ТҮркі және иран халықтары ертегілеріндегі мифологиялық кейіпкерлер түркістан-2007 Редакциялық алқа


ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ШЫҒЫС ТАҚЫРЫБЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ



бет2/9
Дата03.04.2016
өлшемі2.31 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІНДЕГІ ШЫҒЫС ТАҚЫРЫБЫНЫҢ ЗЕРТТЕЛУІ


Қазақ ертегілеріндегі үнді-иран мотивтері – халық әдебиетіндегі прозалық жанр мен басқа да жанрлардың сюжеттік композициясынан тұрақты орын алған дәстүрлі сарындардың бірі. Ертегілердегі сюжетті құрайтын негізгі бөлшек ретінде бұл мотивтер фольклорды зерттеумен айналысқан көптеген ғалымдардың назарына ілінді.

Қазақ фольклортануында Шығыс мотивтері турасында ертегілерге қарағанда шығыстық сюжеттерге құрылған қиссалар мен дастандарға байланысты біршама зерттеулер жүргізіліп, ол туралы ғылыми еңбектер жазылды. Атап айтар болсақ, Б.Әзібаева қазақтың хикаялық дастандары туралы монография жазып, докторлық диссертация қорғаса, қазақтың эпостық жырларындағы кездесетін қызылбастардың тарихына байланысты Б.Кенжебаев, М.Ғабдуллин, Ә.Қоңыратбаев, Ш.Ибраев, С.Садырбаев, А.Қыраубаева, Р.Бердібай т.б. ғалымдардың еңбектерінде айтылады.

Қазақ фольклорында шығыстық сюжеттер, әсіресе, ХІХ ғасыр мен ХХ ғасырдың басында ерекше жанданады. ХV-ХVIII ғасырларда өткен қазақтың ақын-жырауларының өлең, терме, толғауларында ішінара діни сарындар кездесіп қалып отыратын болса, ХІХ ғасырда назирагөйлік шығыс сюжеттері тез бой көтере бастады. Оның бір жағы Орта Азия арқылы енсе, екіншісі татар молдаларының қазақ арасына таратқан діни аңыз, хикаялары арқылы күшейе түсті.

Орта Азия халықтарының әдебиеті фольклор дәстүрінде дамып, сақталып келген болса, жазба мәдениеті де Шығыс елдерімен байланыста жетіліп отырған. Шығыстағы Үндістан, Иран, Арабстан секілді елдерден тараған қымбат та ойлы кітаптардың басы – «Мың бір түн», «Рамаяна», «Тотынама», «Шахнама» сюжеттері болған. Кейін осы сюжеттер тәжік-парсы мәдениетіне өтіп, «хикаят» деген атпен басылып шыққан. Оны әңгіме, ертегі, орта ғасыр романы үлгісінде көрінген жазба әдебиет дейміз. Бұл ретте тәжіктердің дәстүрі аса зор. Оны жазба әдебиет дейтін себебіміз, мұндай хикаяттар тәжік халқының сөйлеу тілінде жазылған, қалалы мәдениет шеңберінде туған. Бірақ сюжетінде фольклорға тән мифология – шығыстың ғажап фантазиясы көрініс тапқан [3, 3-4].

Үнді ертегілерінің ішінде қазақ еліне етене жақын, түркі тілдеріне жиі аударылып келе жатқан деп «Тотынама» кітабын айтуға болады. Ол халық ішінде «Тотының тоқсан тарауы» деген атпен кең танымал болған. Оның түркі халқының арасына таралу тарихына оралар болсақ, Үндістандағы моғол патша Акбардың бұйрығымен тарихшы Әбу-л-Фазыл ибн Мубарак (1551-1602) осы кітапты қайта редакциялап шығады. Алайда, бұрынғы Нахшаби нұсқасы Шығыс пен Батысқа қатты танымал болған болатын. Ол нұсқа үнді тіліне, бангладеш, ауған, екі рет өзбек және түрікпен тілдеріне аударылады. ХІХ ғасырдың басынан бастап Еуропа елдерінің тілдеріне аударылса, ХХ ғасырдың басында орыс тілінде тәржімәланады. Алайда, ХХ ғасырдың ортасына дейін қазақшаға аударылған нұсқасы немесе қазақ тілінде кітап болып шыққан басылымы болған емес.

Әрине, қазақ ертегілерін В.В.Радлов, Н.Березин, Ә.Диваев, А.Алекторов, Н.Потанин сияқты ғалымдар жинақтап бастырғанымен, қазақ ертегілеріндегі шығыстық мотивтер мен сюжеттерге көңіл бөліп, терең қарастыруға назар бөлмеген. Тек Ш.Уәлиханов, Алекторов, Потанин секілді зерттеушілер қазақ ертегілерінде Шығыс ертегілерімен ұқсастық бар екендігін, ислам діні арқылы қазақ фольклорында болған өзгерістер туралы айтып өтеді.

ХХ ғасырдың басынан бастап біраз кітаптар қазақшаға аударыла бастайды. М.Сералин Жуковскийдің орысшаға аударған «Шахнама» нұсқасының бір тарауын «Рүстем-Зорабты» қазақшаға аударып, оны «Айқап» журналының 1915 жылғы сандарында жариялайды. ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басында Оңтүстік Қазақстан өңірінде өмір сүрген қазақ ақындары Мұса Байжанов пен Шәді Жәңгіровтердің термелерінің біразы мысалдарға құрылып, «Калилә мен Димненің» өзбек нұсқасынан алып жырлаған дүниелері қазақ арасына тарай бастады.

1935 жылы Т.Ізтілеуов «Шахнама» дастанын еркін аударып, «Рүстем-дастан» деп атайды. Мысал өлеңдердің өзіндік өрнегін С.Дөнентаев қазақ әдебиетіне алып келді. Дегенмен шығыс тақырыбын зерттеу Кеңес дәуірі кезінде қолға алынады. Ертегілер жайлы жазған зерттеулерінде М.Әуезов қиял-ғажайып ертегілерінде кездесетін Шығыс мотивтеріне тоқталады. Қиял-ғажайып ертегілер туралы айта келіп, ғалым былай дейді: «Қазақ айтып жүрген қиял-ғажайып ертегілер ішінде анық араб, парсыдан келген «Мың бір түннен» тараған, «Тотынаманың тоқсан тарауынан» жайылған, тағы талай соларға ұқсас ертегілер бар» [3, 20].

Сәйділ Талжанов И.П.Кузьмин мен Крачковскийдің арабшадан орысшаға аударған «Калилә мен Димнесін» қазақшаға аударып, ол туралы талдаулар жазып, 1962 жылы бастырады. Одан бөлек Орталық Ғылыми кітапханада С.Ғылманов пен Ғ.Ахметовтың аударған «Калилә мен Димне» қолжазбасы әлі күнге жарыққа шықпай жатыр (№335, 1636 бумалар).

Шығыс сюжеттері туралы алпысыншы жылдары көбірек жазыла бастайды. Н.С.Смирнова «Қазақ әдебиеті тарихының» 1-томына: «“Мұңлық-Зарлық” пен “Сейфулмалік” Шығыс елдері халықтарының көбіне белгілі. Шығыс мұсылмандарының діни және мифологиялық ұғымдарын сақтай отырып қазақ халқына да жетті» деп жазады [4, 103].

Б.Кенжебаев «Қазақ әдебиеті тарихының мәселелері» атты кітабында: «Түркі халықтары тіліне, әдебиетіне VІІІ ғасырдан бастап араб, парсы терминдері көп енген: «дастан», «қисса», «хамса», «нама» деген сияқты әдеби атаулар да сол уақыттан бастап қолданылған» деп, VІІІ ғасырдан бастаса, «Аяз би» ертегісі туралы: «Фирдоуси тұсында Иран тағына патша болған Махмуд бір кезде құл екен. Өзі түркі тайпаларынан шығыпты. Кейін ол өз қызметшісі Аязды әмір етіп сайлайды. Осыдан барып құлдан патша болған қарапайым еңбек адамдарының образы Орта Азия әдебиетіне кең таралып кеткен. («Аяз би» ертегісі). Жыртық шапанын босағаға іліп қойып: «Аяз, әліңді біл» – деген сөз содан қалса керек», – деп, қазақ ертегісін Иран тарихымен байланыстыра қарайды [5,41].

М.Ғабдуллин мен Т.Сыздықов «Қазақ халқының батырлық жыры» атты кітабында «Қобыланды батыр» жырын ХІV ғасырда өмір сүрген Қазан хан тұсында пайда болған деген жорамал айтады. Онда: «Бұл келтірген үзінділерде аталған Қазан қызылбастардың ханы Ғазан (Ғызан) болуы мүмкін... Бұған қарап, жырдағы Қазанды қызылбастың ханы Ғазан ханның прототипі және ол арқылы бүкіл қызылбастардың жаулық әрекеті топшыланып берілген деуге болады» деп, жырдағы Қазанның Иран елін билеген Шыңғысханның ұрпағы Ғазан ханмен өзара байланыстыра қарастырады [6, 196].

Алайда, Иранды бар-жоғы жеті жылдай билеген Ғазан ханның Орта Азия мен Қазақ даласына соғыс ашпағандығы тарихтан белгілі.

Ә.Қоңыратбаев «Қазақ эпосы және түркология» атты еңбегінде Толстовтың еңбектеріне сүйене отырып, Орталық Азия мен Иран жерінде пайда болған зәрдушт дінінің тарихына біршама бара алған. Алайда, ғалым зәрдушт дінінің тарихына терең бармастан, оның Орталық Азия жерінде кездесетін аңыздары мен ертегілік сарындарын ала отырып, діннің таралу орталығы Хорезм мен Бұхара жағынан тараған деген пікірге келеді.

С.Садырбаев өзінің «Халық әдебиетінің тарихи негіздері» атты кітабында «Көроғлы» дастаны туралы айта келіп, жырдың және оның қаһарманы Көроғлының ХІІІ-ХVІ ғасырларда Иран мен Түркие арасындағы өзара соғыс және феодалдардың халыққа жасаған қысымынан болған көтеріліс кезінде, қызылбастарға қарсы бас көтерген шаруалардың негізінде дүниеге келген деген тұжырым айтады.

Ш.Қ.Сәтпаева «Казахская литература и Восток» деген кітабында «Шахнама» мен «Мың бір түн» ертегісінен ауысқан қазақ әдебиетіндегі сюжеттерге тоқталады.

Ш.Ибраев өзінің «Эпос әлемі» атты кітабында «Қобыланды батыр» жырындағы Алшағыр сияқты қызылбас хандарының тарихта болған деректері ұшырасады дегенді орыс ғалымдарының зерттеулерімен салыстыра отырып келтіреді.

Осы секілді ғалымдарымыз қазақ фольклорына енген шығыстық мотивтер туралы біршама зерттеген болатын. Алайда, қазақ әдебиеттану ғылымы мен фольклортану саласында тікелей шығыс тілдерінен қолжазбалар аударып, мысалы орыс ғалымдары Бартольд, Бертельс сияқты ол еңбектерін баспадан шығарған ғалымдар болмағандығын мойындаймыз. Біріншіден, шығыс тілдерін оқыту кейінгі кездерде барып қолға алынды, оның алдында шығыс тілін білетін ғалымдарымызды қуғынға ұшыратқандығы да бұл саланың кенжелеп қалуына кесірін тигізді.

1980 жылдардан бастап шығыстанушы ғалымдарымыздың да ғылыми еңбектері жариялана бастады. Ә.Дербісәлиев «Араб әдебиеті» атты кітабында VІ-ХVІІІ ғасырлар аралығындағы араб әдебиетінің кезеңдері мен өзіндік ерекшеліктері туралы жазса, Ө.Күмісбаев «Казахские и персидско-арабские литературные связи ХІХ-ХХ вв.» кітабында үнді мен парсыдан, арабтан кірген сюжеттердің ХІХ ғасыр мен ХХ ғасырдағы қазақ ақындарының шығыс тақырыбына құрылған шығармаларын зерттесе, «Терең тамырлар» атты еңбегінде қазақтың батырлық жырлары мен лиро-эпостарымыздағы кездесетін Шығыс мотивтерінің ерекшеліктеріне тоқталады.

Қазақ дастандарының ішіндегі ғашықтық жырлар туралы зерттеп жүрген Б.Әзібаева өз зерттеулерінде қазақ дастандарына енген парсы мотивтері туралы былай деп жазады: «Восточный романтический дастан, возникший на стыке фольклорного и литературного творчества, испытавший взаймодействие и влияние традиций как классической книжной, так и устной поэзии Востока, синкретический по своему происхождению, возник в Персии в средневековье. Затем он пересек пограничные, этнические, языковые, временные барьеры, утвердился в фольклоре и литературе народов Передного Востока, Средней Азии, Кавказе и, в некоторых литературах Индии и был осознан в них как самобытная национально-художественная форма» [7, 9].

Н.Қ.Жармағамбетов өзінің кандидаттық қорғау үшін жазған диссертациялық жұмысында арабтардың «Мың бір түн» ертегісінің көріністері қазақтың ХVІІІ ғасырда өмір сүрген ақын-жырауларымыздың поэзиясында орын алған жәйттерге айта келіп, ХІХ ғасырдың 70-ші жылдарында шыға бастаған «Түркістан уалаятының газеті» арқылы «Мың бір түн» үзінділерінің жарияланып, халыққа тарала бастағандығына тоқталады [8, 88].

Тарихшы-ирантанушы Сайран Әбушәріп ежелгі парсы және түркі халықтарының тарихи аңыздары мен деректеріне сүйене отырып, «Афрасиаб» атты монографиясын ғылыми негізде жариялады. Ислам Жеменей қазақ әдебиетіндегі Хафиз жырлары және парсы әдебиетіндегі мистикалық шығармалардың қазаққа келу жолдары мен дамуы туралы ғылыми тұжырымдар айтады. Зерттеуші И.Жеменей қазақтың тұңғыш тарихшысы, қолбасшы Мырза Мұхаммед Хайдар Дулатидың «Тарихи Рашиди» кітабын парсы тілінен қазақ тіліне аударып бастырады. Демек, соңғы кездерде шығыстану ғылымының елімізде дамып келе жатқандығын көруге болады.

Дегенмен Иран әдебиетін кешенді түрде зерттеу алдағы міндеттердің бірі. Ежелгі дәуір әдебиеті мен фольклорлық шығармалардағы байланыстарды тереңірек қарастыруымыз үшін парсы тілінен «Авеста», «Динкард», «Вендидад» секілді ескі пехлеви тілінен қалған мұраларды қазақ тіліне аударуымыз керек. Бұл үш кітап ең алғашқы пайғамбар Зәрдушт туралы, сол кездегі діни, мифологиялық көптеген мағлұматтар беретін аса маңызды құжаттар. Зороастризм дінінің ықпалы түркі халықтарының арасына ертеден тарағандығы белгілі. Мысалы, көне түркі тілінде жазылған «Хуастуанифт» дұғасы шамамен біздің дәуіріміздің бесінші ғасырына жатады. Ол дұғада түркі халықтарының арасына манихей дінін тарату қажет болғанда түрік тіліне аударған. Ол мұрада Зәрдушт пайғамбар туралы жазылған дұғалар жиі ұшырасып отырады.

Буддизм, шаманизм нанымдарына байланысты дүниеге келген фольклорлық дүниелер де бар. Байқап отырсақ, тек қана зороастризм дінінің ықпалының өзі кезең-кезеңімен әдебиетімізге әсерін тигізіп отырғандығын көреміз. Одан беріде ислам діні тарап, мұсылманшылықты қабылдағаннан кейінгі парсы әдебиетінің Орта Азия халықтары әдебиеті мен қазақ ауыз әдебиетіне тигізген әсері де осы кезге дейін кешенді түрде зерттелген емес. Шығыстың атақты жеті жұлдызының әлем әдебиетіне қосқан үлесі бір бөлек, одан басқа да ортағасырлық парсы прозасында жазылған дидактикалық шығармалар мен ортағасырлық парсы прозасының түркі халықтарының әдебиетіндегі көрінісі де әлі дұрыс бағасын алған жоқ. Әсіресе, парсы әдебиетінде ерекше дамыған сопылық әдебиет пен оның түркі халықтарын сопылық әдебиетіне жасаған әсері және оның деңгейі де толық зерттелмеген. Ендеше қанаты енді қатайып келе жатқан қазақ шығыстану ғылымының алдында зор міндеттер тұрғандығын көрсетеді.

ҮНДІ МЕН ИРАН ӘДЕБИЕТІНДЕГІ СЮЖЕТТЕРДІҢ ҚАЗАҚ ЕРТЕГІЛЕРІНДЕГІ КӨРІНІСІ
Фольклордың ерекше мол, кең тараған түрінің бірі – ертегі. Бұл сонау ескі замандардан бастап туындап, соңы беріге шейін болған көш-керуен ұзақ дәуірлердің кезењдерінде туған, өсіп көбейген мол дүние деп айтуға болады. Онда сонау сақтар заманы мен ғұндар кезіндегі көріністер мен Ескендір Зұлқарнайнның (Александр Македонский) шапқыншылығынан бастап, қыпшақ мемлекеттігі дәуірі, моңғолдар жорығының тұсынан айтылып келген әңгімелер көп. «Қазақ атты ел құрылмастан бұрын, мұсылманшылық кірместен алдын ескі руларға түгел ортақ болған ертектер бар. Дүниетану, дінге нану шамасы шаманизм, буддизм бағытында болған немесе ескі иран, үнді діндерінің әсерінде болған кездерде шыққан ертектер де бар тәрізді. Одан беріде араб-иран мәдениетінің дін арқылы тарап сіңген мол топтары тағы бар» деп жазады М.Әуезов қазақ ертегілерін зерттей келе [9,6].

Шығыс әдебиетінің әсері қазақ әдебиетінде әсіресе, кейінгі дәуірлерде өте ықпалдырақ болған. Бірақ, сол кірме сюжеттер мен мотивтер туралы сөз қозғағанымызда біржақты қағида ұстануға болмайды, мұндайда анализ жасау қажет. Қиял-ғажайып ертегілердегі персонаждарды кірме, басқа елден ауысқан деп айтуға келмейді. Себебі ол персонаждардың шығу тарихы тым ерте дәуірлерге кетеді. Көптеген жағымды-жағымсыз кейіпкерлердің өзі көптеген Шығыс елдерінің о бастағы дүниенің жаратылысы туралы дүниеге келген мифтерінде ұшырасып отырады.

Қиял-ғажайып және хайуанаттар жайлы ертегілерде кездесетін көптеген мотивтер ең ескі дәуірлерде дүниеге келген наным-сенімдердің көріністерін бойында сақтай алған. Алайда, қай дәуірден бастап ене бастағандығын тап басып дәл айту қиын. Дегенмен, Үндістан, Иран, Мысыр сынды көне мемлекеттер мен түркі елдері арасындағы мәдени ауысулардың сонау ескі дәуірден бері жалғасы болғандығы жайлы ғылыми тұжырымдар бар. Мысалы, Б.Г.Гафуров «Таджики» атты кітабында «Калила мен Димненің» жазбаларының Орта Азиядағы ескі қорғандардан табылғандығын атап өтеді. Орта Азияда табылған, VI-VII ғасырлардан келе жатқан қолжазбалар жайында айта келіп, соғды тілінде жазылған эпостардың ішінде «Калила мен Димненің» үзінділері табылғандығы жайлы былай дейді: «Самый конец не сохранился. Чрезвычайно интересны согдийские предложения басен «Калилы и Димны», в частности о купце и сверлильщике жемчуга и др.. Существуют также многие другие согдийские литературные произведения» [10,283].

Алтын Орда астанасы болған Сарай қаласындағы қазбалардан да осы тектес, «Калила мен Димнадағы» әңгіменің негізінде құмыраға ойып салынған хайуанаттардың суреттері бейнеленген заттардың табылғандығы мәлім болып отыр.

Қазақ фольклорында «Калила мен Димнанің» сюжеті негізінде құрылған біраз ертегілер бар. Оны хайуанаттар жайлы ертегілерді зерттеген кезде байқауға болады. Қазақ халқының хайуанаттар жайлы ертегілері ескіден келе жатқан көне жанр екендігі белгілі. Бұл ертегілер ел арасына өте кең тараған және саны жағынан да біршама көп. Осы мол таралған халық прозасының бұл саласы оның көлемі мен құрылымына, негізгі персонаждардың қалыптасқан белгілеріне қарай мысал ертегілер және хайуанаттар туралы ертегілер деп екіге бөлінеді.

Қазақ тілінде ертегіге байланысты қолданылатын «әпсана» және «мысал» дейтін сөздер бар. Мұның бірі парсыдан, екіншісі арабтан енген. Парсы тіліндегі «әпсана» сөзі ертегі деген ұғымды беріп жалпы осы жанр атауына қолданылады. Ал, арабтан енген «мысал» сөзі де осы мағынаны бергенімен, қазақ ішінде үлгі сөз (басня) ретінде қалыптасқан. Мысал ертегілердің ертеден басталғандығын Мысыр, Иран, Орта Азия, Сирия т.б. елдердің археологиялық қазбаларынан табылған материалдар дәлелдейді.

Қазақтың мысал ертегілері шығыстық фольклормен тығыз байланысты. Өзбек, тәжік халықтарында айтылатын мысал ертегілердің көпшілігі сол қалпында қазақ халқында да кездеседі. Олардың көбісінің қайнар көзі – «Панчатантра», «Хитопедаша», «Шукасаптати» сияқты үнді жинақтары мен Орта Азияға әр түрлі жолмен келген «Калила мен Димна» және «Тотынама» тәрізді кітаптар. Мысал ертегілердің көбінесе кезінде қазақтардың басқа түркі халықтармен белсенді байланыс жасаған аймағы – Оңтүстік Қазақстан мен Түркістаннан жазылып алынуы тегін болмаса керек [11,196].

Қазақ фольклорында мысал ертегілерде кездесетін ұқсас сюжеттердің барлығы Үндінің әдебиетінен ауысқан деген біржақты түсінік қалыптасқан. Мысалы, әпсүн оқып, адамды ит, құс бейнесіне түсіретін сюжеттер салт ертегілерімізде көптеп кездеседі. Оның дені «Мың бір түн», «Тотынама» секілді ертегілерден ауысқан дүниелер. Алайда, адамның итке, аңға айналып кету оқиғасын Шығыс әдебиетінен ауысқан деп біржақты қарамау керек. Түркі халықтарының фитишизмге сену кезеңі, яғни, қола дәуіріндегі түсініктерінде адамның белгілі бір заттың әсерімен екінші бір формаға, басқа бір кейіпке түсіп кетуі жиі ұшырасады.

Қазіргі кезге дейін қазақтар арасында адамды үй сыпыртқысымен ұрмау, сыпыртқыны адамға қарай шошайтпау туралы ырымдар сақталып отыр. Оның бастапқы сенімі егер сыпыртқымен адамды қарғап ұрсаң сол адам сыпыртқының күшімен басқа кейіпке айналады деген нанымда жатыр. Бұл сенім әсіресе, алтайлықтар мен хакастардың арасында әлі күнге дейін сақталған. Ол туралы В.Я.Бутанаев былай дейді: «Особым ореолом почитания был окружен дух-хозяин веника (по-хакасски «сыбыргы», по-тувински «ширбииш»), выполнявшего функцию оберега от нечисти. Его изготовляли из колючих кустарников, применявшихся в шаманизме в качестве охраны от действие злых сил. Поэтому дух-хозяин веника считался равным по своей силе с шаманом, обладавшим девятью бубнами. Веник постоянно находился у дверей.

Когда переезжали в новую юрту, старый веник забирали с собой. Но если хотели выбросить, то обьязательно распускали связывающего его бечевку. В противном случае брошенный в пустом доме старый дух-хозяин веника, прыгая, настигнет своего владельца и пренесет ему немало огорчений... Веником нельзя ударить человека, иначе будет беда. Рассказывают, что одна женщина, разозлившись на своего мужа, схватила веник и со словами: «Выйди вон, собака!», – его ударила. Последний превратился в собаку и стал лаять, бегая по дому» [12,80].

Осы секілді түркі халықтарының өзіне тән ежелден бірге жасасып келе жатқан ырымдарын басқа жақтан келген кірме сюжеттермен алмастырып алмауымыз керек. Әр сюжетті өз орнымен қарастырған дұрыс.

Қазақ фольклорындағы шығыстан енген сюжеттер де сәл өзгеріске ұшырап, ұлттық түр алған. Ондағы кейіпкерлердің іс-әрекеті мен қимылына да қазақтың көшпелі салты өзінің әсерін тигізіп отырған. Ертегідегі оқиға көбінесе қазақтың шетсіз-шексіз жапан даласында өрістетіліп отырады. Сонымен қатар «Калила мен Димнада» ұшырасып отыратын хайуанаттар жайлы классикалық ертегілердің сюжеттері қазақ ертегілерінің ішінде де кездеседі. Классикалық ертегілердің барлық сюжеті дерлік дүниежүзі халықтарының фольклорында ұшырасады. Өйткені бұлардың көбісі типологиялық жолмен әр халықта болған ұқсас қоғамдық, әлеуметтік жағдайларда дүниеге келген.

Дегенмен дүниежүзілік фольклордағы ұқсастықтарға қарамастан әр халықтың өзіндік сипаты мен тұрмыстық ерекшелігі көрініп тұрады. Қазақ ертегілерінде де қазақи салт-дәстүр болмысының ізі көрініс береді. Сөйте тұра, мұнда жалпы адамзатқа берген табиғи мінез-құлық бірдей болғандықтан жануарлар образы да басқа елдер ертегісіндей болып келеді.

Тәжік ғалымдары «Панчатантра» жинағы біздің дәуірімізге дейінгі ІІІ ғасырда дүниеге келген болуы керек дегенді айтады «Свод таджикского фольклора» кітабының бірінші томында. Онда былай дейді: «Сборник «Панчатантра» («Пятикнижие») был составлен на санскрите, как пологает Хертель, в Кашмире, вероятно, в ІІІ в. до н.э.. Это своего рода учебник жизни, но не такой она должна быть, а пожалуй такой, какова она есть: побеждает счастлив тот, кто изворотлив. Поражение терпит тот, кто поступает необдуманно или (что неисправимо) глуп по натуре. Для иллюстрации этой основной мысли приводятся забавные рассказы о животных. Они, согласно индийским убеждениям, расположены по назидательным целям. Сборник обрамлен рассказом, из которого мы узнаем, что составитель имел в виду баснями научить уму-разуму неуча-царевича» [13,18].

Алайда, оның IV ғасырда хатқа түскендігі белгілі. Ол жайлы А.Сыркин былай деп жазады: «Ничего не известно нам ни об отце глупых принце-царе Амарашакти («обладающем бессмертной силой»), ни о выручившем его мудром Вшанушармане. Разве что этим именем (оно означает «хранимый богом Вишну») безвестный автор хотел сблизить «Панчатантру» с упоминавшейся уже «Артхашастрой», автор который был советником царя Чандрагупты, жил в IV веке до нашей эры и звался Вишнугуптой - имя, значащее то же, что и Вшинушарман. Но это лишь догадка о том, что автором «Панчатантры» является Вишнугупта, говорить не приходиться-ученые установили, что «Панчатантра» появилась несколькими веками позже. Первоначальный вариант книги возник скорее в IV веке нашей эры. Об авторе ничего не известно. Предполагают, что родина «Пачатантры» – Кашмир, но и в этом трудно быть уверенным» [14,7].

«Панчатантра» шамамен біздің дәуіріміздің IV ғасырында Кашмирде дүниеге келгенімен, ХIV ғасырға дейін-ақ шығыстың көптеген тілдеріне аударылып үлгереді. IV ғасырда Иран патшасы Ануширван бұл кітапты пехлеви тіліне аудартады. VІІІ ғасырда араб тілінде әл-Мукафылұлы Абдулланың аудармасымен «Калила мен Димна» болып жарық көреді. ХІІ ғасырда көне еврей тіліне және латын тілдерінде тәржімаланады. 1144 жылы Низамиддин Әбу-л-Меали Насураллах араб тіліндегі кітапты қайта аударып шықса, ХVІ ғасырда Сұлтан Хұсейін Байқараның ұстазы Хұсейін Вәиз Кашифи парсы тіліндегі түрлі поэзиялық мысалдарды қосып бұрынғысынан бетер мәтінді ауырлатып жібереді.

Парсы тілінен түркі тілдеріне аударылғандардың ішінен көбірек таралғаны әрі ең тәуір жазылғаны «Хұмайуннама» болды. 1888 жылы Исаұлы Фазылулла оны өзбек тіліне аударып, Ташкентте бастырса, 1889 жылы Ғабдулғаллам Файзханұлы татарша нұсқасын Қазаннан бастырып шығарады. Осылайша шығыста кең тараған бұл кітап, қазаққа бір жағы татар, өзбектер арқылы танылса, екінші жағы, орыс әдебиеті мен фольклоры әсерімен тарай бастағаны белгілі.

ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап қазақшаға аударыла бастаған И.А.Крылов мысалдары халық арасына жедел қарқынмен қанат жая тарап, ақырында олардың әрқайсысы фольклорлық мысал ертегілердің арқауына айналды.

ХІХ ғасырдың екінші жартысында И.А.Крыловтың мысалдарын қазақ тіліне Ы.Алтынсарин аударып, «Калила мен Димнадағы» жекелеген мысалдарды өзінің хрестоматиясына енгізсе, ұлы ақын Абайдың аудармалары ел арасына кең тарап, қазақ топырағында жаңаша түлеп, қайтадан фольклорға айналады да, шығыстың үлгілері сияқты өзгеріске ұшырайды.

Орысша аударманың нұсқалары «Дала уалаятының газетінде» де жарық көреді. А.Байтұрсынұлы И.Крыловтың мысалдарын аударып, өзінің «Қырық мысал» кітабында бастырады. «Калила мен Димнадан» тараған ертегілердің кейбірі ХІХ ғасырдың екінші жартысында дүниеге келе бастаған қазақ даласындағы жазба шайырлардың шығармаларынан да көрініс таба білді.

«Калила мен Димна» сюжеттері басқа жанрларға қарағанда қазақтың хайуанаттар жайлы ертегілерінде көбірек кездеседі. Ескі үнді кітабынан ауысқан мысалдар уақыт өте келе қазақтың хайуанаттар туралы ертегі жанрын мейлінше молайта түскендігін айта кетуіміз керек. Енді осы кітаптан ауысқан сюжеті қазақ фольклорында кездесетін бірнеше ертегілерді салыстырып қарайық.

«Калила мен Димнада» арыстан, қасқыр, шүйебөрі, түйе және ұзақ қарғаның дос болғандығы жайлы ертегі бар. Қазақта сюжеті осыған жақын келетін «Түлкі, қасқыр, түйе, арыстан» атты ертегіні салыстыруға болады. Қазақтікінде үнді ертегісінің сүйегі, негізгі нұсқасы сақталғанымен, баяндау барысында біраз өзгеріске түскен.

«Калила мен Димна» кітабындағы ертегіде арыстан аң аулап, жанындағы жолдастарын асырап жүреді. Бір күні ол оқыстан жараланып қалады да, күн өткен сайын түйеден басқасының жағдайлары мүшкілдей бастайды. Түйенің шөпке жайылып, қоңданып бара жатқанын қарға көре алмайды. Қарындары ашқан қарға мен шүйебөрі екеуара ақылдасып, түйені өлтірудің жолдарын қарастырады.

Осындағы шүйебөрі қазақ ертегілерінде кездеспейді. Оның орнын түлкі басқан. Түлкі – дүние жүзіне өте кең тараған ертегілік қаһарман. Ал, қазақ ертегісінде түлкінің алдауы, оған жаны ашыған болып оны өлімге итермелеуі, таза қазақы сипат алған. «Ауысып келген сюжеттердің желісі де, шығыстық үлгілердің рамалық түрде өрнектелуі де бұзылмай, құрылымдық белгілері сақталып отырады. Ең ежелгі өзгерістер мысал ертегілердің идеялық мәнінде ғана болады. Ауысып келген мысалдардағы мораль абстрактылықтан арылып, қазақтың әдет-ғұрыптары мен түсініктеріне сай қайта құрылып, халықтың практикалық философиясына жақындай түседі» [11,198].

Түлкі түйеге келіп алдында қыс келе жатқандығын, оның суықта өліп қалатынын айтады. Мұндай сюжеттің үнділерінде кездеспейтіндігі табиғи нәрсе. Малдың арықтап, елдің әбігерге түсетін кезі қыс мезгілі болса, қазақ ертегісінде осы жайтты шебер қолдана білген. Түлкі түйеге келіп оны айтқанына көндіру мақсатында: «Қылышын сүйретіп қыс келеді. Түйенің шудасынан қар жауады, оңды-терісті боран соғады. Шөп қар астында қалады. Мына үшеуіміз інге кірсек те жан сақтаймыз. Сенің құрықтай мойның бар, сырықтай сирағың бар, екі өркешің анау-мынау қораға сияр емес. Осы байғұс жел өтпейтін жабуға сүйеніп, асты құрғақ, жылы қорада жатып, жан сақтап жүрген мал еді. Үскірік аязда босқа өліп қалады-ау деп, ішім елжіреп, бүйрегім бұрылып, бауырым езіліп, сені қимай жылап тұрғаным ғой» - деп, түйені қатықтай қатып, сүттей ұйытады [15,82].

Бұл сюжеттің көшпелі қазақ халқының болмыстық табиғатына орай құралғандығында дау жоқ. Қазақтың осы ертегісіндегі арыстан, қасқыр, түлкі сияқты кейіпкерлер дүниежүзілік классикалық ертегілерге тән формада қалыптасқан. Жоғарыдағы үнді ертегісінде түйенің көзін жоюды ұзақ қарға ойлап тапса, қазақ вариантында оның орнын түлкі басқан. «Калила мен Димнада» қарғаны өте қу, екіжүзді етіп көрсетеді. Қазақ ертегілерінде түлкі өзінен үлкен хайуанаттарды қулығымен жер қаптырып жүргенімен, керісінше, ұсақ аң-құстардан алданып қалып отырады. Бұдан үнді ертегісінің қазақ арасында басқаша сипат алғандығын көреміз.

Қазақ ертегілеріндегі жануарлардың сипаттамасы жалпы дүниежүзілік ертегілермен ұқсас келеді. Өте кең тараған ертегілік қаһарман – түлкі. Ол асқан айлакер, екіжүзді де қу. Залымдығының арқасында ол көбінесе жолбарыс, қасқыр, аю сияқты өзінен күшті, жыртқыш аңдарды үнемі жеңіп жүреді: «еттің дәмін тат» - деп қасқырды қақпанға түсіреді, өзін ордан шығару үшін ешкіні алдап, мүйізін пайдаланады, аңқау аюдың масқарасын шығарады. Бірақ түлкінің осыншама айлалы әрекеттері оның өзінен әлдеқайда әлсіз жануарлармен немесе адамдармен қақтығысы үстінде ашылып, я болмаса әшкереленіп отырады [11,193].

Қазақ ертегісінде түлкі өзінен күшті аңдардың барлығын алдап, жер қаптырып жүргенімен, кішкене бөденеден алданып қалады. Бұл жері «Калила мен Димнада» жоқ. Түлкінің бөденеден алданатынына ұқсас ертегілер парсы мен тәжік халқында кездеседі. Парсы халқының «Түлкі мен қораз» және тәжіктің «Бала қораз» атты ертегілерінде өзіне қарай келе жатқан түлкіні көріп, қораз ағаш басына шығып кетеді. Түлкі қулығына басып: «Е, қораз неге қорқасың. Кеше арыстан түгел жануарлар мен аңдарды жинап алып: «бүгіннен бастап барлық жануарлар бір-бірімен тату-тәтті өмір сүретін болсын» деген жарлық шығарды. Ендігіден бастап қой мен қасқыр, түлкі мен тауық бірге өмір сүреді, бір-біріне тимейтін болады», – дейді.

Қазақ халқындағы «Түйе, арыстан, қасқыр, түлкі және бөдене» ертегісіндегі түлкі мен бөдененің кездесуі мен екеуінің арасындағы диалог парсы мен тәжік ертегілерінен ешқандай айырмашылығы жоқ. Алайда, тек түлкі мен қораздың кездесуі сияқты ертегі тәжіктерде ғана кездессе, қазақтардағы түйе, арыстан, қасқыр мен түлкінің дос болып бірге жүруі жайлы ертегі «Калила мен Димнадан» алынған.

Ал, түлкінің бөденеден алданып қалуы осы ертегіге қосымша ретінде жалғанып, түлкі бейнесін ашуда өзіндік сипатқа ие болғандығын көреміз. Яғни, шығыста кең тараған түлкінің қораздан алдануы сияқты ертегінің қазақтың «Түйе, арыстан, қасқыр, түлкі және бөдене» ертегісіне кірігіп кеткендігін байқауға болады. Парсы мен тәжік халқында «Түлкі мен қораз» атты жеке ертегі бар болса, ондай ертегі қазақта «Түлкі мен әтештің сырлары» болып айтылады.

«Калила мен Димнадан» ауысқан қазақ халқында кездесетін хайуанаттар жайлы ертегілері түпнұсқадан онша ауытқи қоймаған. Алайда, «Калила мен Димнаның» әр жерінде айтылатын мысал-ертегілердің өзара жымдасып кірігіп, көркемделіп кеткендігін де байқауға болады. Мысалы, «Калила мен Димна» кітабындағы «Маймыл мен тасбақа туралы» атты тарауында түлкінің есекті алдап әкеліп арыстанға жем қылғаны туралы мысал-ертегіде кездеседі. Ол ертегі былай басталады: «Баяғыда бір арыстан орман ішінде өмір сүреді; оның қасында бір шүйебөрі болыпты. Бір күні арыстан аң аулап жүріп мертігіп қалады да жағдайын сұраған шүйебөріге, «менің ауыруыма ем тек қана есектің жүрегі мен құлағы» дейді. Шүйебөрі сол маңда жайылып жүрген бір әңкі есекті алдап арыстанға алып келеді. Оны жемек болып тұра ұмтылған арыстанның тырнағынан әзер құтылған есек қашып кетеді. Шүйебөрі есекті екінші рет қайта алдап әкеліп, арыстанға жем қылады. Есекті жайратып тастаған арыстан шүйебөріге: «Мен дәріні былай қабылдаймын, ең алдымен жуынамын, сонан соң құлағы мен жүрегін жеймін де, қалған етін құдайы садақа ретінде елге таратамын», – дейді. Арыстан қайтып келгенше шүйебөрі есектің құлағы мен жүрегін өзі жеп қояды. Арыстан сұрағанда ол: «Есекте құлақ пен жүректің болмайтындығын сіз білмеуші ма едіңіз? Егер ол екеуі есекте бар болса, аман-есен бір құтылғаннан кейін екінші рет тағы келмес еді ғой», – деп, арыстанды алдап соғады». Бұл мысал-ертегі қазақта «Түйе, арыстан, қасқыр, түлкі және бөдене» ертегісінің ішінде кездеседі.

«Калила мен Димнадағы» осы екі мысалдың сюжеті қазақтың бір ертегісінің ішінде баяндалғанымен сәл өзгеріске түсіп, ұлттық сипат алғандығы байқалады. Қазақ ертегісінде түлкі тұрып түйенің ішек-қарнын мақтайды. Арыстан түйенің ішек-қарнын өзенге жуып келуге кеткенде, түлкі түйенің көз майы мен миын жеп қояды. Түйенің миының орнында жоқ екенін көрген арыстан оны сұрағанда түлкі оған: «Түйеде ми болушы ма еді, егер онда ми болса, өзін өлімге сатушы ма еді?» – деп, арыстанды алдайды.

Осындағы арыстанды алдап малдың ішек-қарнын тазалауға жіберуі таза қазақтың тұрмыстық философиясынан алынған сюжет екендігін айтуымызға болады. «Панчатантрада» есек пен арыстанды алдап кететін кейіпкер шүйебөрі болса, Крачковский мен И.П.Кузьминнің аудармасында да шүйебөрі болып аударылған. Алайда, қазақ ертегісі парсы аудармасына көбірек келеді. Онда шүйебөрі орнына түлкі алынғандығын көреміз.

1995 жылы Тегеран қаласында басылған «Калила мен Димна» кітабында өзінен бұрын жарияланған және халық аузындағы айтылатын нұсқалармен салыстыра отырып, «Панчатантра» кітабындағы айтылатын шүйебөрі турасында баяндалатын мысал-ертегілердегі шүйебөрі бейнесі түлкімен ауыстырылып отырған [16].

Мұндағы басты себеп парсы фольклорында, ертегілерінде жиі кездесетін «Панчатантра» кітабынан тараған көптеген мысал-ертегілердің ұшырасуы десек, кейінгі аудармада сол дәстүрдің ізін сақтай отырып ұлттық дәстүрге біртабан жақындатқаны көрініп тұр. Осы секілді әр түрлі өзгешеліктердің бірқатар аудармаларда ұшырасып отыратындығын байқауға болады. Мысалы, «Панчатантра» кітабында төрт жолды (рубаи) немесе екі жолды өлең шумақтары жиі ұшырасып отырса, парсы тіліндегі аудармасында ол өлеңдердің көбі араб тілінде беріліп отырған. Орысша аудармада ол өлең жолдары аударылмай, түгелдей алынып тасталған.

Сонымен бірге «Панчатантрада» кездесетін кейбір мысалдар орысша аудармада ұшыраспайды. Атап айтар болсақ, «Панчатантраның» төртінші кітабы (тарауы) «Олжадан қағылу» («Утрата приобретенного») деп аталады. Осында сөз болатын дельфин мен маймылдың достығы жайлы әңгіме желісі орыс тіліндегі аудармада тасбақа мен маймылдың достығы болып өзгеріске ұшыраған.

«Панчатантрада» дельфиннің ажалынан сытылып шығып, ақылымен айласын асырған маймыл дельфинге екі түрлі мысал-әңгіме айтады. Оның бірі мынадай: құрбақалардың патшасы Гангадатта өзінің қарамағындағы бақаларына ашуланып, дұшпаны – жыланмен барып дос болып алады, әрі өзімен жауыққан қарсыластарының көзін жою мақсатында өз мекені бақалардың ортасына алып келеді. Тегін олжаға қарық болған жылан сол жерде жатып алып Гангадаттаның дұшпандарының көзін жойып қана қоймай, ендігі жағында оның айналасындағы бақаларды да жеп тауысуға айналады. Ендігі жерде өзіне қауіп төнгенін сезген бақалардың патшасы Гангадатта дәуіттен барып көмек сұрайды. Дәуіт бақаның өз ұяластарына зұлымдық жасап, түбіне жеткен опасыздығын бетіне басып көмек беруден бас тартады. Осы мысал-ертегіні орысша нұсқадан да, парсыша аудармадан да кездестіре алмаймыз. Екі аударма да ортағасырлық араб тіліндегі «Калила мен Димне» кітабынан тәржімеленгендігі және түпнұсқадан өте сәтті аударғандығын айтқан лазым.

ХІХ ғасыр мен ХХ ғасырдың басындағы қазақ ауыз әдебиеті мен жазба әдебиетінде осы «Калила мен Димнаның» сюжеті желісінде дүниеге келген өлең, терме, нақыл сөздерді молынан кездестіруге болады. Мұса Байзақов, Шәді төре, Майлықожа сияқты халық ортасынан шыққан ақындардың термелері халық арасына кеңінен мәлім болды. Бұл жайлы Ө.Күмісбаев өз кітабында тоқталады [17].

Қазақ фольклорына, оның ішінде ертегілерге «Калила мен Димнадан» бес-алты сюжет ауысқандығы анық. Олардың қатарына «Қу түлкі», «Тасбақа мен кірпі», «Түлкі мен әтештің сырлары», «Аю мен маса» секілді ертегілерді жатқызуға болады. Қазақ ертегілерінің ішінде кездесетін «Сегізбай мен Тышқан қыз» және «Көгершін туралы ертегінің» «Калила мен Димнадан» ауысқандығын, ондағы үнділік сюжеттердің желісі сақталғанымен, баяндалу барысында өзгеріске ұшырап, өзіндік ұлттық түрге ие болғандығы жайында профессор С.Қасқабасов өзінің «Қазақтың халық прозасы» атты кітабында айтып өтеді [11,197].

«Калила мен Димнадан» қазаққа ауысқан «Түйе, арыстан, қасқыр, түлкі және бөдене» атты ертегінің сюжетін схемаға салып, оның қандай мысалдардан құралып ертегіге айналғандығын көруге болады. Бірінші мысалдан ауысқан сюжеттер:

1-сюжет. Арыстан, қасқыр, шүйебөрі және ұзақ қарға дос болып бірге келе жатып жолда түйеге жолығады. Осылайша бесеуі жолдас болып бірге өмір сүріп жатады. Бір күні аң аулап басқаларын асырап жүрген арыстан оқыстан мертігіп қалады да, түйеден өзгелерінің жағдайлары қиындай бастайды.

1-эпизод. Қарындары ашқан шүйебөрі мен ұзақ қарға ақылдасады да түйенің көзін жою керек деп арыстанды азғыра бастайды.

2-эпизод. Түйенің аңқау екенін сезген ұзақ қарға оның көзін жоюдың тәсілін ойлап табады.

3-эпизод. Қасқыр, шүйебөрі мен түйені ертіп арыстанның алдына келген қарға: «Тақсыр, мені жеңіз, аң патшасы үшін жанымды қиюға дайынмын!», – дейді сөз бастап. Бұл ұсынысын қасқыр мен шүйебөрі құптамайды, керісінше, түйеге көз қылып оған ұрсып тастайды. Одан соң қасқыр тұрып «мені жеңіз» деп ұсыныс жасайды. «Сенің етің арам, өзі ауру арыстанды одан бетер ауыртасыњ», – деп қасқырды шүйебөрі мен қарға арашалайды. Осылайша кезек аңқау түйеге де келеді.

4-эпизод. Түйе: «Жолдастарым мені де арыстаннан арашалап алар» деген дәмемен арыстанның алдына барып: «Тақсыр, ендеше мені жеңіз», – дейді. Барлығы бұл ұсынысты құп алып, жабылып түйені жайратып тастайды.

«Калила мен Димнаның» екінші бір мысал-ертегісінен ауысқан мынадай сюжетті байқауға болады:

1-сюжет. Шүйебөрі мен арыстан дос болады. Аң аулап жүріп, бір күні арыстан ауырады да шүйебөріге өзінің емі есектің құлағы мен жүрегі екендігін айтады.

1-эпизод. Шүйебөрі сол маңға жайылып келген бір есекті алдап әкеліп арыстанға жем қылады.

2-эпизод. Есекті түгел өзі жеуді ойлаған шүйебөрі арыстан шомылуға кеткен сәтті пайдаланып, құлағы мен жүрегін өзі жеп қояды.

3-эпизод. Арыстан келіп сұрағанда шүйебөрі оған есек те құлақ та, жүрек те болмайтындығын айтып; «егер есекте құлақ пен жүрек бар болса, онда сізден бір қашып құтылған соң қорқып келмеген болар еді ғой» – деп, арыстанның өзін алдап кетеді.

«Калила мен Димнада» айтылатын осы екі мысал-әңгіме қазақ ертегісінде бірігіп, бір ертегінің ішінде баяндалып, сәл өзгеше сипат алғанымен, түпнұсқадағы негізгі өрнек сақтала білгендігін байқауға болады. Парсы мен тәжіктерде кездесетін қораз бен түлкінің ертегісі де біз сөз етіп отырған жоғарыдағы қазақ ертегісіне қосымша ретінде кіріккендігін байқаймыз. Осылайша қазақ ертегісінің Шығыстан енген үш мысал-ертегінің сюжетінен құралғандығын, оның көркемделіп, ұлттық сипат, өзіндік бояуға ие болғандығын көреміз. Тәжік халқының хайуанаттар туралы ертегілері мен мысал-ертегілерін салыстырып қарағанымызда, қазақ ертегілеріне өте ұқсас келетіндігін көреміз. Сонымен бірге ешқандай өзгеріссіз қайталанатын ертегілерді ұшыратуға да болады.

Бұл әдеби байланыстар қазақ халқы ХІХ ғасырдан бастап отырықшылыққа бейімделіп өзбек, тәжік, түрікмен сияқты көрші елдермен қарым-қатынасы жиілей түскен тұста ауыса бастаған, сол кезден бастап қазақ ертегілерінің тобын молайтқан деген тұжырымға келеміз. Себебі, мысал-ертегілер қиял-ғажайып ертегілер сияқты кең таралып, қатты өзгерістерге ұшырап отырмаған. Оған парсы мен тәжік, өзбек және қазақ ертегілерін салыстыра қараған кезімізде көз жеткіздік.

Қазақтың мысал-ертегілерінің көпшілігі шығыс ертегілерінің сюжеті негізінде құрылған дедік. Сонымен қатар қазақтың новеллалық және салт ертегілерінде де Шығыс әдебиетінің әсерінен құрылған біраз дүниелер баршылық. Осы кірме сюжеттердің өзін ескі үнді әдебиетінен және ортағасырлық парсы прозасынан ауысқан сюжеттер деп екі топқа бөліп қарауға болады.

Қазақ ертегілеріне кезінде ел ішінде «Тотының тоқсан тарауы» болып жайылған «Тотынама» кітабынан бірталай сюжеттер ауысқан. Ондағы сюжеттер, негізінен, қазақтың новеллалық және салт ертегілерінде жиі ұшырасады. Сонымен қатар қиял-ғажайып ертегілеріміз бен хайуанаттар жайлы ертегілеріміздің арасында да бірен-саран мотивтер ұшырасып отырады. Мысалы, «Тотынаманың» 52-ші кешінде баяндалатын «Жеті түсті құс һәм әулиенің әйелі, мекер әйелдің көңілдесі үшін жеті түсті құсты өлтіруі әулиенің елге оралып, әйелдің масқара болуы жайлы әңгімесінде» айтылатын оқиғаның сюжеті қазақтың «Бақыт құсы» атты қиял-ғажайып ертегісінде көрініс тапса, 43-ші кешінде сөз болатын «Жылан, оның әйелі, патшаның жылан әйелінің құйрығын шауып тастағандығы жайындағы әңгімеде» баяндалатын оқиғалар қазақтағы «Сұрмергеннің ажалы», «Ақ жылан мен қара жылан» ертегілерінің оқиғаларымен үндес, ұқсас келеді.

30-түнде айтылатын «Арыстан, мәлін, маймыл, мәліннің арыстаннан қалай құтылғандығы жайындағы әңгімеде» айтылатын оқиғаның желісі қазақтың хайуанаттар туралы ертегісінде кездесетін «Арыстан патша» ертегісінің сюжетіне тым жақын келеді.

Қазақ ертегілеріне «Тотынамадан» біршама сюжеттер ауысқан дедік. Сондай сюжеттердің қатарына шығыста кең тараған әйелдің аярлығын жатқызамыз. Мысалы, Әмірдің әйелі оған піскен құстардың күлгені жайындағы әңгіме (23-түн) Шығыс ертегілеріне тән әйел мекерлігі тақырыбына құрылған. Ертегі бір ғана әйелдің опасыздығын айтумен шектелмейді, соңынан берер ғибраты да бар. Дәл осы белгі кейбір шығыс сюжеттерінде жоқ.

Бағбан әмірдің әйеліне нарцисс гүлін ұсынғанда, ол теріс айналып кетеді. Әмір оның себебін сұраса, әйелі: «Бұл гүлдер адамның көзіне ұқсас екен. Менің жүзімді әмірден басқа еркек көрмеген еді. Патшадан басқа жанның көзі жүзімді көрмесін деп басымды бұрып әкеттім», - дейді. Сол кезде әйелдің қолындағы пісірілген құстар ду күледі. Ақыры бұл күлкінің сырын әмірдің дастарқандасы ашып, әйелдің қараулығы әшкереленеді. «Тотынама» ертегілерінде сюжеттер ұқсастығы аз емес. Мысалы, жиырма үшінші түнде айтылған оқиғаның желісі Қамажай әңгімесінде қайталанады (25-ші түнде).

Бұл ертегіде патшаның қырық әйелі болады. Олар үйлерінде қызша киінген бір-бір жігіт ұстаған. Бұл өнерді қырық әйелге Қамажай үйретеді. Жұрт патшаға балық тарту еткенде, Қамажай да әмір әйелінің қылығын қайталап: «Ойбай, бетім-ау, ішінде еркегі болса менің дидарымды көріп қалады. Менің жүзімді патша ағзамнан басқа жан көрмеген еді», - деп бетін басады. Сол кезде әлгі балықтар шулап қоя береді. Балықтардың неге күлгенін қу бастан туған сиқыршы бала ашып, патша өзінің әйелін қырық жігітке қосақтап өлтіреді [3,8].

Бұл ертегі қазақта «Қу бас» деген атпен тараған. Ол жайлы М.Әуезов мынадай ой айтады: «Ислам діні орнап, таратумен қатар, халық ішінде жайылған бір алуан салт ертегісінің мысалы «Қу бас» деген ертегіде осындай алдын ала кесулі, байлаулы болған тағдырдың бір айғағы сияқты. Өлі қу бас, тірі күнімде сексен кісінің басына жеткем, енді ол өлі күнімде және қырық кісінің ажалына жетпекпін дейді. Дегеніндей, ертегі сол қу бастың тағы қырық кісіні жалмағаны жөнін әңгіме етеді» [4,34].

С.Қасқабасов қазақтың «Мархұма» атты новеллалық ертегісін «Тотынаманың» 33-ші түніндегі айтылатын әңгіме желісі негізінде туғандығы жайында жазып өтеді [11, 222-223].

Осы секілді ертегілердің көпшілігі атақты «Мың бір түн», «Тотынама» секілді дүниелердің әсерімен дүниеге келген болса, енді бірқатары парсының ортағасырлық прозалық шығармаларынан ауысқандығын да көруге болады. Оның көпшілігі қазақтың салт ертегісі мен новеллалық ертегілерінен көрініс тапқан. Бұл заңды да, себебі новеллалық, сатиралық ертегілер қиял-ғажайып ертегілерге қарағанда әлдеқайда кейін дүниеге келген шығармалар. Мұнда шаһар халқы, сауда-саттық, адамдардың бір-біріне қатынасы қиял-ғажайып ертегілерге қарағанда айқын, шынайы суреттеледі.

Біз үнді мен ираннан кірген мотивтер жайлы сөз еткенімізде «Тотынама», «Панчатантра» секілді кітаптарды, арабтың «Мың бір түн» ертегісін ғана көбіне ауызға аламыз. Алайда, одан да басқа «Сафарнаме», «Бақтиярнаме», «Синбаднаме» – новеллалық ертегілердің сюжеттерінің біразы қазақ ертегілерінде көрініс тапқан «Самак-аяр» кітаптары мен біздің салт ертегілеріміздің желісіне ұқсас әңгімелер кездесетін «Кабуснама» секілді шығармалар онша көп ауызға алына бермейді.

Осы кітаптардың көпшілігі орта ғасырларда дүниеге келген, белгілі бір авторлардың қолынан шыққан туындылар болатын. Әрине, осы авторлардың қай-қайсысы да өз шығармаларына арқау етіп ел арасына кең тараған белгілі бір кейіпкер туралы айтылатын аңыз-әңгімелерді, халық мұрасын теріп сөз етеді. Ол авторлар халық арасында айтылатын аңыздар мен анекдоттарды теріп, сол арқылы бір кейіпкердің бейнесін сомдаған болса, кейін сол кітаптың елге таралуы арқылы бұрынғы ескі аңыздар жаңаша сипат алатын да кезеңдер болады. Ол жайында ирантанушы Н.Кондырева былай деп жазады: «Если стихи в персидской классической литературы классифицировались большей частью по формальным признаком (метр, система рифмовки и т.д.), то для прозы предлагалась «содержательная» классификация, произведения группировались тематически: сочинения «о путешествиях», «о коварстве женщин», рассказы «о героях» или «о скупых», повествования «о влюбленных» или «о духах». Легко заметить, что классификация эта внелитературная, не отражающая специфики прозы того времени, зато наглядно демонстрирующая средневековый тип мышления...

До недавнего времени для того, чтобы выявить ее, приходилось разыскивать в дошедших до нас литературных произведениях заимствования (предполагаемые) из фольклора, «следы» и «мотивы», которые, теоретически рассуждая, были народными, отражали взгляды и устремления народных масс. «Самак-айяр» – первое известное нам произведение средневековой прозы, которые польностью отвечает понятию народной литературы» [18,9].

Қазақтың новеллалық дастандарын зерттеп жүрген профессор Б.Әзібаева осы дастандардың қазақ арасында ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап кең түрде тарала бастағандығы жайлы айтады. Алдымен ертегі түрінде айтылып, оның сюжеттері қазақы сипатқа, көшпелі елдің тұрмыстық болмысына қарай икемделіп, өзгеріске ұшырағандығы жайлы былай дейді: «У казахов новеллистические сюжеты помимо дастанного эпоса широко распространены в сказочном репертуаре. Имеются десятки новеллистических сказок, часть их оригинальна, многие же представляют вариации «бродячих сюжетов», известных и другим восточным народам. «Перейдя на казахскую почву, эти сюжеты подверглись значительным изменениям. Сказки становятся проще и лаконичнее, из них исчезают многие детали и тонкости городского быта, незнакомые казаху-кочевнику... Заимствованные сказки лишаются именно конкретизации...»

Новеллистические дастаны казахов, как и другие дастанные жанры, наиболее интенсивно создавались во второй половине ХІХ в., начале ХХ в. [19,80].

Енді парсының ортағасырлық прозасынан ауысқан ертегілердің бірқатарына тоқталып өтелік. Соның бірі «Бағдаттағы аярлар» [18,13-28]. Осы ертегінің сюжетіне құрылған қазақта «Ұры мен аяр» атты ертегі кездеседі. [4,280-284]. Алайда, екеуінің арасында көптеген айырмашылықтардың болатындығы заңды құбылыс. Біріншіден, парсы ертегілерінде кәсіби ертекшінің стилі сақталады және жазба әдебиеттің негізінде прозалық дәстүрде өрнектелгенін көреміз. Екіншіден, бұл ертегі парсыларда жазбаша түрде дамығандықтан, ауыз әдебиеті үлгісінен алшақтап, жазба әдебиетіндегі әңгіме, не повестьке жақындайды.

Парсы ертегісінде ұры мен аярдың өнерін сынаған алаяқ әйел екеуінің де шеберлігіне көңілі толмайды. Екеуін қасына ертіп алып оларға өзінің өнерін көрсетеді. Бір шаһардың халқының барлығын алдап, астан-кестен еткен аяр әйелдің өнерінің қасында әлгі екеуінің ісі баланың ойыны секілді болып қалады. Осылайша екеуін де өз шеберлігімен жеңген әйел күйеуді өзі таңдайды. Бұл оқиғалар қазақ ертегісіне кірмеген.

Парсы ертегісінің сюжеті әйелдің айлалылығын көрсетуге құрылған болса, қазақ ертегісі бір әйелге таласқан ұры мен аярдың бір-бірінен өздерінің шеберліктерін асыруға, әйел алдында әркім өзінің мықты екенін көрсетуге құрылғандығын байқаймыз.

Бұл екі ертегінің басталуының өзі екі түрлі. Қазақ ертегісінде кіріспе мен бастама кірігіп кеткен. Мұнда синкреттілік басым, сондықтан ертегі дереу кейіпкермен таныстырудан басталады. Қазақ ертегісінде: «Бұрынғы уақытта Мұхтарима деген қатынның екі байы болған екен. Біреуі ұры, біреуі аяр» дейді де әрі қарай негізгі оқиғаға ұласып кетеді. Ал парсыларда бұрыннан қалыптасқан кәсіби ертегішілік дәстүр болғандықтан ертегінің кіріспесі мен бастамасы міндетті түрде айтылады. Парсы ертегісі былайша басталады: «Тарихты баяндаушылар мен аңызды сақтап жеткізушілер, сол сөз маржанын терушілердің айтуынша бұрын Бағдатта өзі атақты бай, елге абыройлы бір көпес өмір сүріпті. Ол көпестің көптеген алтындары мен мол қазынасы бар екен және сол байлықтың арқасында әлгі көпес ешуақытта мұқтаждық көрмепті. Көпестің Дәле Мұқтар атты өзі асқан сұлу, әрі атағы шыққан алаяқ, қу әйелі болыпты.

Бір күні аяқасты көпеске ажал өзінің шеңгелін батырыпты да оны бұл пәни дүниеден, бақи дүниеге алып кетіпті. Оның өмір бойы жиған мол байлығы әйеліне мұра болып қалыпты. Әйелі сол кездегі салт бойынша күйеуін бірнеше күн аза тұтыпты да біраз уақыт өткен соң күйеуінің қайғысын ұмыта бастапты.

Күндерден бір күн ол бір жағы, сергу үшін, екіншіден, қайғыны ұмыту үшін моншаға барып түспекші болады. Моншаға барар жолда оған бір жігіт жолығады да Дале Мұқтарды көріп, оның сұлулығына ес-түссіз ғашық болып, оны жақсы көріп қалады» деп арнайы түрде айтылатын кіріспеден соң кейіпкердің қай шаһарда тұратыны, ол шаһардың патшасының аты кім екендігі де міндетті түрде айтылып өтеді.

Ал, қазақ ертегісінде мұның бірі де жоқ. Ертегіде тіпті Мұхтаримадан басқа адам аты да кездеспейді. Бұдан байқайтынымыз Шығыстан кірген осы сюжеттің өзі тарихи-қоғамдық дамудың ағымы мен басқа фольклордың өзіндік заңдылығына қарай өзгеріске түседі. Соның салдарынан белгілі бір кірме сюжет бастапқы түрде айтылмай, шығыс әдебиеті мен фольклорының формасынан гөрі көшпелі елдің фольклорына қарай бейімделіп, сіңіп кетеді. Басқаша айтар болсақ, патриархалды-феодалдық қоғамда өмір сүрген бақташы-көшпелі қазақтардың ертегісінің поэтикасында синкретизм мен эпосқа еліктеушілік басым және парсының кәсіпқой ертекшінің стилінің мұнда кездеспейтіндігі байқалады.

Ортағасырлық парсы прозасында айтылатын новеллалық ертегі мен қазақ ертегісіндегі сюжеттер мен композициясындағы айырмашылықтарды схемаға салып көрсек, онда мынадай айырмашылықтар бар екендігін көреміз. Парсы ертегісінің схемасы:

1-сюжет. Бір бай көпес Бағдат шаһарында өмір сүреді. Оның Дәле Мұқтар атты қу, алаяқ әйелі болады. Ол әйел байының арқасында ешбір мұқтаждық көрмей рахат өмір сүріп жатады.

1-эпизод: байы өлген соң бір күні әйел моншаға бара жатып өзін ұнатқан Селім атты ұрымен танысады да, оған тұрмысқа шығады.

2-эпизод: Дєле Мұқтар бір күні базарға барып Сәлім атты сұлу жігітті көреді де онымен танысып, жөн біліскен соң онымен де үйленеді. Ол күндіз адамдарды алдайтын аяр болады.

3-эпизод: Бағдатты билеп тұрған халифа ел аралауға сапар шегеді де орнына Мұса Бармақ деген әкімді тағайындайды. Ол халифа келгенше елде тәртіп орнату мақсатымен ұры мен қарақшыларды ұстап өлтіру туралы жарлық шығарады. Мұны естіген Сәлім мен Селім әйелімен қоштасады да жолға деп берген жарты нандарын алып далаға қарай қашады.

4-эпизод: әйелімен қоштасқан Сәлім мен Селім айдалада бір-бірімен ойламаған жерден кездеседі. Екеуі тамақтанбақшы болып өз нандарын ортаға шығарғанда екеуі бір нанның екі бөлігі болып шығады. Жөн сұраса келсе екеуі де бір әйелдің күйеуі екендігін білгесін, түн ортасында қалаға қайта оралады.

5-эпизод: үйіне қайтып келген екі күйеуіне Дєле Мұқтар «егер де қайсыңның өнерлерің артық болса, мен соған ғана тиемін» деп шарт қояды екеуіне.

6-эпизод: аяр барып бір саудагердің әмиянын ұрлайды да ішін ашып ақшасын санап, өзінің жүзігі мен бір динар алтын ақша салып әмиянды қайта орнына салып қояды. Сезіп қалған саудагердің өзіне бәле жауып, дауды шешу үшін қазының алдына алып барады. Аяр өзінің айғақты заттарын көрсетіп әмиянның өзінікі екендігін дәлелдеп шығады.

7-эпизод: Кезек ұрыға келгенде ұры аярды ертіп алып патшаның сарайына барады. Түнде аспазшы болып патшаға балық пісіреді. Балықтың тәттілігіне сүйсінген патша аспазшыдан не қалайтындығын сұрайды. Ұры сарайында қызметші болғанды қалайды да түнде патшаның өтініші бойынша ұйықтар алдында оған әңгіме айтады. Ол өз басынан өткен оқиғаны жыр етіп айтып берген соң, қанжарын патшаның алқымына тақап оны қорқытады да, ендігіден бастап ұрылар мен аярларды ұстамасын деген қолхат жаздырып алады, әрі патшаның жүз алтын ақшасын алып кетеді.

8-эпизод: Сәлім мен Селім әйеліне келіп әркім өзінің істеген істерін баяндайды. Дале Мұқтар екеуінің де ісіне көңілі толмайды, қайта өздерін мазақтап күледі. Сүйтіп енді өзінің өнерін көрсетуге кіріседі. Алдымен базарға барып ондағы саудагерлердің барлығын алдайды. Одан соң патшаның сарайына барып патшаны тақырға отырғызады. Қаһарына мінген патша Дале Мұқтарды ұстап алып базар ортасындағы діңгекке байлатып қояды. Түнде келген керуеншілерге өзін шештіріп, керуеншінің түйесін алдап алып кетеді.

9-эпизод: патша әрбір үйден шыққан әйелді ұстап әкеліңдер деген жарлық шығарған соң Дале Мұқтар Сәлім мен Селімді қасына шақырып алады да Сәлімге көп ақша беріп жөніне жібереді. Селім ұрыға тұрмысқа шығады. Екеуі өздерінің істеген күнә істері үшін қалған өмірін Құдайға құлшылық етіп, адал өткізуге бел байлайды.

Ал қазақ ертегісіне келер болсақ, мұндағы оқиғалар тізбегі парсы ертегісіне қарағанда анағұрлым қысқа, әрі жинақы болып келеді. Енді қазақ ертегісінің сюжетін салыстырып көрелік:

1-сюжет: Мұхтарима деген қатынның екі байы болады. Бірі ұры, бірі аяр. Екеуіне бір жылда тисе де, олар он жылға дейін бірін-бірі білмейді. Бір күні патша ұры-қарақшыларды ұстау туралы жарлық шыѓарған кезде ұры мен аяр келіп әйелімен қоштасып, далаға қарай қашып, бой тасаламақ болады.

1-эпизод: әйелі жолазыққа бір қойдың құйрығының жартысын және бір нанды екіге бөліп екеуіне кезек-кезек беріп жібереді. Өзен жағасына келіп дем алып отырған ұрының қасына аяр келеді. Екеуі тұңғыш рет сол жерде танысады. Екеуі азықтарын алып ортаға қойса бір нанның екі бөлігі болып шығады. Бұған таң қалған екеуі жөн сұраса келсе, бір әйелдің байы екендерін біліседі.

2-эпизод: қайта оралған екеуі үйде қалған әйелінен келіп кімнің әйелі екендігін сұрайды. Әйел тұрып: «егер де қайсыңның өнерің артық болса, мен соған тиемін» деп шарт қояды.

3-эпизод: аяр бір бұрышта сауда жасап, біреуден ақша алып тұрған байдың әмиянына байқатпай өзінің 20 тиын күміс ақшасын салып жібереді де байдың өзіне бәле жауып, ақырында байды қазыға апарып дауды өз пайдасына шешіп, оның ақшасын алдап алады.

4-эпизод: Ұры аярды ертіп алып патшаның қорасына кіреді. Ел ұйықтағанша деп қорадағы тауықтың жүнін жұлып белгі ретінде қалдырады, өзін пісіріп жейді. Ел ұйықтаған соң ұйықтап жатқан аспазшы әйелдің көйлек, жаулығын алып ұйықтап жатқан патшаның бөлмесіне кіреді. Кірсе патшаның өзі ұйқыда, ал аяғын бір бала уқалап отыр екен. Ұры босағада тұрған екі қап алтынды ұрлайды. Сосын әйелдің кімге тиесілі екенін патшадан сұрамақ болады. Жанынан күдер үзген аяр әйелі құрысын деп азар да безер болады. Ұры оны есікке байлап тастайды да шала ұйқыда жатқан патшаға болған оқиға туралы айтып, әйелдің кімге тиесілі екендігін сұрайды. Ұйқылы-ояу жатқан патша әйелдің ұрыға тиесілі екендігін айтады.

5-эпизод: әйелді өзіне алған ұры өз ісімен патшаны таң қалдырады. Патша тұрып: «Түнде өзіме төре айтқызып, алтынды ұрлап кеткен ұры алдыма келіп кінәсін мойнына алса, өзіме бас уәзір етемін» дейді. Мұны естіген ұры патша алдына барып өз кінәсін мойнына алып, патшаға бас уәзір болады.

Байқап отырғанымыздай, қазақ ертегісінде біршама айырмашылықтар көзге түседі. Және қазақ ертегісінде қиял-ғажайып ертегі мен батырлық эпостардағы секілді аяғы жақсылықпен бітіп, кейіпкер өзінің жаман әдетіне қарамастан патшаның бас уәзірі болып мұратына жетеді.

Жалпы қандай да бір халықтың әдебиетінен ауысып келген кірме сюжеттер басқа халықтың фольклорына сіңуі үшін бастапқы формасынан ауытқитыны заңдылық. Сол секілді ескі үнді әдебиеті мен ортағасырлық парсы прозасынан ауысқан осы секілді сюжеттер қазақ даласына келгенде біршама өзгерістерге ұшырап отыратындығын табиғи құбылыс деп қарастырамыз.




Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет