда қатынастары. Қалаларының орналасу географиясы.

ХҮІІІ-ХХ ғғ. Ресейдің отарлау саясаты тұсындағы Қазақстанның тарихи-саяси географиясы. Ресейдің Батыс Қазақстанда казачество үстауының себептері, оның, тарихи географияға тигізген әсері.

ХҮШ-ХХ ғғ. Қазакстанның мемлекеггік шекарасының қальштасуы.

Қазақстандағы тұрғындар географиясы. Демография мәліметгерінің деректік маңызы. Жалпыға бірдей халық санақтары. Салыстырмалы көрсеткіштер. Қазақстандағы демографиялық даму динамикасының негізгі кезеңдері. Қазак халқының демографиялық даму деректері. Қазақ диаспорасы. Шетелдерге ауа көшкен қазақтар, олардың орналасу географиясы.

Қазакстанның экономикалық және физикалық географиясы. ХҮІІІ-ХХ ғ. Кеңес өкіметі тұсындағы жаңа экономикалык саясат, коллективтендіру индустиярландыру, өндірістік аймактар қүру, Үлы Отан соғысы, тың және тынайған жерлерді игеру, әртүрлі шаруашылық реформалардың Қазакстанныд экономикалық географиясына тигізген әсері. Урбанизаңия кемшіліктері мен экологиялық қауіп-катерлер.

Ресейдің Қазақстанды отарлау кезіндегі елді-мекен атауларын өзгертудегі негізгі кезеңцері, бағыттары, әдістері. Тәуелсіз Қазақстан трпонимикасындағы өзгерістер


Бақылау сұрақтары:

1.Тарихи жағрапияның мазмұны мен міндеттері.

2.Қоғам мен тарихи ортаның жағрапиямен байланысы.

3.Топонимика –жағрапиялық атаулар , олардың шығу тарихы.

4.ХҮ-ХХ ғғ. Қазакстанның тарихи жағрапиясы.

5.Тарихи жағрапияның косалкы тарихи пән ретіндегі манызы.

6.Қазакстанның экономикалык және физикалык жағрапиясы

7.ХҮ-ХХ ғ. Қазақстанның тарихи географиясы

8.ХҮІІІ-ХХ ғғ. Ресейдің отарлау саясаты тұсындағы Қазақстанның тарихи-саяси географиясы.

9.Қазақстандағы тұрғындар географиясы.

10.Қазакстанның экономикалық және физикалық географиясы

12-апта 2,5 балл
34 Сабақтың тақырыбы: Тарихи топонимика.

Сабақтың жоспары:

1.Топонимика пәні негізгі міндеттері.

2. Ежелгі Қазақстан территориясын мекендеген халықтар.

3. Топонимика жағрапиялық атаулардың олардың шығу тарихы.

Теориялық мәліметтер

Топонимика (грек торос орын жер және опота атау) география тарих және тіл білімі ғылымдарының түйіспесінде дамып келде жатқан жаңа ғылым. Топонимика- географиялық атауларлың немесе жер су атарынның шығуын (этимологиясын), дамуын, қазіргі жағдайын, мағынасын, граматикалық, фоматикалық формасын жазылуын және екінші бір тілде берілуін зертейді. Топонимикалық атаулардың ең негізгі қасиетті олардың тұрақтылығы, сол үшін де мұндай атаулар адамзат тарихы, мәдениеті және тілі жөнінде көне де ғылыми мәліметтер береді. Мысалы: географиялық атаулардың құрамын зерттей отырып, сол амақта ыңылым заманда қандай тайпалар, халықтар мекендеген анықтауға болады.Осы мағынада топонимдер жер су аттары, тарих, этиграфия, археология және тіл білімі нақтылы материал береді. Топонимика ғылымының ертедегі жер бедері сипатын, өсімдікпен жануарлар дүниесін анықтауға да тигізер пайдасы зор.Тіл білімі саласынан алғанда топонимдер лекцика семантикалық лекция, лекция граматикалық және этимологиялық тұрғыдан қарастырылады.Адамдар қздері қмір сүрген жерлерінің ерекшеліктерін жақсы біледі. Соған байланысты оларға әр түрлі аттр қойылады.Олардың әрқайсысының өзіндік мәні бар.

Дон, Днепр, Днеср, Дулай атты өзендер атауының түбірі ддон, ежелгі сарамтардан таралған. Кейбір өзен көлдердің оны мемлекетік халықтар мен мемлекеттердің, халардың атауына да айналады. Мысалы: Үнді өзен атынан Үндістан, Үнді мұхит атаулары дүниеге келген. Өздері жағасына орналасқан аты бойынша аталатын қалалар: Мәскеу, Иркутск, Курск т.б.

Кейдір жерлер онда көп өсетін өсімдіктер мен жануарлардың түрлеріне қарай да аталады..Мысалы: Қайныңды, Қарағайлы, Теректі, ҚұландыұМаралды, Аюлы т.б. Жер су аттарының осындай сырлары бар. Олардың атын оқи отырып біз қандйай қалық мекен.дегенін ерекшеліктері қандай екнін біле аламыз. Ол жерлердей өсімдіктермен жануарлардың түрлері, өзендер мен көлдер, даларамен таулар түсінік ала отырып, шаруашылықтың түрлері жайында да деректер жинастырамыз. Ал бұл тарихи мәліметерді толықтыруға оқиғаның болған орнын анықтауға көмектеседі.Топонимика тарихи қосалыпіндердің күрделі де, қызықты саласы. Қазіргі таңда Қазақстанда тарихи қосылу пәндерінің негізгі салаларын оқыту арқылы тәуелсіз еліміздің тарихи ғылымының дамуына, оның тарихи оқиғаларынық шын туатылық негізде жан жақты жазылуына үлес қосар зерттеуші дайындау. К.Г. Паустовскийдің айтуынша: Жер атаулары дегеніміз халқының өз елін ақындық тілімен тілімен бетерлеуі. Бұл өалықтың мінез құлық тарихи ой аңсарымен тұрмыс салт ерекшеліктері туралы сыр шертеді.Өте көне түкпірінен дәл бүгінге дейін ата менен жер су атауларының санамызда қалыптасу жолы әрқилы, сан- алуан тарихи сапырыстардың ана бөтен оғиғалардың жаңа дүние танымдардың әсерімен алмасып өзгертуге түсіп жатуы да заңды құбылыс. Топонимика саламен тікелей байланыста жататын өзіндік ерекшеліктері бар құбылыс болу ерекшеліктері бар құбылыс болу себептіондағы әрбір өзгерістің түп төркелі саясир әлуметтік жағдайлармен бірге алынуы қаралуы керек.

М. Әуезов “Біздің қазақ жер атын, тау сол ортаның сыр сипатына қарап қою берген жұрт. Қайда қандай бір өлкеге барсаңда жер су, жапан түзде кездескен кішкене атылуын өзінде соншама мән мағына шешілмеген құпия сыр жатады” деген еді. Сондықтан да Қазақсанның әрбір топонимиканың өзіндік сырымен тарихы бар. Ал ХҮІІ-ХҮІІІ ғасырларда Ресец патшасының отарлау саясаты әрекетінің басталуынан-ақ қазақ топонимдері өзгеріске ұшырай бастады. Осы ғасырларда қазақ өлкесіне орыс юшаруаларының жаңа қоныс тебуімен ірі-ірі бекіністер қатарымен деревнялар, селолар орыс губерниялар үлгісінде салынып саны көбйді. Олар жаңажа орыстілінде ат қойылды, Форт Шевшенко т.б. ХХ ғасырда кеңес дәуірінде көне атаулардың орысша –қазақша атауларының бәріде орыс негізінде жасалды. Тарихи жағрапияның косалкы тарихи пән ретіндегі манызы. Дерек түрлері. Едді мекен жер-су аттарңйың тарихын білудің тарихшылар, археологгар, өлкетанушылар мен дипломаттар, халыкаралык катынас мәселесімен айналысушылар үшін маңы-зы.

XIX ғ. әкімшілік-шаруашылык реформалардың казактар-дьщ орналасуына тигізген әсерІ 1822, 1831, 1844, 1868, 1891 жж. реформалар.

Қазакстанның экономикалык және физикалык жағрапиясы. Студенттер Қазакстан мен Ресейдің жағрапиялык ортасы мен әлеуметтік-экономикалык саяси тарихынын. өзара байланысын накты білуі керек.

ХҮ-ХХ ғ. Қазақстанның тарихи географиясы

ХҮ-ХҮІІ ғғ. казақ этносының к.алыптасуы, этникалық ареалы. Қазақ хандығының тарихи географиясы, шаруашылық жүйесі, көрші мемлекеттермен саяси және сауда қатынастары. Қалаларының орналасу географиясы.

ХҮІІІ-ХХ ғғ. Ресейдің отарлау саясаты тұсындағы Қазақстанның тарихи-саяси географиясы. Ресейдің Батыс Қазақстанда казачество үстауының себептері, оның, тарихи географияға тигізген әсері.

ХҮШ-ХХ ғғ. Қазакстанның мемлекеггік шекарасының қальштасуы.

Қазақстандағы тұрғындар географиясы. Демография мәліметгерінің деректік маңызы. Жалпыға бірдей халық санақтары. Салыстырмалы көрсеткіштер. Қазақстандағы демографиялық даму динамикасының негізгі кезеңдері. Қазак халқының демографиялық даму деректері. Қазақ диаспорасы. Шетелдерге ауа көшкен қазақтар, олардың орналасу географиясы.

Қазакстанның экономикалық және физикалық географиясы. ХҮІІІ-ХХ ғ. Кеңес өкіметі тұсындағы жаңа экономикалык саясат, коллективтендіру индустиярландыру, өндірістік аймактар қүру, Үлы Отан соғысы, тың және тынайған жерлерді игеру, әртүрлі шаруашылық реформалардың Қазакстанныд экономикалық географиясына тигізген әсері. Урбанизаңия кемшіліктері мен экологиялық қауіп-катерлер.

Ресейдің Қазақстанды отарлау кезіндегі елді-мекен атауларын өзгертудегі негізгі кезеңцері, бағыттары, әдістері. Тәуелсіз Қазақстан топонимикасындағы өзгерістер

12-апта

35 Сабақтың тақырыбы: Топонимика дамуы салалары, бөлінуі



Бақылау сұрақтары:

1.Топонимика қай пән саласына жатады?

2.Жалпы атауларды зерттейтін ғылым түрі?

3.Географиялық атауларға зерттейтін пән?

4.Оронимия қандай атауларды зерттейді?

5.Қай ғасырларда қазақ топонимдері өзгеріске ұшырай бастады?

6.Топонимдердің неше түрі бар?

7.Топонимика пәні, негізгі міндетгері.

8.Топонимиканың тарихи географиямен байланысы

9.Топонимиканың түрлері мен зертгеу әдістері



10.Топонимика жағрапиялық атаулардың олардың шығу тарихы.

Тест тапсырмалары

1. Топонимика көмекші пәннің салалары

А) Жер атауларын зерттейтін ғылым

В) Өзен су көл аттарын зерттейтін ғылым

С) тау төбе шың атауларын зерттейтін ғылым

Д) елді мекен атауларын зерттейтін ғылым

Е)Өлшем бірліктер

2 .Гидронимия көмекші пәннің салалары

а) Өзен су көл аттарын зерттейтін ғылым

в) Жер атауларын зерттейтін ғылым

с) тау төбе шың атауларын зерттейтін ғылым

д) елді мекен атауларын зерттейтін ғылым

3.Гидронимия көмекші пәннің салалары

а) Өзен су көл аттарын зерттейтін ғылым

в) Жер атауларын зерттейтін ғылым

с) тау төбе шың атауларын зерттейтін ғылым

д) елді мекен атауларын зерттейтін ғылым

4.Оронимия көмекші пәннің салалары

а) Тау төбе шың атауларын зерттейтін ғылым

в) Өзен су көл аттарын зерттейтін ғылым

с) Жер атауларын зерттейтін ғылым

д) Елді мекен атауларын зерттейтін ғылым

5.Топонимика салалары

А) Географиялық аймақтың есімін зерттейді

В) Құдай есімін зерттейді

С) Жұлдыз,планета есімін зерттейді.

Д) Адамның есімін зерттейді

Е) Күннің шығуын зерттейді



6. Жер атауларын зерттейтін ғылым

а) Топонимика

в) Гидрономика

с)Космономика

д) Зонимика

е)Оронимия

12-апта 2,5 балл

36 Сабақтың тақырыбы: Тарихи антропонимика.



Сабақтың жоспары:

1.Антропонимика пәні және міндеттері.

2.Революцияға дейінгі орыс антропонимикасы.

3.Түрік және қазақ антропонимикасы.

4.Қазіргі кездегі антропонимика.
Теориялық мәліметтер

Қазақ антропонимдері. Антропоним дегеніміз- ономастиканың бір саласы. “Антропонимика” герек герек сөзі аудармасы “антропос- кісі, ономо- есім” деген сөзден шыққан. Сонымен антропониммика деген кісі есімдерін зертейтін сала. Антропонимиканың негізгі обекътиві- кісінің шын атты, әкесінің аты мен фамилясы және лақап аттар мен бүркеншік есімдер. Қазақ есімдердің шығу тарихы ру, тайпа атарымен тікелей байланысты. Олардың құрамында қазіргі әдеби тілдегі қолданылмайтын ескі сөздер мен формалар да сақталған. Антропонимика тарих, этнография ғылымдармен тығыз байланысты. Халықтың өткендегі тарихын, дәстүрін білу де Антропонимиканның рольі зор.

Қазақ антропонимдері тілдегі сөздік құрамының бір бөлігі болып саналады. Ол өз арнасын жалпы халақ тілі өорынан алады да тіліміздің ішкі заңына сәйкез дамыйды. Сөйтіп ол тілдегі сөздердің барлық салаларына жасалады.

Балаларға ат қода ертеде белгілі дәрежеде ырым мен дәстүр ерекше орын алып отырған. Олаердың кейбірін сөздің кейілі күшіменде байланыстырып отырушылық көне дәуірде бар құбылыс. Сол ескі замандарда баларға көз тиюден немесе шын- жайтаннан сақтау мақсатымен елеусіз оғаш есімдер қойып отырған. Мәселен: Кіршікбай, Итбай, Жаманбай т.б. Кейдір есімдер тотемен байланысты беіріліп келеді. Мәселен: барақ, Тұйғын, Төбет , Бөрібай т.б.

Кейбір есімдердің мән- мағынасы мен дыбыстық сипаттары арқылы белгілі бір аймақ тұрғындарының тілдік ерекшеліктерін анық бақауға болады. Сол жергілікті тілдер негізінде қойылған есімдердің алуан түрлі тұлғаларымен тұрмыстық варианттары да ерекшелініп тұрады. Атап айтқанда, оңтүстік тұрғындары есімдерінде дауыссыз еріндік б және сонар м дыбыстары орнына (сонар) қатаң дауысты п дыбысы қолданылуы есімдер мен фамилиялардың тек басқа буындарында ғана емес ортасында да кездесіп отырады. Мәселен: Пақтагүл (әдеби түрде Мақтагүл), Полат (әдеби тілде Болат) т.б. Тіліміздегі араб, иран тілдерінен енген есімдердің негізінен екі топқаауға болады:

1). Ислам дініне байланысты, әулие, әмбие, пайхамбар есімдері мен олардың теңдеулері.

2). Күнделікті тұрмыста қолданылатын жалпы есім сөздерден қойылған есімдер.

Ислам діні адам атарының қойылуына күшті әсер етеді. Ислам діні қабылдауымен байланысты сәбилерге ат қоюдағы дәстүрмен әден-ғұрып өзгеріп көне түркі тектес есімдер өмірден шығып қалып отырады. Әйтседе олардың көбісі сол араб есімдерімен жарыса, қатарласа қолданылып келеді. Мысалы араб, иран тілдерінен қойылған Алдаберген, Құдайберген есімдері мен қатар Тәңірберген, Қамария (айлы), Күнай дешген есімдердің халық арасында бары белгілі. Араией есімдері, яғни мұсылманға дейінгі (еврей) пайхамдары есімдері араб тіліндегі діней кітаптар арқылы немесе дінді уағыздаушылар арқылы жетіп отырады. Мәселен: Ибрайым (авраам), Сымайым (Измаил), Дәуіт (Давит) т.т. Иран тілінен енген есімдер санатына жататындар: Наурыз, Дастан, Сабыр, Мардан, Зиба. Қазақ есімдері құрамы жағына бай бола тұрсада, әртүрлі тілдік қабаттар аралас келгендіктен көбінің мағынасы көпшіліек белгісіз, ранайы талдауды өажет етеді. Сонымен қатар қазақ есімдерінің де белгілі бір мағынасы болады. Мысалы: Бақытжан- арабша “ бәхт”- бақыт, ггрекшк “жон”- жан, бақытты жан, бақыты асқан адам. Перизат- грек “пани” пері+зат, әдемі, сұлу, асқан сұлу, көркем қыз. Мінекей осындай қазақ халқының есімдеріде назар аударалық мәселелер көптен табылды. Туған өлке – тұнған шешіре демекші деп Тәңірберген Малиев айтпақшы біздің Мырзашөл атауының белгілі мағынасы бар. Аңыздарға жүгінетін болсақ, бұл кең алқапқа созылған шөлді жер болған. Сол шөлді жерден үлкен керіін өтеді. сөйтіп сол керуін басы осы шл ждлада қарбыз жарып жейді. Сол қарбыз жеген жерінен қарбыздың дәнегі жашылып қалады жа, тағы бірде керуен өткен кезде сол жерде үлкен ұлкен өарбыздар пайда болады. Осындай үлкен сусыз шөл далада пайда болған қарбыздарды көріп таң қалған керуеншілер “неткен Мырза шөл еді” дейді содан кейін. Содан соң Мырзашөл атауы қалыптасқан дейді. Бұл да біздің туған өлкеміздің шешіресі болып табылады.. Әрбір қалықтың болмысы мен дүние тануы, этникалық мәдениетімен рухани өмірі қай кезде, қандай жағдай да болмасын, белгілі бір географиялық кеңістікте көрініс табады, нақтылы тарихи дәуірлердің жемісі болып саналады. Ал халықтың барлық өмір тіршілігі, ғасырлар бойы қалыптасқанмәдени рухани байлығы болса, ең алдымен сол халықтың ана тілінен өз өрнегін табады да асыл қазына болып қалыптасып, атадан балаға, ұрпақтан- ұрпаққа ауысып отырады. Бұл тіл атаулының бәріне тән обекътивтік заңдылық, ортақ қасиет. Қазақстан томонимдері шығуы, пацда болуы және дәуірі жағына бірнеше топқа: көне, ортағасырлық және жаңа дәуірге бөлінеді. Бұл баяндаманы жасау барысында кейдір томонимдер құрамындағы кқне тұлғалы және және сол тқлғалар арқылы жасалған томонимдердің мағыналық жіктерін анықтауға макқсат етіп айтқым келеді. Олардың түрлері күнгірт жасау арқылы келеді. Мысалы: Қарнақ, Шырнақ, Сығанақ, Шұбанақ т.б.

Оңтүстік өңірінің ең көне саналатын атаулардың бірі- Сығанақ Қызылорда облысында Төменарық темір жол станциясынан 8 км, Сырдария өзеніне 20 км қашықтықтағы кқне қала орны. Ертедегі гүлденген қымшақтар мәдениетінің ошағы болған. Сығанақ жайлы тарихи деректер ерте орта ғасыр және ортағасыорларда кездеседі, соның бірі Махмуд Қашқаридің шығармасында “Сугнак- гуздар елнідегі қала” деп жазды. Бұл тарихи томонимдердің жазылуымен айтылы бір кезде әр қалай кездесекн: Сығанақ, Сығнақ, Сугнак, Сунак. Түрік тілінде сығынмақ сөзі ”жасырыну”, сығынақ “қорғаныс”, жасырнатын жер дегенді білдіреді, ал азірдайжан тілінде сығанақ, сығаначак “жасырынатын қорғаныс, тығылатын жер”, сығынмақ “қорғаныс іздеу, тығылу” деген мағынаны білдіреді.

Жанкент атауы қазір Мыңтөбе деп аталады. Расында атына сай мұнда төбелер жеткілікті. Ол арада құмыра сынықтары шашылып жатады. Осы жер туралы мынадай бір аңыз бар. Бағзы бір заманда Жанкент үлкен қала болған. Оның патшасы Санжар деген хан өмір сүреді. Ханың Бегім ана аты әрі сұлу ірі ақылдыәйелі болады. хан әйелән ерекше қызғанады екен. Ал Бегім болса жергілікті Қарабура деген көріпкел әулиенің қызы екен. Бір күні Санжар хан уәзірлерімен аңға шығады сол кезде ұиінде қаруы қалып қояды д, үйіне қаруына бір құлын жұмсайды. Ол құл үй!іне келіп Бегі ананығ сұлулығына таң қалып есінен таңып біраз жатады да, ханға барады. Хан оған ашуланып “неге кешіктің?” деп ақырады. Сонда ол “әйеліңіз қолымнан ұстап қалып жібермеді” дейді.




1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет