Тіршіліктану би­оло­гия



жүктеу 2.65 Mb.
бет2/13
Дата25.04.2016
өлшемі2.65 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13
: download -> PBD -> vestniki -> 2005(38)2
download -> Қазақстан республикасының білім және ғылым министрлігі қазақ инженерлік теникалық академиясы
download -> Правила соревнований международная Ассоциация Бокса [Преамбула]
download -> Қазақстан тарихы бойынша Ұбт шпаргалкалары а а. Иманов көтерiлiс отрядтарын қаруландыру үшiн – қару-жарақ шығаруды ұйымдастырды
download -> Бехаалотха Когда будешь зажигать Числа 8,1 12,16
download -> Мы молімся за вас жыццё Змяні сваё жыццё Захавайце наша жыццё! Мы любім вас Змяні сваё сэрца Змяні сваё харчаванне
download -> Загальна характеристика роботи
vestniki -> Протонный обмен в неводных растворах анабазина

Ша­ру­ашы­лық бойын­ша еш­кі­лер­дің эйме­ри­ямен за­қым­да­луы


р/с

Ша­ру­ашы­лық­тар

Зерт­те­уден өт­кен­дер­дің са­ны

Жа­ра­қат­тан­ған­дар­дың са­ны

Пайыз­ға шақ­қан­да

1

Нүр­кен Әб­ді­ров

63

27

42,8

2

Ес­кі Нүр­кен

20

6

30,0

3

Са­ры­жайлау

17

8

47,0

4

Ақ­шо­қы

15

2

13,3

5

Бейбіт­шілік

-

-

-

6

Жы­лы­сай

17

7

41,1

7

Ке­ңес­тас

16

9

56,2

8

Байда­лы

17

4

23,5

9

Тоқ­тар Әубә­кі­ров

17

5

29,4

10

Шор­тан­ды

18

5

27,7




Бар­лы­ғы

200

73

36,5


Әртүр­лі жас­та­ғы еш­кі­лер­дің эйме­ри­ямен за­қым­да­луы 1а, б, в-су­рет­те­рдің мә­лі­мет­терін­де көр­се­тіл­ген. Еш­кі­лер­дің жа­сы­на қа­рай эйме­ри­ямен за­қым­да­лу­ын тек­сер­ген­де лақ­тар­дың ең жа­сы он се­гіз күн­дік бол­ды жә­не се­гіз бас­тың екеуі (25,0 пайыз) па­ра­зит­ке шал­дық­қан. Отыз күн­дік он екі лақ­тың төр­теуі (33,3 пайыз) эйме­ри­ямен жа­ра­қат­тан­ған. Екі айлық он ал­ты жұп­тұ­яқ­ты­ның он екі­сі (75,0 пайыз) ауыр­ған. Үш айлық он лақ­тың бе­сеуі (50,0 пайыз) ооцис­та бөл­ген. Төрт-бес айлық он бір жұп­тұ­яқ­ты­ның үшеуі (27,2 пайыз) ауру­ға шал­дық­қан. Бір жас­тан жо­ға­ры ал­ты еш­кі­нің бі­реуі (16,6 пайыз) ішек па­ра­зи­тін бөл­ген. Еш­кі­лер­дің жа­сы ұл­ғайған сайын эйме­ри­ямен за­қым­да­лу дә­ре­же­сі өсіп, со­сын тө­мен­де­ге­ні байқа­ла­ды. Бұл көр­сет­кіш­тер еш­кі­лер­дің эйме­ри­ямен за­қым­да­луы жа­сы­на жә­не эти­оло­ги­ялық (ауру­дың пайда бо­лу се­беп­те­рі) жағ­дайлар­ға байла­ныс­ты еке­нін дә­лел­дейді. Оның се­беп­те­рі: бі­рін­ші­ден, екі айға дейін­гі лақ­тар­дың эйме­ри­ямен жа­ра­қат­та­нуы екі айлық­тан екі есе кем, екі айлық­қа дейін­гі лақ­тар бас­қа кө­рек­ке қа­ра­ған­да ана­сы­ның сү­тін көп пайда­ла­на­ды. Яғ­ни олар­дың не­гіз­гі кө­ре­гі ана­сы­ның сү­ті бол­ған­дық­тан, эйме­ри­яға, аз да бол­са, қар­сы тұ­ра ала­ды. Кейбір ғы­лы­ми жұ­мыс­тар­дың қо­ры­тын­ды­сы бойын­ша, егер лақ­тар сүт­пен кө­рек­тен­ген бол­са, жұп­тұ­яқ­ты­ның ше­гін­де сүт­тің ашу­ынан сүт қыш­қы­лы­ның мик­роф­ло­ра­сы пайда бо­ла­ды. Қыш­қы­лы бар жер­де эйме­ри­яның ши­зо­го­ния жә­не га­ме­то­го­ния ста­ди­ясы баяу жү­ре­ді, яғ­ни эйме­ри­яның эн­до­ген­ді ста­дия­сы­на қыш­қыл­дық ор­та ке­рі­сін­ше әсер ете­ді [3]. Көп­те­ген ғы­лы­ми зерт­те­улер­де­гі мә­лі­мет­тер эйме­рия­ның кө­рек­пен эти­оло­ги­ялық байла­ны­сын дә­лел­де­ген [4–10]. Екі айлық­тан бас­тап лақ­тар шөп­ті қо­сым­ша кө­рек ете­ді. Лақ­тар­дың кө­рек ра­ци­оны­на шөп­тің қо­сы­луы эйме­ри­ямен кө­бі­рек за­қым­да­ну­ына әсер ете­ді. Се­бе­бі, шөп­пен бір­ге сау лақ­тар ауру мал­дың ооцис­та­сын жұқ­ты­рып ала­ды. Үш-төрт айлық лақ­тар ма­усым айын­да ана­сы­мен бір­ге жайылым­ға шы­ға­ды. Біз­дің де­рек­тер көр­сет­кен­дей, үш айлық­тан бас­тап эйме­ри­ямен за­қым­да­ну тө­мен­дейді (50 пайыз). Ма­усым айынан бас­тап күн­нің ысу­ына байла­ныс­ты ультракүл­гін сә­уле­сі­нің әсе­рі ооцис­та­ның спо­ра­ла­ну­ын тө­мен­де­те­ді жә­не ашық да­ла­да көп эйме­рия күн­нің кө­зі­не шы­да­май тір­ші­лі­гін тоқ­та­та­ды. Еш­кі­лер­дің за­қым­да­ну­ына спо­ра­лан­ған ооцис­та­ның аз да бол­са азаюы, за­қым­да­ну жо­лын тө­мен­де­те­ді. Жайылым­да­ғы құ­нар­лы шөп жұп­тұ­яқ­ты­лар­дың ағ­за­ла­ры­ның кү­шеюіне кө­мек ете­ді. Осы жағ­дайлар­ға қо­сым­ша еш­кі­лер­дің жа­сы ұл­ғайған сайын им­му­ни­тет пайда бо­лып, ауру­мен ағ­за­сы ша­ма­сы кел­ген­ше кү­ре­се ала­ды [8]. Біз тек­сер­ген еш­кі­лер­дің эйме­ри­ямен за­қым­да­ну­ының үш айдан бас­тап тө­мен­деуін осы жо­ғары­да­ғы жағ­дайлар­ға байла­ныс­ты деп қо­ры­тын­ды­лаймыз.

Әр жас­та­ғы еш­кі­лер­дің эйме­ри­яның қай тү­рі­мен за­қым­дал­ға­нын зерт­те­ген­де, бі­рін­ші рет он се­гіз күн­дік лақ­тан Eimeria ninakohlyakimovae бө­лін­се, бір айлық жұп­тұ­яқ­ты­дан Eimeria ni­na­kohlya­kimovae-ден бас­қа Eimeria galouzoi шық­ты. Ал екі айлық лақ­та атал­ған эйме­ри­яның екі тү­рі­нен бас­қа, Eimeria faurei жұқ­қан. Со­ны­мен, екі айлық­тан бас­тап біз тек­сер­ген еш­кі­лер­де эйме­ри­яның үш тү­рі кез­дес­ті.



Жасына байланысты ешкілердің эймериямен зақымдалуы

18


а)


16


14




12





10


8


6


4


2


0

18 күндік



1 айлық

2 айлық

3 айлық

4-5 айлық

1 жас

Жасы



зерттелгеннің саны







14

б)


12


10


8





6


4


2


0


18 күндік

1 айлық

2 айлық

3 айлық

4-5 айлық

1 жас


Жасы




зақымдалғанның саны





80

в)


70


60


50


40


30


20





10


0

18 күндік



1 айлық

2 айлық

3 айлық

4-5 айлық

1 жас


Жасы


пайызға шаққанда

1-сур. Ешкілердің эймериямен зақымдалу көрсеткіші



Жыл ма­усы­мы­на байла­ныс­ты еш­кі­лер­дің эйме­ри­ямен за­қым­да­луы, 2-су­рет­те көр­се­тіл­ген­дей, жаз­ғы­тұ­рым па­ра­зит­ке зерт­те­ген он се­гіз жұп­тұ­яқ­ты­ның он бі­рі (61,1 пайыз) ауыр­са, жаз айын­да эйме­ри­яны анық­та­уға ал­ған он бес еш­кі­нің се­гі­зі (53,3 пайыз) жа­ра­қат­тан­ған. Күз айын­да тек­се­ріл­ген он бес мал­дың ал­тауы (40,0 пайыз) ооцис­та бөл­се, қыс айын­да зерт­тел­ген он бес еш­кі­нің екеуі (13,3 пайыз) за­қым­дан­ған. Алын­ған мә­лі­мет­тер­ді са­лыс­тыр­сақ, Нүр­кен Әб­ді­ров ұжы­мы­ның кли­мат­тық жағ­дайын­да эйме­ри­оз ауру­ының жо­ғар­ғы көр­сет­кі­ші жаз­ғы­тұ­рым­да байқал­ған. Оның се­бе­бі көк­тем­де қор­ша­ған ор­та­да ооцис­та­ның эк­зо­ген­дік ста­ди­ясы­на қо­лайлы жағ­дай бо­лу­ымен байла­ныс­ты.

Сәуір жә­не ма­мыр айла­рын­да күн жы­лы­нып, эйме­ри­яға қо­лайлы тем­пе­ра­ту­ра жә­не дым­қыл­дық пайда бо­ла­ды. Осы кез­де эйме­ри­яның ооцис­та­сы жақ­сы спо­ра­ла­нып, ин­ва­зи­ялы ста­ди­яға тез айна­ла­ды. Яғ­ни, мал­дың ара­сын­да ауру кең та­райды. Көк­тем­мен са­лыс­тыр­ған­да, жаз айын­да ин­ва­зи­яның азаю се­бе­бі: бұл кез­де жұп­тұ­яқ­ты­лар жаз­дық жайылым­ға шы­ға­ды, жайылым­ның мол жә­не шы­рын­ды шө­бі ағ­за­ның кү­шін ар­та­ды. Тем­пе­ра­ту­ра­ның жо­ға­ры­лау әсе­рі­нен ашық жер­де­гі эйме­ри­ялар­дың эк­зо­ген­дік да­муы тө­мен­дейді. Қа­лың шөп­тің ара­сын­да су­дың ма­ңайына ауру еш­кі­нің нә­жі­сі­мен шық­қан ооцис­та­лар ға­на ин­ва­зи­яның кө­зі бо­ла­ды. Еш­кі­лер­де күз айын­да ооцис­та­лар­дың бө­лі­ну­інің тө­мен­деуі олар­дың ағ­за­ла­ры­ның кү­шейіп ин­ва­зи­яға қар­сы әсер ете алуы жә­не күз­де тем­пе­ра­ту­ра­ның тө­мен­деуі ооцис­та­ның спо­ра­ла­ну­ын тө­мен­де­ту­ін­де. Жи­нал­ған де­рек­тер бойын­ша қыс айын­да еш­кі­лер­дің ша­ма­лы ба­сы ға­на эйме­ри­оз ауру­ына шал­дық­қан. Се­бе­бі, қыс айын­да тө­мен­гі тем­пе­ра­ту­ра эйме­ри­яның спо­ра­ла­ну­ын тө­мен­де­те­ді, көп ооцис­та­лар өз кү­шін жо­яды, су­ық­қа шы­дай ал­май бү­лі­не­ді, яғ­ни па­ра­зит­тің еш­кі­лер­ге ин­ва­зия кө­зі аза­яды.



70


70





60

60





50

50



40

40



30

30







20

20


10

10





0

0


Көктем

Жаз

Күз

Қыс



орташа ооцистаның саны;

пайызға шаққанда

2-сур. Жыл маусымына байланысты ешкілердің эймериямен зақымдалуы

2-су­рет­те­гі еш­кі­лер­дің эйме­ри­оз ауру­ымен жаз­ғы­тұ­рым, жаз, күз, қыс мез­гіл­де­рін­де ауыр­ған кез­де эк­стен­сив­ті ин­ва­зи­ясы­на ин­тен­сив­ті ин­ва­зи­ясы сай ке­ле­ті­нін байқаймыз. Мик­рос­коп­тың жи­ыр­ма кө­рі­ні­сі­мен қа­рап са­нын есеп­те­ген­де, жаз­ғы­тұ­рым ин­ва­зия ин­тен­сив­ті­лі­гі отыз, жаз айын­да жи­ыр­ма бір, күз­де — ал­ты бол­са, қыс айын­да — ал­тау.

Со­ны­мен, эйме­ри­оз­ға тек­се­ріл­ген то­ғыз ша­ру­ашы­лық­тың еш­кі­ле­рін­де Eimeria ту­ысы­нан па­ра­зит­тің үш тү­рі анық­тал­ды. Әр ша­ру­ашы­лық­та жұп­тұ­яқ­ты­лар­дың ооцис­та­мен за­қым­да­луы әр­түр­лі дә­ре­же­де бол­ды. Эйме­ри­оз ауру­ына шал­ды­ғу еш­кі­лер­дің ара­сын­да жа­сы­на жә­не ма­усым­ға байла­ныс­ты байқал­ды.

Әде­би­ет­тер ті­зі­мі


  1. Эйме­ри­озы овец и коз: Па­ра­зи­то­ло­гия и ин­ва­зи­он­ные бо­лез­ни сельско­хо­зяй­ствен­ных жи­вот­ных. – М.: Кни­га, 1959. – С. 440–443.

  2. Сван­ба­ев С.К. Кок­ци­дии и кок­ци­ди­озы жи­вот­ных Ка­зах­ста­на: Дис. ... д-ра би­ол. на­ук. – Ал­ма-Ата, 1968. – С. 71.

  3. Ме­ли­кян Е.Л. Эйме­ри­оз мел­ко­го ро­га­то­го ско­та в Ар­мян­ской ССР: Ав­то­реф. дис. ... канд. би­ол. на­ук. – М., 1963.

  4. Бер­кин­ба­ева О., Би­се­но­ва Р., Байтур­си­нов К.К., Из­ке­нов Н.Т. Рас­прос­тра­не­ние кок­ци­дии у мел­ко­го ро­га­то­го ско­та и сайга­ков в Ка­зах­ста­не // V Всесоюз. съезд про­то­зо­оло­гов. – Ви­тебск, 1992. – 34. – № 4. – С. 28.

  5. Ис­ка­ков М.М. Эйме­ри­оз мел­ко­го ро­га­то­го ско­та в хо­зяй­ствах Се­ми­па­ла­тин­ской об­лас­ти // Вопр. сов­р. вет. па­ра­зи­тол. в Ка­захс­та­не. – Ал­ма-Ата, 1990. – С. 178–182.

  6. Сван­ба­ев С.К. Ре­ко­мен­да­ции по борь­бе с кок­ци­ди­оза­ми мел­ко­го ро­га­то­го ско­та. – Ал­ма-Ата, 1975. – С. 5–10.

  7. Эйме­ри­озы овец и коз: Жиз­нен­ные цик­лы кок­ци­дий до­маш­них жи­вот­ных. – Л.: Кни­га, 1967. – С. 247–249.

  8. Waruiru R.M., Githigia S.M., Nginy J.M. The prevalence of coccidia of goats in ol magogo farm in Kenya // Bull. Anim. Health and Prod. Afr. – 1991. – 39. – № 2. – P. 247–249.

  9. Callaghan M.G. Coccidia of domestic and feral goats in South Australia // Vet. Parasitol. – 1989. – 30. – № 4. – С. 267–272.

  10. Vercruysse J. The coccidian of sheep and goats in Senegae // Vet. Parasitol. – 1982. – 10. – № 4. – С. 297–306.

ӘОЖ 57:[ 57. 083.13+ 579 ]

А.О.Ыбы­ра­ева1, Н.Т.Әбіл­қа­сы­мо­ва1, Ж.С.Шайке­но­ва2

1Е.А.Бө­ке­тов атын­да­ғы Қа­ра­ған­ды мем­ле­кет­тік уни­вер­си­те­ті;
2ҚР БҒМ Фи­то­хи­мия ин­сти­ту­ты, Қа­ра­ған­ды

ШТАММ RIZHOPUS STOLONIFER КӨ­МЕ­ГІ­МЕН СЕС­КВИ­ТЕР­ПЕН­ДІ
ЛАК­ТОН АХИЛ­ЛИН­ДІ МИК­РО­БИ­ОЛО­ГИ­ЯЛЫҚ ТА­СЫ­МАЛ­ДАУ


Изу­че­ны пер­вич­ные ха­рак­те­рис­ти­ки фер­мен­та­тив­ной мо­ди­фи­ка­ции сес­кви­тер­пе­но­во­го лак­то­на ахил­ли­на, вы­де­лен­но­го из рас­те­ния Achillea millefolium L, с по­мощью гриб­но­го штам­ма Rizhopus Stolonifer. Об­на­ру­же­на до­зо­вая за­ви­си­мость тит­ра гриб­ных кле­ток от кон­цен­тра­ции ве­ще­ства, оп­ре­де­ле­но вли­яние тем­пе­ра­тур­но­го ре­жи­ма и сос­та­ва сре­ды.

Inital trais of the fermentation sequiterpene lactone achillin, isolated from plant — Achillea milletolium L, by the fungus streins were studied. Titer of fungus depends from compound, s concentration. Influence of temperature duty and solvent, s components are determined.
Би­отех­но­ло­ги­ялық про­цес­тің не­гі­зін құ­райтын бір­ден-бір құ­рал клет­ка бо­лып та­бы­ла­ды. Ю.А.Ов­чин­ни­ко­ва­ның айтуы бойын­ша, клет­ка — кі­ші­гі­рім өз ал­дын­а хи­ми­ялық зауыт, ол бел­гі­лі бір бағ­дар­ла­ма бойын­ша жү­ре­тін өн­ді­ріс. Он­да бір ми­нут сайын жүз­де­ген күр­де­лі байла­ныс­тар, әсі­ре­се өте үл­кен ли­омер­лер жә­не бе­лок тү­зі­ле­ді [1]. Қа­зір­гі кез­де­гі би­отех­но­ло­ги­ялық өн­ді­рі­сі­нің не­гі­зі — мик­ро­ор­га­низ­мдер син­те­зі, яғ­ни мик­ро­ор­га­низм кө­ме­гі­мен әр­түр­лі зат­тар­дың син­тез­де­луі бо­лып та­бы­ла­ды. Шы­ғу те­гі жа­ну­ар­лар мен өсім­дік­тер бо­ла­тын объ­ек­ті­лер көп қол­да­ны­лып жүр­ген жоқ, со­ған байла­ныс­ты олар­ға жо­ға­ры қа­жет­ті­лік ту­ын­дап отыр [2].

Ор­га­ни­ка­лық қо­сы­лыс­тар­дан мик­ро­би­оло­ги­ялық та­сы­мал­дау ар­қы­лы жа­ңа дә­рі-дәр­мек пре­па­рат­та­рын алу мақ­са­тын­да жа­ңа би­оло­ги­ялық белсенді өнім­дер­ді алу көп­те­ген уақыт бойы ғы­лы­ми-зерт­теу жұ­мыс­та­ры­ның объ­ек­ті­сі бо­лып ке­ле­ді. Осы ба­ғыт­та орын­да­лып жат­қан ғы­лы­ми жә­не прак­ти­ка­лық қы­зы­ғу­шы­лық­ты ту­дыр­ған жұ­мыс­тар Қа­зақ­стан­да­ғы фар­мин­дус­три­яның да­му ба­за­сын арт­ты­ра­ды. Та­за өнім­дік ор­га­ни­ка­лық қо­сы­лыс­ты алу әр­қа­шан өзі­нің ак­ту­ал­ды­лы­ғы­мен ерек­ше­ле­не­ді. Ор­га­ни­ка­лық син­тез­де қол­да­ны­ла­тын ка­та­ли­за­тор­лар ре­ак­ция ар­қы­лы көп мөл­шер­де өнім шы­ға­рып, ре­гио- жә­не сте­риоизо­мер­лер син­те­зін жүр­гіз­бейді. Би­оло­ги­ялық ак­тив­ті зат­тар­дың жи­на­луы ті­ке­лей мо­ле­ку­ла­лар­дың құ­ра­мы­на байла­ныс­ты. Сол себепті бұл сұ­рақ­ты ше­шу­дің пер­спек­тив­ті әді­сі мик­ро­би­оло­ги­ялық та­сы­мал­дау ар­қы­лы ор­га­ни­ка­лық қо­сы­лыс­тар­ды мо­ди­фи­ка­ци­ялау бо­лып та­бы­ла­ды. Био­та­сы­мал­дау ке­зін­де оңай алы­на­тын тұн­ба­да ал­ма­су про­цес­те­рін көп­те­ген бак­те­ри­ялар мен тө­мен­гі са­ты­да­ғы са­ңы­ра­уқұ­лақ­тар­ды қол­да­ну­ға бо­ла­ды. Екін­ші рет­ті ме­та­бо­лит­тер кә­дім­гі ме­та­бо­лит­тер­ге дейін дег­ра­да­ция жә­не мо­ди­фи­ка­ция жүр­гі­зе ала­тын ксе­но­би­оти­ка­лық қо­сы­лыс­тар­ды бейта­рап­тай­ды [3].

Жа­ңа ре­ком­би­нан­тты штамм-мик­ро­ор­га­низ­мдер алу би­ота­сы­мал­дау би­отех­но­ло­ги­ясы­ның да­муы бо­ла­ды. Ре­ком­би­нан­тты штам­мдар­дың не­гіз­гі қа­си­еті — бір клет­ка­да әр­түр­лі пайда­лы зат­тар­дың: жо­ға­ры ка­та­лиз­дік ак­тив­ті­лік, по­тен­ци­ал­ды па­то­ген­нің жоқ­ты­ғы, куль­ту­ра­лау т.б. жи­ын­ты­ғы­ның бо­луы. Бар­лық өнім­ді жұ­мыс­тар ті­рі ор­га­низ­мдер іс-әре­кет­те­рі­не не­гіз­дел­ген. Сол өн­ді­ріс­тер­дің өнім­де­рі­не: ан­ти­би­отик­тер, амин қыш­қыл­да­ры, нук­ле­озид­тер, фер­мен­ттер, бу­нақ­де­не­лі­лер­мен кү­ре­се­тін би­оло­ги­ялық зат­тар, бе­лок­тар, ви­та­мин­дер, азот­фик­сир­ле­уші-бак­те­ри­ялар, ор­га­ни­ка­лық қо­сы­лыс­тар­дың би­омо­ди­фи­ка­тор-мик­ро­ор­га­низ­мде­рі, зи­ян­ды зат­тар­дың би­одег­ра­дан­ты т.б. жа­та­ды.

Қа­зір­гі би­отех­но­ло­гия мен мик­ро­би­оло­ги­яның ең не­гіз­гі мін­де­ті — ре­гио­нал­ды штам­мдар-мик­ро­ор­га­низ­мдер кө­ме­гі­мен ор­га­ни­ка­лық қо­сы­лыс­тар­дың хи­ми­ялық мо­ди­фи­ка­ци­ясы проб­ле­ма­сы, би­ока­та­лиз нә­ти­же­сін­де алын­ған са­па­лы би­оло­ги­ялық ак­тив­ті зат­тар, яғ­ни со­лар­дың не­гі­зін­де жа­ңа дә­рі-дәр­мек пре­па­рат­та­рын жа­сау бо­лып та­бы­ла­ды [4].



Мик­ро­ор­га­низ­мдер — ор­га­ни­ка­лық байла­ныс­тар­дың ре­ду­цен­ті. Олар­дың дес­трук­тив­ті ак­тив­ті­лік­те­рі ғы­лы­ми зерт­те­улер­дің объ­ек­ті­сі бо­лып ке­ле­ді. Кө­бі­не­се мик­ро­ор­га­низ­мді би­окон­вер­си­он­дық қа­си­ет­те­рі­не жа­ңа би­оло­ги­ялық ак­тив­ті­лі­гі бар ор­га­ни­ка­лық байла­ныс­тар­ды алу үшін аз қол­да­на­ды. Ор­га­ни­ка­лық байла­ныс­тар­дың та­сы­мал­да­ушы кон­сту­тив­ті не­ме­се субс­трат-ин­ду­цир­ле­уші фер­мент­те­рі (екін­ші­ ретті ме­та­бо­лизм) не­ме­се не­гіз­гі ал­ма­су­дың спе­ци­фи­ка­лық субст­рат фер­мен­тте­рі­нің жо­ға­луы ар­қы­лы жү­ре­ді. Би­оло­ги­ялық ак­тив­ті зат­тар­дың өн­ді­ріс­тік син­те­зі мик­ро­ор­га­низм тір­ші­лік іс-әре­кет­те­рін­де соң­ғы кез­де тұр­мыс­тық, ха­лық­тық қол­да­ны­лып, өте жо­ға­ры қарқынмен да­му үс­тін­де. Мик­ро­ор­га­низ­мдер­ді қол­да­ну­ға не­гіз­дел­ген өн­ді­ріс­тер жо­ға­ры ак­тив­ті штамм-өнім­дер­ді қол­дан­ған рен­та­бель­ді бо­ла­ды. Жо­ға­ры өнім­ді­лі­гі­нен бас­қа, мик­ро­ор­га­низ­мдер­дің түрлі пайда­лы қа­си­ет­те­рі бар. Ор­га­ни­ка­лық қо­сы­лыс­тар­дың би­ота­сы­мал­дауының мо­ле­ку­ла­лық ме­ха­низ­мін зерт­теу проб­ле­ма­сы­ның ак­ту­ал­ды­лы­ғы — біз­дің рес­пуб­ли­ка­да атал­мыш ба­ғыт­тта ғы­лы­ми жұ­мыс­тар­дың то­лық орын­дал­ма­ған­ды­ғын­да. Ор­га­ни­ка­лық син­тез, жа­ңа дә­рі-дәр­мек пре­па­рат­та­рын алу құ­ра­лы­ның өзі көп жағ­дайда сте­рио- жә­не ре­ги­осе­лек­тив­ті мо­ле­ку­ла­ла­ры­ның жо­ға­ры қа­жет­ті­лік­те­рін ту­ды­ра­ды. Он­да жо­ға­ры тем­пе­ра­ту­ра мен улы ка­та­ли­за­тор­лар­ды қол­да­ну эко­ло­ги­ялық проб­ле­ма­ға әке­ле­ді. Би­ока­та­лиз ин­так­ты мик­роб­тар­ды не­ме­се эука­ри­от клет­ка­ла­рын хи­ми­ялық өз­ге­ріс­тер­де қол­да­ну жо­ға­ры­да айтыл­ған кем­ші­лік­тер­ді бол­дыр­майды. Сон­дық­тан бұл мә­се­ле­ні ше­шу әді­сі мик­ро­би­оло­ги­ялық та­сы­мал­дау кө­ме­гі­мен ор­га­ни­ка­лық қо­сы­лыс­тар­ды мо­ди­фи­ка­ци­ялау бо­лып та­бы­ла­ды [5]. Би­ота­сы­мал­дау ке­зін­де оңай алы­на­тын субстрат­та ал­ма­су про­цес­те­рін көп­те­ген бак­те­ри­ялар мен тө­мен­гі са­ты­да­ғы са­ңы­ра­уқұ­лақ­тар­ды қол­да­ну­ға бо­ла­ды. Екін­ші рет­ті ме­та­бо­лит­тер кә­дім­гі ме­та­бо­лит­тер­ге дейін дег­ра­да­ция жә­не мо­ди­фи­ка­ция жүр­гі­зе ала­тын ксе­но­би­оти­ка­лық қо­сы­лыс­тар­ды бейта­рап­тайды. Алайда қа­зір­гі кез­де шы­ғу те­гі өсім­дік­тер бо­лып ке­ле­тін тер­пен­дер сес­кви­тер­пе­но­ид­тар­дың мо­ле­ку­ла­лық-би­оло­гия­лық ме­ха­низ­мі­нің би­ота­сы­мал­да­ну­ын зерт­теу кө­бі­рек қы­зы­ғу­шы­лық ту­ды­ра­ды. Та­би­ғи байла­ныс­тар­ды би­ота­сы­мал­дау со­ңын­да та­за өнім­ге айна­ла­тын ор­га­ни­ка­лық қо­сы­лыс­тар­дың эн­зи­ма­ти­ка­лық мо­ди­фи­ка­ци­ясы фер­мент энер­ги­ясын қол­да­ну әді­сі бо­лып та­бы­ла­ды. Со­ны­мен бір­ге ин­так­ты мик­ро­ор­га­низ­мдер әдет­те өсу үс­тін­де­гі не­ме­се ты­ныш­тық күйде­гі са­ңы­ра­уқұ­лақ не­ме­се бак­те­рия куль­ту­ра­сы тү­рін­де се­лек­тив­ті субстрат­та ор­га­ни­ка­лық ре­ак­ци­яла­ры жү­ре­ді. Жо­ға­ры құ­ры­лым­да мик­ро­ор­га­низм­дер­дің мо­но­ок­си­ге­наз­фер­мент жүйесі тө­мен­гі тем­пе­ра­ту­ра жағ­дайын­да жә­не рН-тың фи­зи­оло­гия­лық тү­рін­де мо­ле­ку­ла­лық от­те­гі­ні белсен­ді­ре­ді, нә­ти­же­сін­де мо­ле­ку­ла­лық от­те­гі­ні белсендір­ме­ген кө­мір­су ато­мы­на сте­ри­ос­пе­ци­фи­ка­лық байла­ныс­ты­ра­ды. Қа­зір­гі кез­де­гі мик­ро­би­оло­ги­ялық та­сы­мал­дау со­лар­дың кез кел­ге­нін қол­да­ну­ға мүм­кін­дік бе­ре­ді. Та­сы­мал­дау ре­ак­ци­ясын­да қол­да­ны­ла­тын мик­ро­ор­га­низ­мдер, зерт­теу мен прак­ти­ка­лық мик­роб куль­ту­ра­ла­ры бар­лық кез­де­се­тін мик­ро­ор­га­низм­дер­дің са­ны­нан аз. Бі­рін­ші орын­да куль­ту­ра-та­сы­мал­да­ушы­лар ре­тін­де са­лыс­тыр­ма­лы қа­ра­пайым ор­та­да өсе­тін сап­ро­фит­ті ор­га­низ­мдер — қар­қын­ды зат ал­ма­су­ымен ерек­ше­ле­не­тін ге­те­рот­роф­тар қол­да­ныл­ған. Мик­ро­би­оло­ги­ялық та­сы­мал­дау ре­ак­ци­ясын жүр­гі­зу­де қол­да­ны­ла­тын мик­ро­ор­га­низ­мдер аз емес. Оның құ­ра­мы­на са­ңы­ра­уқұ­лақ­тар (ас­ко­ми­цет­тер, фи­ко­ми­цет­тер, ба­зи­ди­оми­цет­тер, да­мы­ма­ған са­ңы­ра­уқұ­лақ­тар), көп­те­ген бак­те­ри­ялар жә­не мик­ро­бал­дыр­лар жа­та­ды [6].

Тер­пе­но­ид­тар­дың мик­ро­би­оло­ги­ялық өз­ге­ру­ле­рі прак­ти­ка­да жа­ңа дә­рі-дәр­мек пре­па­рат­та­рын алу, өн­ді­ріс­тер­де хош иіс зат­та­ры ре­тін­де қол­да­ну жә­не би­отех­но­ло­ги­яда қол­да­ны­ла­тын екін­ші рет­ті ме­та­бо­лит­тер алу үшін қол­да­ны­ла­ды. Мик­ро­ор­га­низ­мдер­ді ак­тив­ті по­ли­фер­мен­тті жүйе ре­тін­де қол­да­ну, яғ­ни эк­зо­ген­ді ор­га­ни­ка­лық қо­сы­лыс­тар­ды та­за өнім­ге мо­ди­фи­ка­ци­ялай алуы, мик­ро­би­оло­гия­лық ре­ак­ци­ялар­ды ре­гиосе­лек­тив­ті жә­не сте­ри­ос­пе­ци­фи­ка­лық­қа не­гіз­дейтін жай жағ­дайда­ғы би­осин­тез­де бір фер­мен­та­ци­яны бір­не­ше ре­ак­ци­яда жүр­гі­зу­ін­де [7].

Мик­ро­ор­га­низ­мдер­мен орын­да­ла­тын ре­ак­ция спек­трі шек­сіз, со­ған байла­ныс­ты олар эко­ло­гия­лық қойма­ның кез кел­ге­нін ерек­ше қа­был­дай ала­тын қа­си­ет­те­рі бар. Яғ­ни сол өз­ге­ріс­ті әр­түр­лі мик­ро­ор­га­низ­мдер­дің так­со­но­ми­ялық тү­рі — бак­те­рия, са­ңы­ра­уқұ­лақ, дрож­жи­лар орын­да­уға қа­бі­лет­ті [8]. Та­сы­мал­дау ре­ак­ци­ясы­н жүр­гі­зу­дің ең қа­ра­пайымы — то­лық қо­рек­тік ор­та­да өсе­тін куль­ту­ра­ға та­сы­мал­да­ушы субстрат­ты ен­гі­зу. Әдет­те та­сы­мал­да­ушы куль­ту­ра оп­ти­мал­ьді қо­рек­тік ор­та­да өсі­рі­ле­ді де, ал ­та­сы­мал­да­ушы өнім про­цес­тің ба­сын­да не­ме­се куль­ту­ра­ның да­му ба­ры­сын­да ен­гі­зі­ле­ді. Ре­ак­ция өні­мі оның куль­ту­ра сұйық­ты­ғын­да жо­ға­ры кон­цен­тра­ци­яға жет­кен­де ға­на экстра­гир­лейді.

Фер­мен­та­ция әді­сі бір­не­ше кезеңдерден тұ­ра­ды:

1) куль­ту­ра ор­та­сын дайын­дау;

2) ино­ку­ля­ци­ялық кол­ба­лар­ды дайын­дау;

3) ино­ку­ля­ция;

4) субстрат­ты егу.

Мо­ди­фи­ка­ция субстра­ты ре­тін­де би­оло­ги­ялық ак­тив­ті­лік­те­рі бар Ор­та­лық Қа­зақ­стан­ның дә­рі­лік өсім­дік­те­рі­нен ҚР БҒМ Фи­то­хи­мия ин­сти­ту­ты­ның хи­мия тер­пе­но­ид­та­ры ла­бо­ра­то­ри­ясын­да бө­лі­ніп алын­ған өсім­дік­тер тер­пен­де­рі ахил­лин мен гло­уцин гид­роб­ро­мид­ті қол­дан­дық. Тер­пен­дер мо­ди­фи­ка­ци­ясы фер­мен­та­ция әді­сі­мен орын­да­л­ған. Са­ңы­ра­уқұ­лақ штам­мын Rizhopus stolonifer куль­ту­ра сұйық­ты­ғы­ның мөл­ше­рі 100 мл клет­ка­сын те­рең­де­тіп куль­ту­ра­лау Лу­риа-Бер­та­ни ор­та­сын­да жо­ға­ры­да айтыл­ған сес­кви­тер­пен­ді лак­тон­дар­ды 0,1 мг 1 мл-ге кон­цен­тра­ци­ясын­да, 28 0С тем­пе­ра­ту­ра­да жә­не 200 об./мин маг­нит­ті ара­лас­тыр­ғыш ка­чал­ка­сын­да 500 мл кө­лем­ді кол­ба­да алы­нып жүр­гі­зіл­ді. Қо­сым­ша зерт­те­ле­тін куль­ту­ра жә­не ба­қы­ла­уда­ғы та­за куль­ту­ра қойыл­ды. Зерт­те­ле­тін куль­ту­ра­да­ғы ба­қы­лау фер­мен­та­ци­ясы штамм-ка­та­ли­за­тор­дың қо­сы­лу­ын­сыз, ал ба­қы­ла­уда­ғы та­за куль­ту­ра та­сы­мал­дау субстра­ты­ның қо­сы­лу­ын­сыз орын­да­л­ды. Ба­қы­лау үшін та­сы­мал­дау ба­ры­сын­да куль­ту­ра сұйық­ты­ғы­нан 3 мл/с тә­улік сайын сы­на­лып, со­ңы­нан екі рет­ті хло­ро­фор­мды экстрак­ци­ядан өт­кі­зі­ліп, сол экстрак­ци­ялар­ға ТСХ талдау жа­са­л­ды. Эк­спе­ри­мент ұзақ­ты­ғы куль­ту­ра­лау штам­мы­на жә­не мо­ди­фи­ка­ци­ялау субстра­ты­на байла­ныс­ты өтті.

Сес­кви­тер­пен­ді лак­тон­дар­дың тиімді би­омо­ди­фи­ка­ци­ясы­ның орын­да­луы үшін Rizhopus sto­lo­ni­fer са­ңы­ра­уқұ­лақ штам­мы­ның куль­ту­ра­лау ор­та­сы анық­та­л­ды. Жүр­гі­зіл­ген эк­спе­ри­мен­ттер­дің нә­ти­же­сі кес­те тү­рін­де тө­мен­де көр­се­тіл­ген. Бұ­рын­ғы зерт­теу жұ­мыс­та­ры­на сүйен­сек, жо­ға­ры­да айтыл­ған штамм Лу­риа-Бер­та­ни (LB)-ор­та­сын­да, СМ-ор­та­сы жә­не ми­ни­маль­ді Спе­цмайзен (СМ) қо­сыл­ған глю­ко­за ор­та­сын­да көр­нек­ті өсе­ді екен. Осы ор­та­лар­дың са­ңы­ра­уқұ­лақ штам­мы­ Rizhopus stolonifer өсуіне және өнімдік биомодификация ахиллиннің түзілуіне әсері әр­түр­лі ор­та­лар­да анық­та­л­ды


(1-кесте).

1-кес­те




1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет