ТҮркі және иран халықтары ертегілеріндегі мифологиялық кейіпкерлер түркістан-2007 Редакциялық алқа


«ШАХНАМА» ДАСТАНЫНДАҒЫ СУРЕТТЕЛЕТІН ОБРАЗДАРДЫҢ ҚАЗАҚ ЕРТЕГІЛЕРІНДЕГІ КӨРІНІСТЕРІ



бет4/9
Дата03.04.2016
өлшемі2.31 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

«ШАХНАМА» ДАСТАНЫНДАҒЫ СУРЕТТЕЛЕТІН ОБРАЗДАРДЫҢ ҚАЗАҚ ЕРТЕГІЛЕРІНДЕГІ КӨРІНІСТЕРІ
Түбі бір, шыққан тегі бір туысқан түркі халықтарының алғашқы дүние жайлы, жаратылыс хәм Көктәңірі туралы бастапқы түсініктері мен фәлсәфалық көзқарастары олардың ертегілері мен ежелгі мифтерінде көрініс тапқан деп айтуға болады. Әсіресе, қиял-ғажайып ертегілерінде көбірек кездеседі. Сондықтан да түркі халықтарының ауыз әдебиетіндегі ең көне жанрлардың бірі бұл – қиял-ғажайып ертегілері екені белгілі. Шынында, ертегінің бұл жанрында адамзаттың ертедегі өмірінің көптеген белгілері сақталған. Ерте заманда туып, көне дәуірдің көріністерін сақтап келсе де, қиял-ғажайып ертегілер халқымыздың тұрмысын, салтын бейнелейді, күнделікті өмірін көрсетеді.

Қиял-ғажайып ертегілердің шығу тарихын ғалымдар алғашқы қауымдық қоғам дәуіріне жатқызады.

Ежелгі түркі тайпаларының көшпелі дәуірінің басталуын қола, тас дәуірлеріне жатқызады. Ол жайында көшпелі дәуірді жан-жақты зерттеген ғалым Д.Кішібеков «Кочевое общество» атты кітабында мынадай пікір айтады: «Көшпелі мал шаруашылығына өту кезеңі жайбарақат әрі барлық жерде бірдей өтпеген. Мүмкін Атасу елді мекені кезеңінде сонымен бірге көшпелі, немесе жартылай көшпелі мал шаруашылығы өмір сүрген шығар. Бірақ айырмашылығының өзі осындай көшпелі мал шаруашылығынан ескі обаларды алып қарағанда ештеңе қалмаған, ал ескі елді мекендерде үйінділер қалған. Олардың кейбіреулері қола дәуіріне, тіпті, тас дәуіріне тиесілілер» [40, 49].

Алтай, Сібірден бастап, Шығыс Еуропаға дейінгі аралықта көшіп-қонып, ат тұяғының табын қалдырған көшпенділер өзге елдердің әдебиеті мен мәдениетінде айтарлықтай із қалдырғаны бүгінде белгілі болып отыр. Енді сол үнді-европа тілді елдердің мифологиясы мен ертегілерінде кездесетін кейбір түркі мотивтеріне тоқталайық. Батыс елдерінің мифологиясына талдау жасай келіп Д.Кішібеков жоғарыдағы айтылған кітабында мынадай деталь келтіреді: «Мысалы, мифологиялық бейне – кентавр /адам ат/, негізінен, ғалымдардың пайымдауынша, көшпелілерге тікелей қатысты болған. Осы кең таралған қызық та қорқынышты бейне /шабандоздардың өз арғымағында жайғасқаны сондай, бір қарағанда тұтас денедей көрінген/ егіні, бақшасы, қырманы тапталған отырықшы халықтың жадында сомдалған, бұрын айтқанымыздай көшпелілер ерте кезден-ақ вавилондықтардың аңыздарында жартылай адам және жартылай хайуан, яғни, кентавр ретінде б.д. дейінгі ХІІІ ғ. дүниеге келген. Осының өзінен-ақ көшпенділіктің өзі оның мифологиядағы бейнесінен әлдеқашан бұрын пайда болғандығын пайымдауға болады. Себебі көшірменің түпнұсқадан бұрын пайда болмайтыны белгілі ғой» [40, 50-51].

Алайда кентавр жайлы аңыздар түркі халықтарының өздерінде кездеспейді. Түркі халықтары мен европа халықтарының ертегілерінде кездесіп отыратын ортақ мотивтер де бар. Соның бірі тасқара, қарға секілділер. Мысалға, Түркие халқының «Дэв Рюзгяр» [41, 55] атты ертегісінде өлген жігітті тірілту үшін құстардың ішінен тасқара барып «жұмақ суын» алып келсе, орыс ертегісінде ағалары қызғанып өлтірген Иван Царевичті қайта тірілту үшін қасқыр қарғаны о дүниеге «жанды суды» /«живая вода»/ алып келу үшін жұмсайды [30, 58].

Осындағы өлексені шоқитын күшігеннің, яғни, тасқараның шығыс халықтарының аңыздарындағы ерекше орнын әңгімелей отырып, оның түркі халықтарында айрықша орын алатындығын айта келіп, Е.Д.Тұрсынов өз ойын былай қорытады: «Ведь для фольклора тюрок – исседонов и тюрок – «грифов, стерегущих золото», был характерен сюжет дуалистического мифа о борьбе светлого божества с одноглазым повелителем мира мертвых. Можно предполагать, исходя из чрезвычайной близости тюркских повествований об ослеплении циклопа человеком к рассказу об Одиссее и Полифеме, что, во-первых, этот сюжет рассказывался древнейшими тюрками в форме дуалистического мифа и, что, во-вторых, именно он, попов к греком через скифов, уже из греческого устного творчество то есть через двойное посредство проник в Одиссею» [42, 167].

Осындай сөз болып отырған құс тасқара мен жалғыз көзді дәу батыс пен шығыс халықтарының көбінің ертегілерінде кездеседі. Бұл ежелгі түркілердің дуалистік мифінде айтылып, кейін скифтер арқылы гректерге өткен болуы керек деген Е.Тұрсыновтың сөзінің жаны бар секілді. Себебі, «Шахнамада» кездесетін әйел бейнесіндегі «джаду» ирандық емес, түркі әйелі. Яғни, жау қосыны жағында болғандығы суреттеледі. Ол жөнінде Х.Г.Короглы «Шахнама» дастаны жайлы айта келіп былай дейді: «Что же касается авестийской Джахики, то она в несколько трансформированном виде обнаруживается в позднеиранском эпосе «Шахнаме» в образе женщины – джаду. Любопытно, что в «Шахнаме» женщина – джаду не иранка, а тюрчанка, т.е. находится в лагере противника Ирана. Джаду уговаривает иранского полководца Бахрама чубине, которого кулан при помощи колдовства (популярный сказочный мотив) приводит к ней, восстать против своего суверена и захватить власть. Бахрам поддается чарам колдуни – шаманки» [21, 61].

Ал, осы Авестадағы сипатталатын «Джахика» қиял-ғажайып ертегілеріміздегі кездесетін мыстан кемпір болуы керек. Кейбір ертегілерде ол жалғыз көзді дәудің шешесі болып та суреттеледі. Ол жайында Х.Г.Короглы мынадай тұжырым айтады: «В конце второго трехтысячелетия появилась Джах (див женского пола, в Авесте – «Джахика»), прообраз злых распутных женщин в народном творчестве и злых старух – «кампир», «мастан» - в эпосе западных тюрков. Как и Джахика Авесты, эти существа способны перевоплощаться, чтобы соблазнить свою жертву» [21, 58].

Осы секілді қазақ халқының да қиял-ғажайып ертегілерінде жиі ұшырасатын бұл «мыстан кемпір» сөзінің түбірі қай жерде, қай елді мекенде дүниеге келген? Мұндай сұраққа дәл жауап айту әзірге қиын. Біздің ойымызша, түркі тайпаларынан шыққан сөз болса керек. Себебі, «мыстан» сөзінің түбірі не араб тілінде, не парсы тілінде кездеспейді.

Қазақ ертегілерінде «мыстанмен» қатар «жалмауыз кемпір» атты кейіпкер де бар. Ал тәжік ертегілерінде «ялмавуз кампир» атты кейіпкер кездесетіндігін байқадық. Сонда тәжіктерге көршілес отырған түркі халықтарының әсері болғандығын байқаймыз. «Жалмауыз» сөзі тәжіктерге өзбек фольклорынан ауысқандығы даусыз. Дегенмен, біз сөз етіп отырған «мыстан» сөзі сәл басқаша өзгертіліп қолданылса да тәжік фольклорында кездеседі. Оған мысал ретінде тәжіктің «Гуругли» дастанын алуға болады. Осы «Гуругли» дастанында Чамбул-мастан дейтін елді мекен болса, Чамбули-мастан атты кемпір де кездеседі. Осындағы «мыстан» сөзін И.С.Брагинский «сиқырлы» деп түсіндіреді: «Только в советское время началое систематическое собирание и изучение таджикского эпоса «Гуругли» (или иначе – сказаний о «Чамбули мастон» - «волшебном Чамбуле») ... Ведущей идеей эпоса, как отмечалось выше, является крестьянская социальная утопия о сказочной стране и благополучия, о «Золотом кишлаке», где правит справедливый царь Гуругли» [43, 27].

Алайда, И.С.Брагинский осы эпостың өзі тәжік жеріне туысқан түркі халықтарымен тығыз байланыста болғандықтан дүниеге келген дегенді айтады: «Из всех приведенных упоминаний можно сделать вывод, что на территории Таджикистана уже во второй половине XVII в. Бытовали эпические сказания о Гуругли и богатырях сказочной страны Чамбул, что элементы этих сказаний были, вероятно, заимствованы таджикскими сказителями у тюркоязычного населения» [43, 11].

Дегенмен, «кемпір» сөзі түркі халықтарына парсыдан енгендігі көрініп тұр. Сөздің алғашқы буынындағы “кем”, парсыша “кам”, яғни «аз» дегенді білдірсе, ал “пір” сөзінің мағынасы «ата», «баба», «ақсақал» дегенді білдіреді. Сонда «кемпір» - «күші кем адам», «әлсіз адам» дегенге саяды. Сонда бұл термин матриархат культінің жойыла бастаған дәуірінде дүниеге келген болса керек. Матриархат жойылып, орнына патриархат келе бастаған сәтте орныққан болуы мүмкін.

Көптеген ертегілерде «кемпір мен шал болыпты» деп басталады. Олардың баласы болмайды. Екеуі «әулиеге ат айтып, қорасанға қой айтып» дала кезіп, молаға түнеп жүргенінде оларға түсінде келіп аян береді. Кейбір ертегілерде (мысалы, «Көкжан батыр мен айдаһар») ақ шалмалы әулие келіп шалға емес, кемпірге аян береді. Соның арқасында ол дүниеге перзент әкеледі. Ал кейбір ертегілерде, керісінше, әулиелер келіп аянды шалға береді. Бұл кейінгі дәуірдегі дүниеге келген ертегілер болса керек. Ал, көптеген ертегілерде мыстан кемпір дәудің шешесі болып суреттеледі. Мысалы, «Ер Төстік» ертегісінде перінің қызы Бекторы Ер Төстікті ұстай алмай қалғаны үшін мыстан кемпірді буындырып өлтіріп, оның баласы Шойынқұлақ дәуді Ер Төстіктің соңына салып, аңдытып қояды. Мұнда мыстан кемпірді дәудің шешесі етіп көрсетеді.

Ертегілерде кездесетін мыстан кемпір де, дәу де Азия халықтарының ішінде кең тарған көне образдар екендігі анық. Оның шығу тарихы сонау қола дәуірінде өмір сүрген адамдардың алғашқы наным-сенімдерінен бастау алады. Жарық дүние құдайлары мен өлілер дүниесінің билеушілері жалғыз көзді дәулер арасында болатын соғыс жайлы исседондардың дуалистік мифінде кездесетін сюжеттер кейін скиф тайпаларына өтіп, одан европа халықтарына тарайды. Жалғыз көзді дәудің дүниеге келу кезеңі турасында Е.Тұрсынов мынадай деректерді келтіреді: «Итак, образ глупца, все делающего невпопад, генетически восходит к представлениям о мире мертвых и его обитателях, возникшим в эпоху разложения первобытных верований и окончательно оформившимся в эпоху бронзы. Конкретнее – к бытовым рассказом, в которых герой надевал личину обитательность и одержать над ниму победу или что-либо выкрасть. Значительное число таких рассказов вошло составной частью в героический эпос, в бытовую и волшебную сказку» [42,155].

Алғашқы қоғам дәуірі кезіндегі адамдардың бастапқы дүние танымына орай дүниеге келген кейіпкерлер кейін жаңа діннің салдарынан бастапқы киелі бейнесінен айырылғанымен, оның кейбір элементтері бәрібір сол халықтың жадында сақтала білген. Мысалы, матриархат дәуірінен хабар беретін мыстан кемпір болсын, сондай-ақ дәу, шаман сияқтылар кейінгі дәуірде пайда болған зороастризм дініне де енген. Жау жағында жүріп ирандықтарға қарсы соғысатын «Джахика» соның бейнесі. Зәрдушт діні әлі де кең құлашын жаймай тұрған кездің өзінде осы ежелгі догматикалық мифтер Иран жерінде кеңінен тарап үлгерген.

Парсылар туралы көп жазған атақты тарихшы Геродот (б.д. дейінгі 484 жылы дүниеге келген.) «Авеста» туралы ештеңе де айтпаған. Оның жазбаларында Заратуштра жайлы деректер кездеспейді. Бірақ өзі жазатын парсылардың ұлы патшасы Кир (Куруш) мен Дарий зороастризм дінін ұстанғандығы туралы жазба деректер Кир мен Дарийдің тасқа ойып жаздырған ескерткіш тақталары арқылы бізге белгілі.

Алайда, Геродот айтатын Гистасп, ахеменидтердің патшасы Дарий біріншінің әкесі Вистасп екендігін ғалымдар айтып келеді. Осы Гуштасп кезінде Заратуштраны тұңғыш рет пайғамбар деп мойындаған деген деректер де бар. Оны Е.Э.Бертельс те айтады. Ол жайында былай дейді ғалым: «Предание о том, что учение Заратуштры впервые было принято в Балхе, заслуживает все же некоторого внимания. В «Шах-наме» подробно рассказывается, как шах Гуштасп (кави Виштаспа Авесты) в Балхе признал пророком Зоратуштру. При этом достаточно хорошо известно, что эта часть «Шах-нама» написана не Фирдоуси, а Дакики, который в свое время был хорошим знатоком родной старины» [24, 35].

Геродот жазбаларының ішінен зороастризм діні туралы ештеңе кездестірмегенімізбен, ертегілерімізде кездесетін жалғыз көзді дәу жайлы жазылған материалдарды табуға болады. Түркі және Иран халықтарының ертегілерінде көбіне бас кейіпкер жолаушылап келе жатып дәудің шешесіне жолығысып қалады. Оған жақындап барып «шеше амансыз ба?» деп сәлем береді немесе барған бойда оның төсін еміп дәуге бала болады. (Иран халқының «Бір ай, бір жұлдыз» ертегісінде, т.б. ертегілерді мысалға келтіруге болады.) Дәулер қайтып оралар сәтте дәулердің шешесі әлгі қаһарманды жасырып қояды. Дәулер келген бойда «адам исі шығады» деп сезіктене бастайды. Шешелерінің айтуымен әлгі дәулер кейін қаһарманмен дос, бауыр болып кетеді. Басты кейіпкер шарасыз күйге түскен сәтте олар келіп көмектесіп отырады.

Осындағы дәулердің шешесі (кейде мыстан кемпір) ежелгі матриархат дәуірінен қалған элементтер екендігі белгілі. Ол туралы мифологиялық аңыздар, әсіресе, сақтар кезінде кең таралған болуы керек. Бұл жайында Геродот жазбаларынан мынадай деректі табуға болады: «Итак, об исседонах у нас есть еще свидения. Выше исседонов по их собственным рассказам, живут одноглазые люди и стерегущие золото грифы. Скифы передают об этом со слов исседонов, а мы прочие узнаем от скифов «завем их по-скифски аримаспами, «арима» у скифов значит «единица», а «спу» - «глаз». Месторасположение исседонов Геродот определяет следующим образом: «Итак, области до этих лысых людей нам еще знакомы, о том же, что выше их, никто с точностью сказать не может. Эти страны отделяют высокие недоступные горы, и никто их еще не переходил. По словам лысых, на горах обитают, хотя я этому не верю, козленогие люди, а за этими горами другие люди, которые спят шесть месяцев в году. Этому – то я уже вовсе не верю. Области к востоку от лысых достоверно известны: там живут исседоны. Но о землях к северу от исседонов и лысых мы ничего не знаем, кроме того, что они сами рассказывают» [21, 13].

Осында айтылып отырған жайттардың барлығы дерлік түркі халықтарының ежелгі аңыздары мен ертегілерінде жиі кездесетін дүниелер. Аяғы өгіздің аяғына ұқсайтын адам жайлы аңызды «Оғызнама» дастанынан кездестіреміз. Ал, бір ұйықтаса ұзақ ұйқыға кетіп, тапжылмай ұйықтайтын алыптар туралы қазақ халық ертегілерінде өте көп ұшырасады. Геродоттың сөз етіп отырған осы аңыздары сақ дәуірі кезінде әлі де ертегіге айналып үлгермеген тотемдік сенімдерден туған мифтердің айтылып жүрген дәуірі болса керек.

Осы «Оғызнаме» аңызының тарихы туралы ғалым Ә.Қоңыратбаев былай дейді: «Аңызда түріктердің ескі нанымдары сақталған. Соның көріністері табиғат діні (көк тәңірі), тотемизм (көк бөрі, Оғызханды аңға ұқсатып туғызу), космология (пері қызына үйлендіру). Қият дәу мифі исламға жат. Оғызханның кескіні мынадай: «Қырық күннен соң бедукледи, йурди, ойнады. Адағы уд адағы дек, беллери бөри беллери дек, йатри киши йагри дек, когузи адук когузи дек йерди» делінген. Бұдан ары: «Мен көк тәңріге өтедүм, өзгесін сізләрге беремін, жұртым» дейтін сөз бар. Мұнысы манихеиз мен ислам дінін жалғау, компромас болса керек. Алдыңғысы қазақ ертегілерінен орын алған аталық қоғам нанымдары. Қият (қай) сөзі кейін этнос атына көшкен. Ол кезде көшпелі түріктерде антропологиялық миф басым еді (Желаяқ, Шолпан-ата, Құламерген, Ер Төстік т.б.) [44, 280].

Қазақ ертегілерінде кездесетін жалғыз көзді дәу Иран ертегілерінде де, тіпті, араб елінің ертегілерінде де кездеседі. Арабтардың атақты «Мың бір түн» ертегісінде де дәу, диюлар ұшырасып отырады. Мұнысы өзі ескі дәуірде қазақ даласында өмір сүрген исседон, сақ тайпаларынан ауысқан болса керек. Дәулер жайлы түсініктер алғаш қазақ даласында пайда болғандығы жайында өз ойларын Х.Г.Короглы былайша жеткізеді: «Геродот считал исседонов соседями агриппеев. По мнению И.Забелина, исседоны жили на Урале и название реки Исети связано с наименованием этого племени. Он также считает, что племена аримаспов кочевали по Северному Казахстану, приблизительно в районе города Степняк, где находятся крупные золотые рудники. Некоторые историки считают, что аримаспы занимали Алтай. Весьма любопытно, что наибольше количество вариантов мифа об одноглазом великане распрастранено именно в казахских степях, где обитали саки. В этой связи чрезвычайно привлекателен этноним «кайсаки» (самоназвание тюркоязычных племен, населяющих позднее в «казахи». «Кайсаки», повидимому память о сакских племенах, обитавших на этой территории вплоть до V – VI вв. На самом деле, этноним «кайсаки» легко распадается на «кай» древнеиранский титул, означающий «царственный», «царь», и второй компонент – «саки». В целом же этноним «кай – саки» можно толковать как «царственные» [21, 14].

Парсы – тәжік халықтарының өшпес ұлы мұрасы «Шахнама» дастанында да дәулер туралы сөз болды. Иран әскерлеріне қарсы соғысатын тұрандықтар жағындағы суреттелетін магиялық күштің иелері – сиқыршы әйел «джаду» мен жазды күні аспаннан қар жауғызып, боран тұрғызатын шаман сияқты қаскөй кейіпкерлердің біріне дәулер жатады. «Шахнамада» кейде дәулердің тұрандықтар жағында болып бейнеленетіні де бар. Онда былай дейді: Бірде Кей Хосрау патшаға бір адам келіп осы аймақта бұрын-соңды ешкім көріп-білмеген таңғажайып бір жабайы есектің (парсыша «гур») пайда болғандығын хабарлайды. Хосрау патша бұл іспен шұғылдануды Рүстемге тапсырады. Себебі, «мүмкін хайуан кейпіне еніп, келіп жүрген бұл дәудің өзі болар» деп ойлайды. Патшаның күдігі расқа шығады. Шынында, жабайы есек кейпінде жүрген – «Акван дәу» деген дәу болып шығады. Рүстем дәудің ізіне түседі. Дәу жазық далаға қарай кетеді, Рүстем қыр соңынан қалмай қуалап келе жатып, жазық далада шаршап, діңкесі құрып құлайды да ұйқыға кетеді. Акван-дәу келіп ұйқыда жатқан батырды жермен қоса қопарып алады да аспанға алып ұшады. Рүстем ояна келсе, аспанда дәумен бірге ұшып келе жатқан өзінің мүшкіл хәлін көреді. Дәу батырдан: «Сені өзенге тастайын ба, әлде тау мен тасқа қарай атайын ба?» деп сұрайды. Рүстем дәулердің айтқан нәрсеге керісінше іс қылатынын жақсы білетін еді, сондықтан да ол дәуге: «мені тау мен тасқа қарай лақтыр», – дейді. Дәу Рүстемнің бұл қулығын түсінбейді де оны терең өзенге апарып тастайды. Жағаға жүзіп шыққан батыр Афрасиабтың жайылып жүрген жылқыларына тап келеді. Жылқыларды алдына салып айдап келе жатқанда аяқ астынан Афрасиабтың өзімен ұшырасып қалады. Арада соғыс болып, Рүстем Афрасиабтың жанындағы нөкерлерін қырып салады. Афрасиабтың өзі қашып құтылады. Сол соғыста ол өзіне қарсы келген Акван – дәумен соғысып оны да өлтіреді.

Осындағы дәу – Акван, фольклоршы – ғалым Ә.Диваевтің қазақтар арасынан жиналған ертегілері ішінде кездесетін «Қисса Алаңғасар Әлиф» ертегісіндегі Алаңғасар Әлиф дәумен ұқсас жерлері байқалады. Шаһар халқы Әлифтің ақымақ, қырсық мінезін өз пайдаларына жаратады. Оны өз дегендеріне көндіріп, айдағанына жүргізеді.

Жоғарыда сөз болатын «Шахнама» дастанындағы Рүстемді алып ұшатын дәу мотиві, яғни, ұшатын дәу желісі иран, араб ертегілерінде сақталып қалған. Мысалы, араб елінің атақты «Мың бір түн» ертегісінде жігітті мінгізіп алып басқа мекенге, басқа шаһарға көзді ашып-жұмғанша апарып келетін дәулер, қазақ ертегісіндегі кейіпкерді алып көкке самғайтын Алып Қараќұстың бейнесі секілді. Ал қазақ ертегілерінде ондай ұшатын дәу мотиві кездеспейді. Кездессе де өте сирек жағдайда кездеседі. Оның араб еліне кең түрде таралғандығын айтуымыз керек. Тіпті, осы сарындардың кейін Ислам дінінің аңыздарымен қосақталып кететіндігін де байқауға болады. Сондай аңыздардың ертегілік сюжетпен араласқандығын атақты орыс ғалымы И.Ю.Крачковский дер кезінде аңғара білген. Ол жайында ғалым былай дейді: «Один из таких рассказов, подтверждаемый авторитетом Мухаммеда, а говорит о его путешествии. Во время какой-то поездки по Сирийскому (средиземному) морю он со своими спутниками был выброшен бурей на необитаемый остров, где видел собственными глазами заключенных там Даджжаля (Антихриста) и Джассасу (апокалиптического зверя) которые должны появиться на земле в конце света. Этот апокрифический рассказ возник рано: во всяком случае, мы встречаем его со всеми подробностями в старейших сборниках хадисов. Интересно, что дальнейшее литературное развитие легенды, оказавшейся очень популярной в мусульманском мире, мы можем отчетливо проследить. Впоследстии она было перенесена в эпоху после смерти Мухамеда и приобрела другую форму, в которой уже нет речио реальном путешествии по морю. Тамима ночью из собственного дома в Медине похищают джинны, он пролетает через разные неведимые страны, заселенные фантастическими существами, так что встреча с Даджжалем и Джассасой оказывается только одним из многочисленных эпизодов. В конце концов ангел на облаке спускает его к дому. Жена Тамима, считая его погибшим, успела выйти замуж за другого, соседи не верят его рассказам: положение спасает халиф Омар, подтверждая, что все приключения Тамима были предсказаны Мухамедом. Легенда в этой форме объеденила уже два сказочных мировых сюжета: путешествия в волшебную страну и возврашения лица, признанного умершим. Она распространилась очень широко и существует теперь в популярной, часто переиздаваемой брошюре, равно как известна в старых переводах на турецкий, малайский и испанский языки; влияниеи аналогичных произведений отразилось и на средневековых европейских легендах типа путешествия св. Брондана» [45, 53-54].

Шығыс халықтарында дәу бейнесі көбіне-көп салт ертегілерінде орын тапқан. Онда алып қара күштің иесі дәуді әлжуаз шал немесе айлакер жігіт, тазша бала деп, оның ақымақтығын пайдаланып, әжуа – мазақ етіп жүреді.

Қиял-ғажайып ертегілер мен тұрмыс-салт ертегілерден де бөлек, осылардың аралығында тұрған тағы да бір жанрдың бар екендігіне С.Қасқабасов тоқталып өтеді. Ол жанрды «новеллалық ертегі» деп атайды. Ол жайында түсіндіре келе былай дейді: «Сырттай қарағанда новеллалық ертегілерде әдеттегіден тыс құбылыстар, яғни ертегіге тән ғажайыптық белгілер жоқ сияқты. Бірақ шындығында олай емес: мұнда айрықша өмір ағымы, шындық өмірде болмайтын жағдайлар бар. Новеллалық ертегілердегі нәрсенің көбі тосын, ерекше, мұнда фантастика да (ғажайып) бар, бірақ оның сапасы қиял-ғажайып ертегілерден басқаша. Мұндағы қиял (вымысел) өте көркемделіп кеткендіктен көне мифтік ұғымдармен, діни нанымдармен тектік байланысын үзген. Сол себепті бұл ертегілердегі сиқырлық, құбылушылық сияқты нәрселер кейіпкерлердің тек өз басының ғана қасиеттері деп саналады [11, 220].

Иран елінің «Екі жұлдыз, бір ай» атты ертегісін осы новеллалық ертегі қатарына жатқызуға болады. Бұл ертегінің сюжеті қазақ халқының «Түс сатып алған тазша» атты ертегілеріне ұқсас. Ертегіде: «Қой бағып жүрген бір тазша бала жолаушылап келе жатқан шалдың көрген түсіне бір отар қой беріп сатып алады. Түнделетіп бір шаһарға келсе, екі сәйгүлік атты ұстап ханның қызымен қашпақшы болып, қыздың келуін күтіп отырған уәзірдің баласына ұшырасады. Ол аттарды тазшаға ұстатып, өзі хан сарайына қарай кеткен кезде хан қызы екінші жақтан келеді де қараңғыда екеуі аттанып кетеді. Таң атқан соң хан қызы қасында түні бойы үндемей еріп келе жатќан адамның уәзірдің ұлы емес, тазша бала екенін көреді. «Тағдырдың маған қосқаны осы екен» деп көне кетеді». Осы жерде ертегіге кейінгі дәуірде енген ислам дінінің әсері болғандығын аңғаруға болады. Яғни, кейіпкер болып жатќан істің барлығын Алланың ісі, соның жазмышы деп қарайды.

Бұл ертегінің барысында да дәулер кездеседі. Бірақ мұндағы дәудің басқа ертегілердегі кездесетін дәулерден бір айырмашылығы ол дәудің басы біреу емес, екі басты болып келетіндігінде. Өзінің күші де басқа дәулерге қарағанда әлдеқайда басым. Қаһарманның жанашыр достары жеті дәудің бірін екі басты дәуге тұтқынға алып кетеді. Оған қарсы тұрарлық қалған дәулерден дәрмен болмайды. Құдық ішіне түсіп, жер астындағы екі басты дәумен алысатын қаһарман да оны өлтіру жолында ешқандай қулыққа сүйенбейді. Қиял-ғажайып ертегілеріндегі кейіпкерлер секілді екеуі алыса кетеді. Дәуді өлтіргенде де алдымен оның жаны қайда екенін біліп алады да сосын өлтіреді. Мұнда ертегінің әлі де тұрмыс-салт ертегілеріне айнала қоймағандығын, алайда, қоғамның дами бастаған кезін, сауда-саттықтың, қолөнердің, өндірістің өскен шағында қиял-ғажайып ертегі тыңдаушысын баурап әкететін өзінің бұрынғы қасиетінен айырыла бастағанын аңғаруға болады. Бұл ертегіде де новеллалық ертегіге тән өте қызықты, қорқынышты сапарлар, шым-шытырық жағдаяттар, адамның қым-қиғаш тағдыры, отбасылыќ өмірі, ерлі-зайыптылардың басынан кешкен оқиғалары, тағы да басқа небір керемет те сұмдық оқиғалар туралы баяндалады.

Көлемі жағынан ұзын-сонар, мазмұны жағынан шытырман оқиғалы мұндай ертегілерді «халық романы» деп атаса да болады. Олардың сюжеттері тек қазақ ертегілерінде ғана емес, сондай-ақ, бүкіл шығыс елдерінде кең тараған көптеген мотивтерді де қамтиды.

Исседондардың дуалистік мифтерінде айтылатын» өлілер дүниесінің киелері» саналған жалғаз көзді дәулер қиял-ғажайып ертегілерінде магиялық күштің, алып қара күштің иесі ретінде суреттелсе, қоғам дамып, өндіріс өсе бастаған кезде дүниеге келген сатиралық ертегілерде ол өзінің киелі күштерінен айырылып, салт ертегісінің кейіпкерлерінің мазағы мен әжуасына қалып жүретін ақылсыз, ақымақ, тек алып қара күші бар кейіпкерге айналады. Салт ертегісінің шығу кезеңдерін біршама зерттеген ғалым Е.Тұрсынов ол жәйттерге дұрыс анықтама бере білген. Ғалымның мына ойларына келіскенімізден өзге алып-қосарымыз жоқ: «Будучи первоначально, по-видимому, бытовым рассказом о помощи, оказанной человеку прародителем – тотемом, сюжет о чудесных дарах использовал поэтому формируюшейся волшебной сказки. Отсюда мотив просьбы дарителя о пощаде с обещанием выполнить любое желание героя, а также предметы, получаемые героем (казан, наполняющийся пищей по желанию его обладателя: чудесная дубинка, поражающая по приказу человека его врага, и им подобные необыкновенные дары).

О том, что этот сюжет лишь использовал некоторые аксессуары формирующейся параллельно волшебной сказки, а не выделился из нее в процессе длительной эволюции и распада последней, говорят следующие факты. Волшебная сказка разлагается в позднюю эпоху под влиянием изменившихся общественно-экономических условий, характеризующихся резким расслоением общества на классы, у быстрением темпов жизни и появлением нового идеала героя. Это герой предпримчивый, ловкий, более надеющийся на собственные силы, чем на чудесную помощ из вне. Он появляется на стади и феодолизма, клонящегося к закату. Сказка этого времени (даже волшебная), как известно, характеризуется усилением социальных мотивов» [42,59].

Сөзімізді қорыта келе айтарымыз, парсылардың қиял-ғажайып ертегілерінде дәулер Мазандаран тауларын мекен етеді. Бас кейіпкер сол жаққа сапар шегіп дәулермен соғыс салады. Ол жәйт «Шахнама» дастанында да орын алған. Ал, қазақ ертегілерінде жер асты елінде, адам аяғы баспаған мекендерде өмір сүреді. Қазақ ертегілерінде маңдайында жалғыз көзі бар дәулер жиі ұшырасатын болса, парсыларда екі басты дәулердің ұшырасатындығын байқаймыз. Демек, екі ел фольклорында да дәу бейнесінің өте ежелден келе жатқандығын, әрі кең түрде тарағандығын көруге болады.

ЕКІНШІ ТАРАУ




Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет