ТҮркі және иран халықтары ертегілеріндегі мифологиялық кейіпкерлер түркістан-2007 Редакциялық алқа


ШЫҒЫС ФОЛЬКЛОРЫ ҚАҺАРМАНДАРЫНЫҢ ҚАЗАҚ ЕРТЕГІЛЕРІНДЕГІ БЕЙНЕЛЕНУІ



бет5/9
Дата03.04.2016
өлшемі2.31 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

ШЫҒЫС ФОЛЬКЛОРЫ ҚАҺАРМАНДАРЫНЫҢ ҚАЗАҚ ЕРТЕГІЛЕРІНДЕГІ БЕЙНЕЛЕНУІ

1. САМҰРЫҚ ҚҰСТЫҢ ШЫҒУ ТАРИХЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
Қазақ және Орта Азия халықтарының қиял-ғажайып ертегілерінде жиі кездесетін және ерекше орны бар кейіпкерлердің бірі – Самұрық құс. Бұл бізде Иран мотиві деп қарастырылып жүр. Себебі, ол жайлы ең алғашқы діни кітаптың бірі – Авестада ұшырасса, оның діни аңыздарының негізінде жазылған Фирдоусидің «Шахнама» дастанында Сом шашы, қасы аппақ болып туған баласы Залды Албруз тауына апарып тастайды. Баланы көрген Самұрық құс оны ұясына әкеліп емізіп асырайды [46, 5-6].

Яғни, негізгі кейіпкер қамқор болып, оны асыраушы, әрі қиналған уақытында қол ұшын беруші, жебеуші рух иесі болып Самұрық құс суреттеледі. Алайда, Самұрық бейнесі зороастризм дінінен бұрынырақ дүниеге келгендігін айта кетуіміз керек. Осында ерекше бір назар аударуға тұрарлық бір деталь – Залдың балапандармен бірге өсіп, Самұрықты емуі. Көптеген халықтардың әсіресе, түркі халықтарының ертегілерінде қасқырдың бөлтіріктерімен емшектес болған бала немесе дәудің шешесінің емшегін еміп, дәудің балаларымен қаһарманның бауыр болуы сияқты мотивтер көп кездеседі. Тіпті, ондай сарындарды батырлық жырлардан да кездестіруге болады. Мысалы, қырғыз халқының «Манас» жырында Манас пен Алмамбеттің бауырласуы ананың ақ сүтіне сүйенген.

Екі батыр жарысқа түсіп, бірінен-бірі оза алмай келе жатқанда, олардың алдынан Манастың анасы Шақаным шыға келеді. Екі батыр дереу тоқтап, аттарынан түсіп, анасына қарсы жүреді. Сол мезгілде Шақанымның кеуіп қалған емшегі жібіп, сүті саулап аға бастайды. Сонда Алмамбет Манасқа қарап: - Енекеңнің емшегінен сүт сорғалап тұр. Кел, бір емшегін сен емгін, бір емшегін мен емейін, Жақып байдан туайын, сенімен бір туған болайын, - дейді [47, 74].

Алайда құсты ембейтіні, құста емшек болмайтыны белгілі. Мұндағы Самұрықтың тек қана Алып Қара құс емес, тотемдік сенімнен туған ит-құс екендігін айтуымыз керек. Иран мен түркі халықтарының арасындағы байланыстарды зерттеп жүрген белгілі өзбек ғалымы, фольклорист М.Жұраев ол жайында мынадай негізгі ой айтады: «Ата-бабаларымыздың ежелгі дәуір жәдігері «Авестада» есімі тілге алынатын Ворукаша теңізінің ортасында өсуші өмір ағашының Сома // Хома деп аталатындығына назар аударар болсақ және түркі – иран халықтарының мифологиялық наным-сенімдеріне орай, өмір ағашы, құс-ит рәміздеріне ие болған деп пайымдайтын болсақ, ондай жағдайда Сома – Самұрық (ит-құс) және Хома – хұмай (Құмай, құмайық, әпсаналарға байланысты туған құс тұқымынан шыққан иттің аты) атаулары арасындағы этимологикалық жақындықтар бірден көзге түседі» [48, 7].

Парсы тілінде Сома - سما - сөзі аспан дегенді білдіреді, ал Хома - حمی - ыстық мағынасында қолданылады. Сонда Самұрық сөзініњ осы сома сөзіне жақындығы байқалады. Бұл әлі де зерттей түсуді қажет ететін дүниелер. Егер жоғарыда айтқанымыздай болса, онда Самұрық – сома және морғ деген екі сөзден құралуы мүмкін. Мұндағы сома – аспан, морғ – тауық деген мағына береді. Сонда парсы тілінде «аспан тауығы» болып шығады. Әрине, біздің айтып отырғанымыз, әзірше жорамал ғана. «Самұрық» сөзін Х.Г.Короглы «Симорғ», си – отыз, морғ – тауық, яғни, үлкен тауық (құс) деп қарастырған. Х.Г.Короглы Самұрық құсының Авестада «Мерегхо Саена» деп айтылғанын, оның мағынасы «кең қанатты құс» дегенді білдіретінін айта келіп, фольклордағы осы бір ғажайып құстың көркем әдебиетке мынадай ұғымда енгенін айтып өтеді: «Из фольклора образ этой удивительной птицы перенесся в художественную литературу. Позднее, очевидно к моменту возникновения суфизма, в Иране и на территории с тюркоязычным населением была создана легенда этимологизирующая само название птицы Симург («тридцать птиц»). Это легенда впервые была художественно обработана известным суфийским поэтом ХІІІ в. Аттаром и названа «Мантик ут-таир» (Язык птиц») [21, 150].

Сонда бұл Самұрық жайлы аңыздар – Авеста діні тарамастан бұрын дүниеге келген болуы керек. Себебі, жаңа дін әрқашан да ескі діни-нанымдарға қарсы соғыс ашып, оны құртып жіберуге тырысатыны белгілі ғой. Дегенмен де өзіне дейінгі аңыздарды да жаңа дін қайта қабылдап, өзіне жақсысын дәріптеп, қайшы келетін жақпаған жерлерін қаралап отырған. Сол сияқты «Шахнамада» жаңадан пайда болған дін Зоратуштраның сенімді өкілі Исфандиардың Самұрық құсты өлтіретін жері бар. Самұрық құста Зәрдушт дініне ортақ кейбір элементтер кездескенімен, оның өмір сүретін жері шамандық нанымдағы үш әлемді байланыстырып тұратын әлем ағашында орналасқан. Түркі халықтары арасындағы туған аңыздарды баяндай келе М.Жураев ол жайлы: «Самұрық жайындағы мифологиялық көріністердің ит-құс, құс тұқымынан шыққан ит, құстай ұша алатын қанатты ит жайындағы аңыздармен тарихи жағынан тығыз байланысы бар. Біздің пікірімізше, ит-құс (Самұрық) пен құс нәсілінен шыққан ит (Барақ) жайындағы аңыздар бұрынғы ата-бабаларымыздың өмір ағашы турасындағы сенім, нанымдарына барып тіреледі. Ежелгі түркі ұғымдарында баяндалуынша, өмір ағашы жер мен аспанды байланыстырып тұрған болып, ұшында екі қара бүркіт қонып отырса, жұлдыздардың үстінде екі қара ит жатар-міс» - дейді [48, 7].

«Авестаны» көп зерттеген ағылшын ғалымы Мэри Бойс Зороастризм дінінің Иран жерінде емес, Каспий жағалауында Еділ жақта дүниеге келгендігін айтады. Әрине, Авестаның дәл қай жерде дүниеге келгендігі жайында әзірге нақты түсінік жоқ. Академик В.В.Струве Авестаның отаны Орта Азия, Хорезм жағы десе, әйгілі археолог-ғалым Э.Герцфельд те осы пікірді қолдайды. Парсы тарихы мен әдебиетін жүйелі түрде зерттеген белгілі ғалым Е.Э.Берьтельс Авестаның отаны Бактрия деп біледі: «Родина Зороастризма, как об этом говорится и в древнем героическом эпосе» - дейді өз кітабында [24, 39].

Бертельстің бұл ойын И.С.Брагинский де өз еңбегінде қолдайды. Зороастризм дінінің Бактрия жерінен бастау алатындығын айтып өтеді.

«Шахнама» дастанының алғашқы мифологиялық аңыздарға құрылған бөлімнің сюжеті – Систан елінің аңыздарының негізінде жазылғандығы белгілі. «Систан» сөзінің өзі – «Сақстан» деген атаудан шығатынын еске алсақ, сол «шахнамада» сақ дәуіріндегі тотемдік аруақтар мен Заратуштра арасындағы болған соғыс баяндалады. Иран патшасы Кай-Хосроу өзінің орнын Лухрасп деген біреуге қалдырады да, өзі тауға кетіп, сонда өледі. Лухрасптың баласы Гуштаспқа Балхта отырған кезінде Зардушт (Заратуштра) келеді де, жаңа дінді таныстырады. Гуштапс оны қабылдайды. Оны естіген Тұран елінің билеушісі Арджасп Иранға қарай жорыққа аттанады. Соғыста Гуштасптың ұлы Исфандиар ерекше көзге түседі. Тұрандықтар оңбай жеңіліс табады да, әкесі Исфандиарды бүкіл жер бетіне осы Зардушт дінін таратуға аттандырады. Алайда, Гуразм дейтін біреудің азғыруына еріп, Гуштасп баласын зынданға салып қояды. Мұны естіген Арджасп қайта соғыс ашып, Балхта отырған Гуштасптың әкесі шах Лухраспты өлтіреді. Зардушт Тур-и Братарвахш дегеннің қолынан қаза табады. Мұны естіген Гуштасп елді тек Исфандиар ғана азат ете алатындығын біледі.

«Шахнамада» Зардушт дінімен қаруланған Исфандиардың Тұрандықтарға қарсы соғыста жеті ерлігі суреттеледі. Ол тотемдік бейнедегі аң-құстармен соғысады. Оның ерліктері мынадай: 1) екі көкжал қасқырды өлтіреді; 2) арыстанды өлтіреді; 3) жыланды өлтіреді; 4) орман ішінде Исфандиардың даусын естіп оны өзіне бағындырып алмақ болып келе жатқан жезтырнақтың мойнына Заратуштраның шынжырын лақтырып жеңеді; 5) сосын Самұрықты өлтіреді; 6) бірде жаздың ыстық күнінде үш күн ұдайы боран соғып, үздіксіз қар жауады. Исфандиар әскеріне құлшылық етулерін талап етеді де, қар сап тыйылады. (Шаман дініндегі түркі тайпаларында жазды күні қар жаудыратын бақсылардың болғандығын айта кеткен жөн. Ол туралы дерек М.Қашқарида да кездеседі. Онда мынадай сөздер бар: «- jat – емғир, шамол ва бошқаларни талаб қилиш учун махсус ташлар (яда таш) билан фол очыш одатидир. Бу одат улар орасида кенг тарқалгандир. Мен буни яғмолар шахрида өз көзим билан курдим. У ерде пайда болган бир енғинни сундириш учун шундай фол килинган эди, худонинг амри билан езде қор еғди. Куз олдимда енғинни сундирди») [49, 8].

7) Гургсар деген біреу әскерді өзенге әкеледі. Адам өте алмас осы өзеннен Исфандиар жол табады. Осылайша өзен жағалауындағы қамалға барып, қапысын тауып Арджаспты өлтіреді.

«Шахнамада» жаңа діннің өкілінің күшін ескі діннен басым етіп көрсетеді. Яғни, Иран жерінде тез қарқын алып, тарап бара жатќан зороастризмді байқатады. Осы дастандағы тағы бір назар аударатын қызықты эпизодтың бірі Рүстем мен Исфандиардың жекпе-жегі деуге болады. Гуштасп: «Егер, Рүстемді өлтіріп келсең ғана орнымды аласың», – деп Систандағы Рүстемге жібереді. Екі батыр арасындағы соғыс ұзаққа созылады. Исфандиардың күші барған сайын арта түседі. Рүстемнен әл кетеді, денесінде жарадан сау жер қалмайды. Жеңілуге айналғанда Рүстем қулыққа көшеді. Кешке дейін соғысқан соң, соғысты ертең жалғастырайық, – деп ұсыныс жасайды да, өзі келіп әкесінен көмек сұрайды. Зал Самұрық құсты шақырады. Самұрық келіп Рүстемнің денесіндегі жараларын жазады да, Рүстемге; «Исфандиармен неге соғыстың? Оны өлтіру мүмкін емес. Себебі, оның денесінде Зардушттың сауыты бар. Оны өлтірудің бір-ақ жолы Қытай теңізінің жағасында өсетін газ атты ағаштан жасалған жебемен оның көзінен дәлдеп ату керек», – дейді. Өзі барып сол ағашты Рүстемге әкеліп береді де, ертеңіне батыр сол жебемен Исфандиарды атып өлтіреді.

Фирдоусидің бұл шығармасынан тотемдік ит-құсқа, әр түрлі аңдардың киесіне табыну салты Тұрандықтар мен Систандықтарға, солардың сенім-нанымына тән екенін аңғаруға болады. Дастанда жыршы басты кейіпкердің жаңа діннің өкілін өлтіргенін құптамайды. Рүстемнің өзі де Исфандиармен соғысқа барғысы келмейді. Оны өлтірердің алдында да: «Райыңнан қайт», - деп ақылға шақырады. Бірақ Исфандиар оған көнбейді. Исфандиарды өлтірген соң Рүстем де көп ұзамай өзінің өлетінін сезеді. Себебі, Исфандиарды кімде-кім өлтірсе, көп ұзамай оның өзі де өлетінін Самұрық оған алдын ала ескертеді. Рүстемнің өлімі арқылы дастанда мифологиялық бөлімнің де аяқталғанын көрсетеді автор.

Сақ дәуірінің мәдениеті мен болмысын зерттеп жүрген ізденуші А.Акишев өз кітабында Алтын адамның зиратынан табылған сол кездегі заттарды зерттей келе былай дейді: «Птица (Сова – Любимица Арты, Петух-Проводящий Рассвет, Беркут – из Всех Птиц Наибыстрейшей). 4 золотых орлиных крыла и 4 «стрелы» Иссыкской эмблемы означает 4 угло света. Птицы изображены на вершинах пяти деревьев. Пара голов грифов венчает навершине кинжала, имеющего сакрализованую тройственную моделировку: острие, змея символизируют низ; звери на клинке – середину: грифы – верх, небо» [25, 40].

Яғни, Исфандиардың тұрандықтарға қарсы соғысында келтірілген құс, бөрі, арыстан, жылан т.б. тотемдік нанымдар сақ дәуірі кезінде ерекше мәнге ие болғандығын аңғаруға болады.

Және де мәйітті далаға қою, оны ит пен құсқа тастау сияқты ежелгі тотемдік ұғымға байланысты туған салттардың ирандықтардың арасында болмағандығын айта кетуіміз керек. Мери Бойс ол жайлы былай дейді: «Менее знатные персы, по-видимому, постепенно перенимали обычай выставления трупов. Согласно Геродоту, если маги, как было известно в его время, прежде чем похоронить тела мертвых, оставляли их на растерзание птицам и собакам, то персам этот обычай не знаком. Они, по сообщению Геродота, зохоранивали мертвецов в землю, и покрыв трупы воском. Старейшие археологические свидетельства зороастрийского ритуала похорон известны начиная примерно с 400 г. до н.э.» [28, 143].

Ал, мәйітті далаға қойып, оны тасқара құсқа шоқыту салты шаман дінін ұстанған халықтардың бәріне дерлік тиесілі екенін айта кетуіміз керек. Тіпті, Тувалықтар арасында ХХ ғасырдың 30-шы жылдарына дейін сақталғаны мәлім. Ол жайында сәл кейінірек сөз етерміз. Әлі де зерттей түсуді қажет ететін қызғылықты да маңызды жайттың бірі – ол Авестадағы иттің бейнесі. Ол жөнінде Е.Э.Бертельс кітабында былай делінген: «Дэвам помогают осуществлять их злые замыслы друджи – злобные существа женского пола. Слова «друдж» означает «ложь», «обман». Насу – дьяволица, персонификация заразы. По зороастрийским верованиям, как только душа покинет тело человека, в брошенную ею телесную оболочку тотчас же вселяется насу. Когда здоровый человек подходит к трупу, насу может поразить его, наслав на него болезнь или даже смерть. Любопытно, что, по поверью, насу не выдерживает взгляда собаки. Поэтому после смерти человека прежде всего проводили собаку посмотреть на труп (Эта церемония известна под названием сагдид) и лишь затем совершала все остальные обряды. При перевозке трупа в дахму в переди процесси вели собаку» [24, 39].

Осы ырымға байланысты қазақ халқындағы «Алтын сақа» ертегісінде ұқсастықтар бары байқалады. Алтын сақаны алып, көшкен жұртта отырып баланы аңдитын жалмауыз кемпір Зороастра діні түсінігіндегі «друдж» болса, ол жалмауыз бен оның қызынан кейіпкерді құтқаруда баланың бес төбетінің алатын орны айрықша. Яғни, зұлым, қаскөй бейнелерден құтқарушы, ажалдан арашалаушы ретінде төбеттер алынған.

Қазақ халық ертегілерінде (кейбір дастандарымызда да кездеседі, мысалы, «Мұңлық-Зарлық» т.б. ) босанған әйелдің бауырындағы баласын алып, орнына иттің күшігін салып қоятын сюжет бар. Бұл мотив көптеген елдердің ертегілерінде кездеседі. Бұл да түркі халықтарына тән наным-сенімнен туған нәрсе. Түркі тайпалары бөрі, ит, қой, бұғы, киік, құс және т.б. жануарларға тотемдік-аруақтар сипатында табынғаны белгілі. Ол жағдайлардың кейбірі әлі де ел арасында кездеседі. Мысалы, қазақтар арасында «ит көйлек» деген ұғым бар. Жаңа туылған нәрестеге кигізілген алғашқы көйлекті осылай деп атайды. Яғни, баланы қырқынан шығарғанша осы ит көйлек ішінде болады да одан кейін балаға «қырық көйлек» кигізіледі. Тіпті, баланы алғаш бесікке бөлеген кезде де, «Иелері келеді, күшіктері шықсын!» - деп ырым жасайтындары кездеседі.

Қазақ халық ауыз әдебиетінің асыл мұраларын зейін қойып жинаған көрнекті ғалымдардың бірі Әбубәкір Диваев қазақтардың итке байланысты ырымдарын да жазып алғандығы белгілі. Онда былай айтылады: «Ит келіп бұтын көтеріп, үйге сисе, «Құт құйды», - дер, оны жаман демейді», «Ит аспанға қарап ұлыса, жаман көреді. «Өз басыңа болсын, бәле көрсең», - дейді», «Ит халқын уафадар дер. Неге десеңіз, күндіз – түнде дұшпандарды біліп тұрады дер», т.б. Осылардың ішінде фольклоршы-ғалым, әсіресе, қазақтардың арасында «итала қаз» жайында айтылатын аңызға халықтың қатты иланатынына назар аударады. Ол жайында былай дейді: «Бұл құс жөнінде қазақтар тіпті ғаламат айтады: итала қаз жұмыртқасын елсіз және биік төбелердегі ескі, айдаладағы мазарларға (молаларға) салады, ол үшін сол жерден әр түрлі аң мен басқалар тастап кеткен інді пайдаланады. Жұмыртқадан «құмай» деген лақапқа ие болатын тазы ит шығады. Олар титімдей болып жарық дүниеге келеді, қара ала төстері болады, керемет шапшаңдығымен, батылдық және ептілігімен ерекшеленеді, соған орай құмай қуған аңшылықтың бірде-бір құрбаны қашып құтыла алмайды... Қазақтар құмайдың итала қаздан туатынына аса сенімді және біздің олардың кейбіреулеріне сендірмек болған кез келген әрекетіміз бекерге кетті; дәлелдерімізге жауап алу орнына біз әжуа күлкіге ұшырадық» [50, 211].

Демек, құмай тазының құстан туатынына деген сенімнің қазақтар арасында ХІХ ғасырда да өте күшті болғанына көз жеткіземіз. Ертегілердегі адам басына келіп қонатын бақыт құсының өзі осы құмайға байланысты туған. Құсбегілік, аңшылық жайында жазылған «Саят» атты кітапта Құмайға байланысты мынадай материалдар келтіреді: «Құмай тазы итала қаздан туады екен. Итала қаз құмайды он жылда немесе жүз жылда бір рет – тек молада ғана туатын көрінеді. Оның шығарған үш балапанының екеуі қаз, біреуі құмай тазы болып шығады-мыс» [51, 123].

«Түрікпен тілінде «хумай» сөзі «көлеңкесі түскен адам падыша болады-мыс» дейтін, «қасиетті құс». Сонымен бірге «хумай» - әсем, көркем деген ұғымда да айтылады» [52, 32].

Ертегілердегі бас кейіпкерлерге ең бір қиын-қыстау кезде көмекке келетін, оны жер астынан жер үстіне алып шығатын немесе аспан әлеміне шарлап ұшатын Самұрық (Алып Қара құс) құстың сақ тайпалары мен арий тайпаларының арасында кең тарағандығын, түркі, парсы жұрттарына ортақ дүниелер екендігін айтуымыз керек. Әбілқасым Фирдоуси өзінің атақты шығармасының алғашқы тарауларын Систан аңыздарына негіздеп, содан жазғандығын «Шахнама» дастанының өзінен-ақ байқауға болады.

Ежелгі алтай халықтарында өлген адамды көмбей, төбеге апарып қою, оның өлігін ит-құсқа жегізу дәстүрі бар болғанын Е.Тұрсынов өзінің «Генезис казахской бытовой сказки» деген кітабында атап өтеді.

Қалмақтар да өлген адамды жерге көмбейді, мәйітін далаға қояды, егер оның денесін ит-құс келіп жейтін болса, ол өте жақсы адам болған деген түсінік болған.

Л.П.Потапов «Очерки народного быта тувинцев» деген кітабында ондай салттың тувалықтардың арасында ХХ ғасырдың отызыншы жылдарына шейін сақталып келгендігі жөнінде былай дейді: «На юге Эрзинского района, особенно в бассейне Нарына, вплоть до 30-х годов нашего столетия были шаманы, в том числе шаманы – женщины, именовавшиеся боо (шаман) или удугун (шаманка). Шаманы совершали моления с бубном в своей ритуальной одежде. В день смерти человека некоторые тувинцы звали не ламу, как это полагалось, а шамана... Затем родственники умершего в месте с шаманом ехали к тому месту, где лежал (на земле) умерший, и не доезжая 200 м до трупа, останавливались, и старший из родственников покойного (мужчина) в месте с шаманом шли к трупу и осматривали его. Если на теле умершего находили следы птицы тас (граф), то в соответствии с ламаистскими представлениями считали это хорошим признаком, а само место, где лежал покойник, пологали чистым, хорошим, если же следов птицы тас не обнаруживали, то считала это очень плохим признаком» [53, 331].

Шаман дінін ұстанған түркі, Алтай халықтарының арасында тотемдік-аруақтарға сенушілік өте берік орын алған. Кейін ислам діні тарай бастаған кезде ислам дінін қабылдаған түркілер мен шаман дінінде қалған түркілердің арасында бір-біріне деген қарама-қайшы көзқарастар пайда болады да, оның ақыры ымырасыз соғысқа апарып ұласады. Біздің дәуірімізге келіп жеткен ноғайлы дәуірінде туған батырлық жырларымыздың көпшілігінен осының ізін аңғаруға болады. Мысалыға, «Едіге батыр» жырындағы көлге аққу болып ұшып келіп шомылатын перінің қыздары сол шаман діні кезіндегі ұғым-нанымнан туған сюжеттер.

Ескі тотемдік салттар мен зороастра дінінің элементтері көп кездесетін жырлардың біріне башқұрттардың «Урал батыр» эпосын жатқызуға болады. Мұнда дүниенің жаратылысы мен топан су, жер жүзіндегі қайта ояну мен алғашқы жұп адамдар Янбике мен Янбирде сияқты діни аңыздардан басталады. Олардың балалары Уралды қайырымды, оның ағасы Шульгенді зұлым адам қылып көрсетуі, Абыл мен Қабыл туралы діни аңыздың салдарынан туса керек. Сондай-ақ Урал батырдың ажалды іздеп шығуы «Қорқыт ата» кітабындағы «Тоқа баласы ержүрек Домрул туралы жыр» атты тараудағы Домрул батырдың Әзірейілді іздеп барып соғысатын жеріне ұқсайды. Осы эпостағы бір қызықты штрих батырдың перінің қызы Хұмайға үйленуі. Жырға зороастризм дінінің ықпалының да болғанын аңғару қиын емес. Мысалы, жыландардың патшасы – ақ жылан Кахках «Шахнама» дастанындағы иығына екі жылан өсіп шығатын Захак патшаның атына ұқсайтын болса, Күннің қызы Хұмайдың аты ежелгі сақ тайпаларында сақтала білген.

Отқа табынушы зороастра дінінің ішінде де Хомай аты кездеседі. «Шахнамадағы» Зардушт киесімен қаруланған Исфандиардың қарындасының аты да Хұмай екенін ескерсек, екеуінің де шығу тегіндегі ұқсастықтарды байқауға болады.

Орта Азия халықтарының ішінде айтылатын итала қаздан туатын құмай тазы мен башқұрттардың әлгі жырындағы аққу болып ұшып келіп көлге шомылатын Хұмай қыздың шығу тегі бір деп айтуға негіз бар.

Ислам діні тарала бастаған кезден бастап, түркі халықтары арасында шамандық дінді ұстанушы, ата-баба әруағына сиынушыларға қарсы ымырасыз соғыстар басталғанын жоғарыда сөз еткенбіз. Ол жағдай тек қана батырлық жырларда ғана емес, сол сияқты жазбаша шежірелерде де орын ала бастағаны көрініс береді. Соның бірі Әбілғазының «Түрік шежіресі» атты кітабында да баяндалады. Шешесінен мұсылман болып туатын Оғыз хан әкесі Қара ханды өлтіріп, орнына хан болған соң Итбарақ ханға шабуыл жасайды. Онда былай деген: «Үндістан мен Қытайдың арасында, мұхиттың жағасында, Таңғұттың қыста күн шығысында, жазда оңтүстік шығысында, биік таулардың арасында көп елдер бар еді, патшаның атын Итбарақ дер еді. Оғыз хан оған шабуыл жасады, үлкен ұрыс болды. Итбарақ жеңіп, Оғыз хан қашты» [54, 19].

Осында айтылып отырған Итбарақ аты да әлгі Хұмайға байланысты туындап отырған болса керек. Себебі, Барақ атының түркі халықтары арасында кең тарағанын М.Қашқаридың мына бір сөзінен аңғаруға болады: «Бароқ - сержун ит. Туркий халқлар эьтиқотига кура, бургут қариганда иккита тухум қуяр эмиш. Тухумларнинг биридан уша Бароқ отли кучук пайдо булар емеш. Итлорнинг энг тез югирадигани ва овни қаттиқ сақлайдигани шу Бароқ итдир» [49, 359].

Кейінгі дәуірлерде туған батырлық жырларымызда, жау батырларының есімдері ылғи да сол итпен байланысты туындап отыратыны да бар.

«Оғызнама» дастанында да Башқұрттың «Урал батыр» жырына ұқсас мотивтер мен онда да тотемдік сенімдермен қатар зороастризм элементтері қатар келіп отырады [55, 19].

Соның бірі Оғыз қағанның үйленуі мен Урал батырдың үйленуінде еш айырмашылық жоқ. Екеуі де Күннің қызына үйленеді. Урал батырдың алғаны Күннің қызы Хумай болса, Оғыз қағанның қалыңдығының аты аталмайды: «Қараңғылық түсті. Көктен бір жарық түсті. Күннен аян (жарық), айдан көгілдірек еді. Оғыз қаған оған келіп көрді. Осы жарықтың арасында бір қыз бар еді, жалғыз отырар еді. Жақсы көрікті бір қыз еді. Оның басында оттай жарқыраған бір меңі бар еді, алтын қазықты еді. Осы қыз сондай көрікті еді: күлсе, көк тәңірі күлер еді, жыласа, көк тәңірі жылар еді», - дейді [56, 38].

Сонымен қатар мұнда Күнге табыну элементтерінен де басқа, түркі халықтары өздерін бөріден тараймыз дейтін тотемдері – киелі көк бөрі де баяндалады. «Таң ертеңгі шақта Оғыз қағанның шатырына күн сияқты бір жарық түсті. Ол жарықтан көк бурыл, көкжал әйдік бір арлан бөрі шықты. Осы бөрі Оғыз қағанға тіл қатып былай деді: Ай, ай, Оғыз, сен енді Ұрымға атанып барасың. Ай, ай, Оғыз, мен алдыңда жүріп отырмын», - деді [56, 41-42].

Жалпы түркі халқы өзінің шығу тегі жайлы шежірені ит-құстан не бөріден тарататыны белгілі. «Оғызнаманың» қазақша аударылып басылған кітабының «Оғызнаме және қазақ әдебиеті» деген тарауында ол жайында мынадай түсінік бере кетеді: «Осындағы «Көк бөрі болсын ұран» деген тіркесте үлкен мән бары байқалады. Өйткені мұндағы ұран дәрежесіне дейін көтерілген сол көк бөрі тым әрідегі көне дәуірлерден бері қарай көптеген түркі тілдес халықтарда аса қадір тұтылып табынатын киелі де қасиетті аң саналып келген. Сол себепті бір топ генеологиялық аңыздарда түркі халқының арғы атасын әлгіндей қастерлі аң – ит пен қасқырдан таралған деп баяндалатыны мәлім. Айталық, қырғыздар өздерін кең тараған аңызға орай сұлу ханша мен оның нөкері қырық қыздың қызыл итке жақындасуынан таралған ұрпақ деп санайды», - дейді [56, 16-17].

Қырғыздардың «Манас» жырында Манастың ең сүйікті итінің аты да Құмайик деп аталуы тегін болмаса керек.

Өзінің шығу тегін иттен тарату дәстүрі тек қана түркі халықтарының ішінде ғана кең таралмаған, ондай салттың қытайлардың арасында да кездесетінін айту керек. Оңтүстік қытайдағы Мяо және яо деген тайпалар өздерін Пань-ху деген иттен тарайтындығы жайлы аңызда айтылады. «Этот пес, любимец китайского легендарного правителя Ди-ку (по традиции, правил около 2400 г. до н.э.) добился успеха, принеся своему августейшему хозяйну голову беспокойного варварского полководца, и согласно предварительной договаренности получил за свой заслуги в жены дочь своего императора. Потом пес отнес свою супругу в горные укрепление на юге Китая, где их потомки стали предками современных племен мяо и яо» [57, 380].

Алайда, иттің бейнесі түркі халықтарының жырларында ылғи да жақсы жағынан көрініс таба бермеген. Тіпті, кейінгі ноғайлы дәуірінде туған жырларымызда жаман жағынан көрінеді десек те болғандай. Оған халықтың ислам дінін қабылдап, ескі наным-сенімге деген менсінбей қарайтын түсініктің пайда болуынан туындаған болуы мүмкін. Мысалы, «Манас» жырында Қытайдан Манас жайын естіп келе жатқан Алмамбет жолда Көкше батырға жолығысып қалып оған сәлем берсе, Көкше сәлемін алмайды. Жырда Алмамбетті Көкше мен Манастың қабылдаулары екі түрлі баяндалады. Біреуі мұсылманшылықты қабылдаған адам болса, екіншісі бұрынғы ата-баба дәстүрін берік ұстанған.

Көкше мен Алмамбеттің жолығысқан сәтін жырда былайша суреттейді: «Ээн талаада жолуккан өзүнөн жашы улүү адамга Алмамбет «кома» деп қытайча салам айтып учурашат. Ага Көкчө жооп бербейт. Алмамбет бұл бизче тил билбеген адам экен го деп ойлоп, сыртқы түрүнө карап, ушундай кийинген адамдар бири-бирине салам айтып учурашуучу эле го деген ой менен салам айтат. «Өзүң каапырсың, мага салам айтканды сага ким коюптур» деп Көкчө орой сөздер менен ачууланат. Буга таң калган Алмамбет мусулман деген эмне, капыр деген эмне, алардын эмне айырмасы бар? – деп сурайт. Көкчө Алмамбетке мусылманчылыктын жолун айтат. Алмамбет мусулман болууну чечет» [58, 232].

Ал, Манастың Алмамбетті қарсы алуы бұрынғы шамандық кездегі көзқарасқа, наным-сенімге байланысты айтылғандай әсер қалдырады. Манас түс көреді. Түсінде жолда келе жатыр «байнеги алтын, сабы жез, Узундугу уч-төрт кез» қылыш тауып алады. Оны үйдей қара тасқа салса тіліп, жерге еніп кетеді. Одан жолбарысқа, одан қаршығаға айналады:

Карап турса жолбарсу

Карчыга болуп алып тыр.

Чалгыны күмүш, ак туйгун

Чаңырды көкке карата.

Талпынды бу куш чаңырып,

Канча түрлүү канаттуу

Акылынан жаңылып,

Арстан Манас астына

Таазим кылды жабылып.

Кукулуктап ун чуккан,

Куштан башка үнү бар,

Күйрүк – башы жаркылдай,

Куудан аппак жүнү бар,

Аңдап көрсө баатырың

Алып кара күш сүрү бар.

Конгону туйгун куш болду.

Коңгороосу баш жарат,

Түшүндө сонун иш болду [58, 274-275].

Осындағы алып қара құс Самұрық құс болса, алтын қылыш та сол тотемдік киелерге тиесілі нәрсе деген ұғымнан туған. «Урал батыр» эпосында Күннің қызы Хұмай өзінің ең асыл дүниелері қанатты тұлпар Ақбозат пен алтын қылышын Урал батырға табыс етеді. «Конь Акбузат и булатный меч ранее принадлежали девушке Хумай – дочери Солнца. Получить их пытались не только богатырь Урал, но и его старший брат Шульген, и Азрака со своими дивами. Конь Акбузат им нужен для того, чтобы Урала одолет и всех людей в руках держать», – дейді А.С.Мирбадалаев [55, 19].

Едіге тарихта нақты болған болса да, «Едіге батыр» жыры шамандық нанымға қарсы мұсылманшылықтың қойылуы кезінде туғандығы аңғарылады. Алтын Орда дәуірі ыдырап, жеке-жеке хандықтарға бөлініп кетеді. Бұрынғы бір хандықтың қол астында жүрген халық енді «мұсылман», «кәпір» болып бөлініп, өзара жауласып кетеді. Фольклорымызда осы жағдайларға байланысты туған жырлар да кездеседі, соның бірі мынадай:

Алаш-алаш болғанда,

Алаша хан болғанда.

Қазақ, қалмақ, ноғайлар

Бәрі сонда бір болған.

Ынтымағы жарасып,

Айдын көлдей дүр болған.

Еділ – Жайық, Оралды

Өрлей қойша жайылған.

Хан Жәнібек өлген соң

Тоқтамыс , Темір болған соң,

Ел ішіне жік түсіп,

Үш бөлшек боп айырылған.

Қазақ, ноғай құбылады,

Мұсылманға жай тартып,

Дін үшін қатты қайғырған.

Қалмақ, ноғай бөлініп,

Кәпірлігі білініп,

Күн шығысқа қайырылған.

Шын бұғыдай сонда деп,

Алтайды мекен жай қылған [59, 18].

Ноғайлы жырлары ішінде ескі шамандық нанымдардың көп кездесетін эпостарымыздың бірі осы «Едіге батыр» жыры болса, одан кейінгі дәуірлерде шыққан жырлардың көбі дерлік түркі халықтарының ислам дінін қабыл алған кезінде дүниеге келе бастаған. Едігенің әкесі Баба Түкті шашты Әзіз перінің қызына үйленуі ескі түркі нанымына сәйкес болса, Сәтемір патша Едігені отқа салғанда, Едігенің пері-әйелінің көмегімен отқа жанбай, кейін залым патшаның өзін алдап: «О дүниеде әкеңді көрдім», - деп, өзін жағып жіберуі ескі зороастра дінінің сенім-нанымынан туғандығын көрсетеді.

Едігені Ноғайлының ішінде Маңғыт руынан дейтін жорамал да бар. Қ.И.Сәтбаев «Едіге батыр» қиссасының алғы сөзінде оны қоңырат руынан шыққан дегенді айтып өтеді. Бірақ «ноғай» сөзі қалмақ тілінде «ит» (ноқа, ноқай) «төбет» дегенді білдірсе, қырғыз тілінде «маңғыт» сөзі төбет деген ұғымды білдіреді. Сонда осы сөздердің шығу төркіні де сол ескі ұғым-нанымдарда жатқан жоқ па екен деген ой туды. Негізінде, бұл да - өз алдына зерттеуді қажет ететін тақырып. Қазақтың «Сәтбек батыр» жырында да Ермак пен жекпе-жекке шығатын Сәтбектің Ермакты иттің күшімен әрең өлтіретін сәті бар емес пе?

Кейінірек дүниеге келген «Алпамыс», «Қобыланды», «Ер Қосай», «Қамбар барыт» жырларында кездесетін Қараман атты кейіпкер бар. Көптеген жырларда жау батыры болып суреттелсе, кейбір жырларда батырдың досы болып та көрінеді («Алпамыс», «Қобыланды»).

Осы кейіпкер де, негізінен, сол бұрынғы тотемдік ит-аруақтың кейінгі ислам дәуірі кезінде халық жадынан ескіріп бара жатқан көрінісі болуы да ғажап емес. Себебі, қайсыбір батырлық жырымызды алсақ та, бас кейіпкер жер үшін, ел үшін, дін жолында «ит қалмаққа», «кәпір қалмаққа» қарсы ғазауат соғысын бастап жүреді. Алайда, не үшін Қараман бейнесі ылғи да кәпір жағында, жау сипатында көрініп отырады. Бұл да әлі терең зерттеуді талап ететін тақырып екені анық.

«Ипак йули афсоналари» деген кітапта Ақман мен Қараман атты аңыз баяндалады. Онда Қожа Ахмет Ясауидің үйірінен бір тұлпар ат жоғалады. Ясауи өзінің әулиелігі арқасында атын Ақман мен Қараман ұрлағанын сезе қояды. Ауыл ақсақалдарына осы істің жөнін баяндаса, әлгі екеуі бірдей: «Әулие бізді жаман атты қылып көрсету үшін әдейі айтып отыр», - деп бет бақтырмайды. Онысымен қоймай, әулиеден кек алу үшін өздерінің бір сиырын сойып, түн ішінде етін Ясауидің қорасына апарып тастайды да, ертеңгісін: «Ойбай, сиырымызды ұрлап кетті!» - деп ақсақалдарға арыз етеді. Іздестіргенде, қан ізі тура әулиенің қорасынан шығады. Ақман мен Қараман енді Қожа Ахметтің өзіне жала жауа бастайды. Сол кезде әулие көкке қолын көтеріп: «Илахи амин, егер кімде-кім күнәһкар болса, құдай тағала оны итке айналдырсын», - деп дұға қылады. Сол сәтте екі жігіт жерге аунап түсіп, екеуі екі итке айналып кетеді. Өздерінің жасырған еттерін жұлмалап жей бастайды. Екеуі сосын өз қауымының адамдарын алдарына салып қуалай жөнеледі. Адамдар Хорезм жаққа қарай қаша бастайды.

Екі иттің бірі Ақманды Қарамұрат мерген атып өлтіріп, елін пәледен құтқарып алады, сол жерде Қарамұрат деген елді мекен әлі бар дейді. Ал, Қараман қашып кеткен қауымының алдын орап: «Күніне бір қыздан беріп отырасың», - деп талап етеді. Солайша күніне бір қыздан жеп отырады. Кезек ағалы-қарындасты екі жетімге келеді. Ағасы қарындасының орнына өзі барып, итпен соғысып, оны екі көзінен екі оқпен атып өлтіреді. «Бұл уақиға Хиуа жолындағы Көкпекті деген жерде болған», - дейді аңызда [48, 97-98].

Яғни, аңыз ислам дінінің көрнекті өкілі Қожа Ахмет Ясауиді Қараман образына қарама-қарсы қоя білген. Осы Өзбекстанда айтылатын аңыздың негізі Қожа Ахмет Ясауидың кітабындағы хикметке орай туған болуы мүмкін. «Диуани хикмет» кітабының он тоғызыншы хикметінде осы Ақман мен Қараман жайы баяндалады. Ол хикметте былай делінген:
Мәламатқа ғамир ішкен дидарына батты-я.

Пір қолынан мәй ішкен, әнуарына батты-я.


Ақман менен Қараман, көп көріп еді дәурен,

Һиммат қылып, Атаға ит суретті болды-я.


Ибраһимға шәк қылған, от жағып, гүл ашылған,

Инанбасың келіп көр, көріп, біліп, айтты-я [60, 79].


Ә.Қоңыратбаев «Қазақ эпосы және түркология» атты кітабында әрбір түркі дастанының шығу тарихына үңіледі. Оны ғылыми жолмен талдауға тырысады. Мұнда ғалым Қараман образына өзінше талдау жасаған. Онда Ә.Қоңыратбаев Қарамандардың жыланға табынғандығы туралы айтып өтеді. Ол жайлы кейінірек, толығырақ тоқталатын боламыз.

Профессор Ә.Қоңыратбаев Қараман бейнесі жайында айта келіп оны «Қобыланды», «Қамбар» жырларындағы Қараман образын Х ғасырдағы оғыз, ХV-XVI ғасырдағы қыпшақ дәуірлерінен іздеу қажет дейді. Түрікменнің афшар руын бастаған Қарамандар 1256-1483 жылдар арасында Кавказ жерінде дәруіштік династия орнатады. Бұлардың культі Хассан Саббах (1090-1156 ж.ж.) бастаған. Кавказдағы ассасиндер (Алмауыт) қимылымен байланысты. Алмауыт шеит (шиғалар) мазхабында болып, суннетилерге жау болған [44, 142].

Сонымен, мифтер мен ертегілерде, дастандарда, кейде шежірелік аңыздарымызда кездесетін Самұрық, Хұмай, Барақ – ит жайындағы айтылатын ежелгі дәуір, тотемизм кезеңіндегі түркі халықтары мен иран тектес тайпалардың наным-сенімдері салдарынан дүниеге келген кейбір мифтер мен ертегілерге шамалап тоқталып өттік.

Ит тотемі дәуірін ғалым Ә.Қоңыратбаев матриархат дәуірінің культіне жатқызады. Итке табыну культі сақтар дєуірінде ерекше дењгейде болѓандыѓын айтады. Онда былай деп ой түйеді: «Ит б.э.д. VI-IV ғасырларда, хұндар келгенге дейін бүкіл сақ, массагет, Хорезм тайпаларының, одан асса Орта Азия елдерінің отқа табынудан бұрынғы культі болған. Ит тотемінің екі сатысы болған. Бірінші саты жерлеу культімен байланысты. Екінші сатыда ит отбасының құтына айналған. Бұл – патриархат культі. Мұның ізі «Сырттандар» дейтін ертегіде бар. Мұндағы баланы қасқырдан құтқаратын қара ауыз ит адамға болысады, үш күншілік жерден үріп, баланы қасқырдан аман алып қалады» [44, 29].

Ең көне ертегілердің бірі – қиял-ғажайып ертегілер десек, осында кездесетін тотемдік аң-құстарды алып қарастырғанда, оның басқа халықтардың арасындағы ұшырасатын мотивтерін талдағанымызда, тарихи-типологиялық тәсілді қолданбайынша көз жеткізу мүмкін емес. Ертегілерде кездесетін Самұрық құс, жалғыз көзді дәу, мыстан кемпір т.б. кейіпкерлерді зерттегенде тек бір ғана халыққа теліп, бір жақты қарамай, ортақ кейіпкерлер деп қарастырған жөн. Ол персонаждардың әр халықтың фольклорындағы алатын орнына тереңірек үңілуіміз қажет.

САМҰРЫҚ ҚҰСТЫҢ ИРАН ФОЛЬКЛОРЫНДАҒЫ КӨРІНІСТЕРІ

Қазақ халқының, сондай-ақ Орта Азия халықтарының қиял-ғажайып ертегілерінде көп кездесетін кейіпкерлерінің біріне Самұрық құс жатады. Ол ертегілерде қаһарманға қол ұшын беруші, оған көмекші ретінде алынып ылғи да жағымды жағымен суреттеледі. Қазақтың қиял-ғажайып ертегілеріне тән қасиеттердің бірі – басты кейіпкер жер астынан жер үстіне шығу үшін немесе аспан әлемін шарлау керек болса Самұрық құс көмекке келеді де батыр Самұрыққа мінгеседі. Ал ертегідегі Самұрық құстың ұясы (мекені) алып бәйтеректің басына орналасқан. Арып-ашып келе жатќан қаһарман айдалада немесе дарияның жағасында, жер астында өсіп тұрған жалғыз бәйтерекке тап болады. Сол жерде батыр ағаштың төбесіндегі Алып Қарақұстың немесе Самұрықтың ұяда қалған балапандарын жұтқалы бара жатќан айдаһарды өлтіріп, оларды ажалдан аман алып қалады. Осы жасаған жақсылығы үшін Самұрық құс жігітпен дос болады. Қаһарманды қанатына мінгізіп алып жат сырлы дүниеге жеткізіп салады немесе жер астынан жер үстіне алып шығады.

Самұрық құстың тағы бір қасиеті – оның емшілігі, батырдың зақымданған денесін ол қас-қағым сәтте-ақ жазып жібереді. Кейде кейіпкерді жұтып жіберіп, қайта құсқан кезде жігітті танымастай етіп өзгертіп, оның күшіне күш қосады. Қаһарман шарасыз жағдайға душар болған сәтінде Самұрық құс берген қауырсынды тұтатады да одан көмек сұрайды. Мысалы, «Ер Төстік» ертегісінде Самұрықтың көмегімен жер бетіне шығып ұйқыға кеткен батырды Шойынқұлақ дәу перінің қызы Бекторының бұйрығымен келіп ұстап алып, құдықтың түбіне тастап қояды. Дәуден құтылудың амалын қарастырған Ер Төстік өзіне көмекке Самұрықты шақырады. Самұрық жігітті құдықтан алып шығады, алайда Шойынқұлақты жеңуге шамасы жетпейді. Себебі: «дәудің жаны өзінде емес, алдымен жаны қай жерде екенін білу керек» дейді. Төстік дәуді өлтіру үшін өзінің ақыл-парасатына жүгінеді. Самұрық құсқа байланысты негізделген осындай сюжеттерден-ақ көп нәрселерді аңғаруға болады.

Ал осы Самұрық құс тек қазақ халық ертегілерінде ғана емес, Шығыс елдерінің көпшілігінің ертегілері мен мифтерінде кездесіп отырады. Алайда, сол кейіпкерлер қай халықтың ертегілерінде кездескенімен өзгеріске ұшырамай тұрмайды. Мысалы, арабтардың «Мың бір түн» ертегісінде осы Самұрық құс бейнесін құмырадан шыққан жын немесе ұшатын дәулер айырбастайды. Тағы бір ескере кетер нәрсе көптеген халықтардың қиял-ғажайып ертегілерінде кездесетін осы Самұрық құстың образы, сол халықтың ерекшелігіне, өзіндік болмысына орай өзгеше сипаттар жамылып, аздап болса да өзгеріске ұшырап отырады. Ол жағын ғалым С.Қасқабасов айқындап көрсетіп өтеді. Қазақ ертегілеріндегі Самұрық құс бейнесінің кейбір ерекшеліктері туралы айта келіп, былай дейді: «Черты анимизма обнаруживаются еще в тех казахских сказках, где фигурируют оборотни, т.е. в персонаже заключено дуалистическое начало. Классическим примером дуализма образа является русский финист-ясный сокол, турецкий голубь-царевич. У казахов в такой роли выступают чаще всего змея, иногда волк, птица. В отличие от турецких и русских сказок казахская сказка создает антропоморфные образы. Например, в сказке «Ер Тостик» гигантская птица Самрук имеет два головы-птичью и человеческую – и умеет говорит» [61, 95].

Самұрық құстың шығу тарихын сөз еткенімізде, оның түп-тамыры сонау тотемдік-әруақтар дәуірі кезеңіне барып тірелетіндігі сөзсіз. Мұны тотемизм дәуірінде пайда болған наным-сенімдермен байланыстыра қарауымыз керек. Алайда, осы Самұрық құсты тарихта нақты болған адам, кейін шыққан аңыздар оны құсқа айналдырып жіберген дейтін де пікірлер кездеседі. Бұл версияны айтушы Иран елінің ғалымдары. Енді солардың деректеріне қарай ойысалық.

Иран ғалымдарының айтуынша, Самұрық құс нақты тарихта болған адамға ұқсайды. Ол Заратуштрадан кейін, яғни, ол өлгеннен соң арада жүз жыл өткенде болашақ Самұрық атанып кеткен адам дүниеге келген-міс. Зороастризм ілімін ілгері дамытып, халық ішіне таратып өзі жүз жылдай өмір сүрген кісі. Ол өлген соң оның даңқы ел арасына тарап, аты аңызға айналып кетеді. Әсіресе, оның бойындағы емшілік қасиеті кейін «Авеста» кітабына еніп, Самұрық құс деген атпен аталып, есімі ылғи да мадақталып, зор ілтипат көрсетіліп отырады. Осының өзінен-ақ біз зороастризм дінінің шығу тарихы бір ғасыр емес, негізінен сұрыпталған, жинақталған халықтың даналығын бойына сіңірген бірнеше ғасырдың аясында барып, бір қалыпқа түскен дін екендігін көруге болады.

Самұрық құстың тарихта болған адамға тікелей қатысы бар екендігін, ол адамның бастапқы аты – Сәнә (سنا ) болғандығы, өлген соң Самұрық құс деген лақапқа ие болып, аты халық арасында аңызға айналып кеткендігі жайлы деректерді Иранның белгілі ғалымы, доктор Әли Акбар Деһходаның кітабынан кездестіруге болады. Ол өзінің кітабында былай деп жазады: «Фарвардин Яшттың» тоқсан жетінші тарауында айтылады. Фарух «яғни, «Ахура Мазданың шапағатты нұрының бір ұшқыны, әр адамның көкірегіне иман ұялатушы» деген мағынада айтылады. (Б.Ә.) Пакдаман (бұл сөздің мағынасы тақуа, таза, кіршіксіз адам дегенге қолданылады) кісі Ахум Стуттың баласына ғибадат айтамыз. Ол артына ерген жүз серігімен (мүридтерімен) бірге осы жерге ең алғаш қадам басқан кісі.

Динкард кітабының (Пехлеви тілінде жазылған құрамында 169000 сөзден тұратын Зәрдушттің гимндері мен әдет-ғұрыптары, тарихы, әдебиеті жайлы кітап) жетінші тарауының алтыншы маусымында оның келгендігі жайлы былай айтылған: «Тараудың дәстүрлерінің арасында оның жылы туралы да айтып өтілген. Зәрдушт діні тарағаннан кейін арада жүз жыл өткен соң ол дүниеге келген. Өзі жүз жыл өмір сүріп, дін тарағаннан кейінгі екі жүзінші жылында дүниеден қайтқан. Ол алғашқы маздаизмді (Ахура Мазда жайлы ілім) қайталаушы болған. Әрі жүз мүридімен жер бетіне түсіп, жүз жыл өмір сүрген адам.

Сонымен бірге жоғарыда келтірген Динкрад кітабының тоғызыншы тарауының 24-ші маусымы оның он жетінші тармағында ол кісінің Заратуштраның шәкірті екендігі жайында жазылған. Зәрдуштті зерттеушілер «Сәнә» деген сөзді Авестадағы сұңқар немесе бүркіт деп аударады. Ал, осы екеуінің де Авестадағы Сәнә (سنا) мен парсылардың Самұрық деген сөз бір сөз екендігі даусыз. Яғни, оның атағы тауықтың атымен байланысты шыққан. Дін үшін күрескен дана, ақылды хакімнің атағы жануарға байланысты лақаппен мәшһүр болған. Бізге белгілі болғанындай ескі дәуірлерде дін таратушылар сол дінді уағыздаумен қатар ел ішінде емшілік, тәуіпшілікпен де айналысқандығы даусыз. Соның салдарынан барып ескі дәуірде әулиелердің, машайықтардың атағы көбіне аң-құсқа байланысты лақап аттармен шығып отырған. Жоғарыда айтқан рухани данышпандардың бірі Сәнәнің есімі осылайша құстың атын қабылдаған. Рухани дүние жағынан маңызды болғандықтан Авеста кітабында ол жақсы қырынан жарқырап көрінеді. Әрі оның емшілік, тәуіпшілік қасиеті оны қарапайым халық арасында да даңққа бөлейді.

Осылайша Сәнәнің тура атын кейіннен тауық аты айырбастайды, әрі ғұламаның дәрігерлік қасиеті оны Авестадағы кездесетін ағаштың басына орналасқан тауықтың ұясына айналдырады. «Шахнама» мен «Хұдайнамада» Симорғ деп алынған. Сондай-ақ Баһрам Яшттың отыз төртінші және отыз сегізінші бәндінде (тарауында) ол туралы былай делінген: «Егер кімде-кім осы тауықтың сүйегін немесе қауырсынын алса, онда ол теңдессіз батыр болады. Оны ешкім орнынан көтере де, қозғай да алмайды» [62, 886].

Әрине, құсқа немесе аңға байланысты атағы елге тараған қасиетті кісілер жайында айтылатын аңыздарды кез келген халықтың аңыздары мен мифтерінен ұшыратуға болады. Ал керемет әулие – пірлердің көкке құс болып самғайтындығы жайлы аңыздарды Қазақстанның түпкір-түпкірінен кездестіруге болады. Соған қарағанда «Авеста» кітабында да ежелгі тотемдік культтердің әсері болмай қойған жоқ деп айту қиын. Зәрдушт дініне де ежелгі наным-сенімдердің әсері көп болғандығы табиғи нәрсе.

Иран ғалымдарының пайымдауынша, «Авеста» кітабы негізгі бес бөліктен тұрады. Оның әрбір бөлігі жеке-жеке кітаптарды құрайды. Соның бір бөлігіне жиырма бір яшттан тұратын «Яшттар» кітабы жатады. Жоғарыда келтірілген сілтемеміздегі алынып отырған «фарвардин яшт» бөлімі сол тараудың біреуінің атауы.

Иран елінің көрнекті ғалымы, доктор Мұхаммад Моин өз кітабында «Авестадағы» бүкіл яшттарды былайша таратып жазады: «Яшттар бес бөліктен тұратын Авестаның бір тарауы. Олар былай деп аталады. Қырмыз яшт, хавт алшаспанд яшт, ардибехешт яшт, хордат яшт, абан яшт, хуршид яшт, мох яшт, тир яшт, фарвардин яшт, бахрам яшт, рам яшт, вин яшт, ард яшт, аштад яшт, замиад яшт, хум яшт және вананд яшт» [63, 2335].

Осы аталған яшттардың көпшілігі космогонияға, жыл, ай мезгілдеріне байланысты айтылған дүниелер. Қазіргі кезде осы яшттардың атауының жартысына жуығы Иран ай аттарына қолданылатынын айта кетуіміз керек.

Самұрық құс бейнесі көптеген халықтардың қиял-ғажайып ертегілерінде кездеседі дедік. Ол түркі халықтарының ертегілерінде Самұрық құс деп немесе Алып Қарақұс болып айтылса, басқа иран тектес халықтардың ертегілерінде «Симорғ» деп суреттеледі. Ол жайында деректерді ескі жазбалардан да кездестіруге болады. Мысалы, Самұрық туралы пехлеви тілінде «синморғ» деп жазылса, ол «Авеста» кітабында «морғу сайну» (14 не 41 яшттар) болып айтылады. Сондай-ақ Иранның ескі жазуы мен тілін көп зерттеген неміс ғалымы Бертоломиенің кітабында «нибар 203» деп келтірілгендігін Әли Акбар Дехһода өз кітабында атап өтеді. Тағы да пехлевише «син мурук» (Зариранның естелігінен) деген сөз кездеседі... Ескі үнді тілінде «чина», Армянша «чин». Сонымен бірге жоғарыда келтірген фарвардин яшттың тоқсан жетінші бабында «Сәнә» деп аталады. Байқап отырғанымыздай, Самұрық құс Азия халықтарының көпшілігінде ежелгі дәуірдің өзінде-ақ кең тараған мотивтер болған.

Алайда, ол шынымен тарихта нақты болған адам болса, онда кейін қалайша тек қана қиял-ғажайып ертегілердің кейіпкері ретінде ғана көрініс тауып қалған, басқа тарихи жазбаларда (Динкрат кітабынан басқа) неге кездеспейді деген ой мазалайды. Соған қарағанда бұл өзінен бұрын келе жатқан аңыздардың негізінде пайда болған болса керек. Кез келген дін дүниеге келгенде ең алғаш ауызша тарағандығы тарихтан белгілі. Арада біршама уақыт өткен соң барып оны кейінгі діндар ғалымдар жойылып кетпес үшін деп хатқа түсіріп отырған. Шығу тарихы жағынан дүниеде ең жас дін болып есептелетін Ислам дінінің өзі пайғамбарымыз Мұхамед ғ.с. кезінде ауызша тараған. Ол Омар халифа дәуірінде жазбаша алғашқы нұсқалары дүниеге келіп, Осман халифаның тұсында кітап болып басылғандығы айқын.

Ғалымдардың шамалауынша, біздің дәуірімізге дейінгі VII-VI ғасырларда дүниеге келген зороастризм діні көптеген ғасырлар бойы ауызша тарап отырған. Оның хатқа түсу кезеңі біздің дәуірімізден кейінгі уақыттарға жатқызылады.

Зороастризм діні алғашқы дүниеге келген кезде арий тайпаларының бұрынғы табынып жүрген құдайларын жоққа шығарып, оған қарсы жалғыз мейірім иесі – Ахура Мазданы қояды. Алайда, жаңа діннің ескі дінді түпкілікті жойып жіберуге шамасы жетпейді. Осылайша, ескі наным-сенімдер жаңа діннің ішіне сіңісіп, араласып кетіп отырған. Арий тайпаларының бұрынғы сиынып келген құдайлары енді зороастризм дінінің ішінде де көрініс таба бастайды. Авестаның хатқа түсу тарихы туралы орыс ғалымы С.Н.Соколов мынадай пікір айтады: «С распространением Зороастризма постепенно складывается конон зороастрийского «священного писания». Туда входят литургические тексты, легендарная история, религиозные законы, жреческий устав – одним словом, аналогичная Библии пестрая смесь текстов различного содержания, относящихся к различным периодам и возникших в различных частях иранского мира. Долгое время все это передавалось лишь устно. Первая запись этих текстов (уже на мертвом языке) относится или к І, или к IV – VI вв. н.э. Этот свод получил название Авеста. К сожалению, и он до нас целиком не дошел. Мусулманизация Ирана после арабского завоевания привела к постепенному угасению зороастрийской традиции» [64, 7].

Осылайша ғасырдан ғасырға ауызша тарап келген, кейінгі дәуірде барып хатқа түскен зәрдушт дінінің жинағы «Авеста» кітабында Самұрық құс (Симорғ) туралы бірнеше жерінде айтылып өтеді. Енді осы Авестадағы Самұрық құс жайына тоқталып өтелік. Өмірінің көбісін осы зороастризм дінін зерттеуге арнап өткен Иранның белгілі ғалымы, доктор Ибрахим Пурдаудтың ұзақ жылғы зерттеу еңбектері өзі көз жұмған соң Тегеран қаласынан марқұмның дайындаған «Авеста» кітабының жинақтары екі том болып жарыққа шықты. Сол кітаптан 400-ші, 439-шы және 842-ші беттерінде Самұрық құс жайлы айтылған уағыздар кездеседі. Оның бірі «Рашн яшт» деген бөлігінде Самұрық құс туралы былай деген. Түпнұсқасы мынадай:

ای رشن اشون


اکر تو بر بالای درحتی باشی که اشیانه سیمورغ در آن است و در میان دریای فراخ کرت بر پاشت – درحتی که در بر دارندهء داروهای کارکر است و پزشک همکان خوانندش, درحتی که بذر همه کیاهان در آن نهاده شده است – ما ترا به یاری همی خوانیم.

Қазақша аудармасы:

«Эй Рашн Ашәвән!

Егер сен ағаштың басында болсаң, онда Самұрықтың ұясы сонда, теңіз ортасындағы кең алқапты жерде (аралда) орналасқан, - ол ағаштың басында тамаша дәрілер мен жұмысшы дәрілер осында, барлық дәрігер атаулылары, түгел сол жерде. Ол ағашта барлық өсімдіктердің ұрықтары (дәні) орналасқан – таңғажайыптардың көмегімен хома (хоми) деп білеміз» (57, 400).

Осы «Авеста» кітабында айтылатын теңіздің ортасындағы аралда орналасқан ағаштың алғашқы дәуірдегі шамандық дүние-танымдағы кездесетін әлемдік ағаш (мировое дерево) екендігі белгілі. Ескі дәуірдегі түсінік бойынша сол әлемдік ағаштың бас жағында жердегі адамзатты желеп-жебеп жүруші киелі рухтардың мекені бар деп түсінген. Жоғарыда сөз еткен «Авеста» кітабындағы Самұрық құс жайлы айтылатын жерлерінде оның мекені етіп теңіз ортасындағы аралда орналасқан ағаштың басын суреттейді. Сол ағаштың төбесі толған неше алуан өсімдіктердің дәні. Және сол хома ағашының басында халықты ауырудан, әр түрлі індеттен, бәледен құтқаратын дәрі мен дәрмекке толы. Соның басына орналасқан өздерінің желеп-жебеуші рухтарын алғашқы адамдар ұшатын қанаты бар деп, яғни, құс бейнесінде елестете алған.

Самұрық бейнесі сол алғашқы қоғам дәуірінде, тотемизм кезеңінде дүниеге келген болу керек. Қазақ халқының қиял-ғажайып ертегілерінде Самұрық құстың образы Авестадағы Симорғқа қарағанда анағұрлым күрделірек. Алып Қарақұстың бастапқы кейпін жақсы сақтай алған сияқты. Мысалы, «Ер Төстік» ертегісін алайық. Ертегіде ағаш түбіне келіп ұйықтап қалған Ер Төстік бір кезде шырылдаған ащы дауыстан оянып кетеді. Сөйтсе, ұяда жатқан балапандарды жейін деп бара жатќан айдаһарды көреді. Оны өлтіріп балапандарын ажалдан құтқарады. Соның артынша далада дауыл тұрады, дауыл артынан жаңбыр жауады. Әрине, ертегі көркем әдебиет емес, онда баяндалған кезінде табиғатты суреттеу деген болмайды. Мұнда ежелгі дәуірдің сенім-нанымдарынан сақталып қалған ырымдар мен сарқыншақтар болады.

Тотемизм дәуіріндегі сенім бойынша Самұрық құс өзінің жақсы көрген кейіпкерін кез келген қиыншылықтан, тығырықтан алып шығуы тиіс. Қуаңшылық жылдары оған бағыштап құрбандық шалса, ел молшылыққа кенеледі. Аспаннан нұр жауады деген түсінік қалыптасқан болуы мүмкін. Одан кейінгі дәуірлерде барып дүниеге келген Зәрдушт діні сол ежелгі әдет-ғұрыптарды өз мақсаты жолында тірек етеді. Заратуштра өлгеннен кейінгі арада жүз жыл өткен соң оның ілімін Сәнә атты бір кісі дамытып, халық арасында оның жолдарын айқындап, қалыптастырып кеткен. Әрі халық ішінде өзі де емшілікпен айналысқан. Ол өлген соң оның атын Самұрық құсқа айналдырғанымен оның «Авеста» кітабындағы кездесетін бейнесімен қазақтың қиял-ғажайып ертегілеріндегі Самұрықтың толық сәйкес келмейтін де жерлері бар.

Қоғам ілгері дамыған сайын бұрынғы ата-бабалар сеніп келген ырым-нанымдардың да солғындана, көмескілене бастайтыны бар. «Авеста» кітабында айтылатын Самұрықтың бейнесі екі-үш қасиетімен ғана шектелген. Оның мекені теңіз ортасындағы аралда орналасқан ағаштың ұша басына орын тепкендігі. Екінші сипатына емшілік қасиеттері айтылады және оның қауырсынын алған адам батыр болады. Ал, керісінше, оның ертегілердегі бейнесі оған қарағанда анағұрлым күрделірек болып келеді десе де болғандай. Ертегіде кездесетін Самұрық құс келе жатқанда алдымен дауыл тұрғызады, оның көз жасы жерге жаңбыр болып жауады. Кейіпкерді үстіне мінгізіп алып үш әлемді де оп-оңай шарлай береді. Барған жерінде батырға жол сілтеп, алдында кездесетін уақиғаларды дәл айтып бере алатын сәуегейлігі де бар т.б.

«Авеста» кітабында тағы бір ескерер жайт сол Самұрық құстың мекен еткен Хома (Сома) ағашы жайында да айта кету керек. «Авеста» кітабында Самұрыққа берілген арнаулар қандай аз болса, ежелгі үнділердің мифологиясында да басқа құдайларға қарағанда «Сома» құдайдың бейнесі көмескілене береді. Сома жайлы да аз айтылады. Үнді мифологиясындағы кездесетін осы Сома образы, негізінен, сонымен аттас өсімдікпен бірге алынып қарастырылады. Үнді мифологиясында кездесетін құдайлар жайлы айта келіп Соманың бейнесі туралы шығыстанушы ғалым С.Л.Невелева оның ролін былайша сипаттайды: «Если рассматривать образ Сомы, божества Луна в древнеиндийской мифологии, с точки зрения обрамленности его мифологическими сюжетами, то он не играет такой выдающейся роли, как образы некоторых других божеств, хотя в «Ригведе» его имя по частоте употребления стоит на третьем месте после Индры и Агни. Исключение состаляет одна сторона образа: идентификация Сомы с напитком, носящим то же название и использовавшимся в жертвенном ритуале со времен индоевропейской общности. Древнеиндийские трактаты (аюрведа) содержат описание растения Сомы, из побегов которого добывался сок коричневатого цвета, имевший возбуждающее действие. Это растение отождествлено с soma, одной из разновидностей растения ephedra, которое встречается в Иране, Афганистане и северо-западной части Гималаев» [65, 90].

Алайда, ескі үнді мифологиясында кездесетін Сома бейнесі қаншалықты көмескі тартқанымен, бәрібір түпкілікті жойылып кеткен емес. Үнді мифологиясында ол қалай суреттелсе, кейінгі дәуірде дүниеге келген ислам дінінің негізінде пайда болған суффизм ағымында да оның көріністері өзінің жалғасын таба білген деуге де болады. Ойымыз дәлелді болу үшін нақты мысалдарға жүгініп көрейік. Ежелгі үнді әдебиеті мен мәдениетін зерттеуші ғалым И.Д.Серебряков Соманың үнділерде ерекше орны болғандығы жайлы былай дейді: «Индийцы в древности знали опьяняющие напитки, в том числе сому. Сложилось мнение, что наряду с культом бога огня Агни существовал и другой культ – культ опьяняющего напитка сомы. Состояние опьяневшего человека изображено в гимне Индре, весьма отделенно напоминающем молитвенное песнопение.

7. Оба мира (земля и небо. – В.М.) даже не составляют половину меня. Ведь я выпил сомы?...

11. Одна половина моя на небе, вниз протянул я другую.

12. Я величествен, я возвышен до облаков. Ведь я выпил сомы?» [66, 20-21].

Дүниеге жаңадан келген дін өзіне дейінгі наным-сенімдерді жойып жібергенімен оның кейбір элементтерін өзіне сіңіріп алады дедік. Мұндай жағдайда ежелден қалыптасып қалған әр халықтың өзіндік құдай жайлы сенімдері кейін жаңа діндердің ішіне араласып, сол діннің бір тармағы ретінде көрініс табатын кездері де болады. Жаңа бір сөзімізде ежелгі арий тайпалары мен көне үнді мифологияларында сөз болатын құдайлар ішетін, мас қылатын «сома» атты ішімдіктің кездесетіндігі туралы айттық. Осы бір мас ететін ішімдік жайлы немесе осыған ұқсас «мей, шарап» туралы ұғымдар кейінгі дәуірде ислам дініндегі суффизм ағымындағылардың ұғымынан да байқауға болады.

Ислам діні өз күшіне еніп, кең қанат салып, жан-жаққа құлашын кере жайып үлгерісімен-ақ, жер-жерде осы дінге байланысты философиялық трактаттар жазыла бастады. Оның заңдары мен қағидаларын бекіткен еңбектердің ішінде Орта Азиядан шыққан ғұлама ғалымдардың, діндарлардың еңбегінің ерекше болғандығын ешкім де жоққа шығара алмайды.

Ежелден мәдениеттің орталығы болған, дүниетануда өзіндік философиясы қалыптасқан Орта Азия халықтарының ішінен ислам әлемінде де аты алтын әріппен жазылған небір данышпан ғалымдар шыққандығы белгілі. Әсіресе, суфизм ағымындағы «Сыддықия» тармағынан бастау алатын Қожа Ахмет Ясауи бастауын салып кеткен «Ясауия» тариғат жолы,Мұхаммед Бахауаддин Нахшбанди тармағы т.б. бағыттар суфизм ілімінің ірге тасын мызғымастай етіп қалыптастырғанын айтуымыз керек. Осы суфизмнің дүниеге келуіне Орта Азия мен Үндістанның да көне наным-сенімдерінің ықпалы болғандығын жайлы зерттеушілер жоққа шығармайды. Әсіресе, суфизмді ХІХ ғасырдан бастап қатты зерттей бастаған еуропа ғалымдарының пікірлері де осы ойымызды қуаттайды. Енді солардың бір-екеуінің ойларын тыңдап көрелік. Француздың шығыстанушы ғалымы А.Массэ ол жайында былай жазады: «Роль иранцев в богославских науках было очень значительно, и великий арабский историк Ибн Халдун признает это, говоря: «Весьма примечателен тот факт, что большинство мусульманских ученых, выделявшихся своими познаниями, были иностранцами... Все великие ученые изучившие основы правоведения все те, кто выдвинулся в области догматического богословия и почти все толкователи Корана были иранцами. Преподование всех наук стало специальностью иранцев» [67, 73-74].

Әлі күнге дейін суфизмнің нақты қай жерде дүниеге келгендігі туралы ғалымдар тап басып айта алмауда. Ол жайында әр түрлі версиялар бар. Алайда, оның ішінде буддизмнің де христиан дінінің де зәрдушттің де элементтері кездесетіндігі сөз етіледі. Иран ғалымдары Үндістанда пайда болған десе, арабтар оны жоққа шығарады. Иран ғалымдары Үндістанда пайда болған десе, арабтар оны жоққа шығарады. Енді бірі зәрдушт ілімі негізінде дүниеге келген дегенді айтады. Қалай дегенде де Л.С.Васильевтің суфизм Иран жерінде дүниеге келген деген сөзінің жаны бар секілді. Ол былай дейді: «Первые религиозные обшины суфиев появились в Иране (Куфа, Басра, Багдад) и Сирии в начале VII в., затем они быстро распространились повсюду от Испании до Индии» [68, 143].

Суфизмнің негізін қалаушылардың бірі Зунун Мисри да осы Иран жерінде дүниеге келген. Ол жайында Ясауи да: «Хулқни қоюб фана болды Зунун Мисри» деп толғанады. Оның алғашқы сопыларының бірі болғандығы жайлы И.Жеменей де өз кітабында жазады: «Зуннун ал-Мисри (796-861) әйгілі софы, ақын Ахмиддте дүниеге келеді, Каирде өмір сүреді – дейді. Ол алғаш рет софылықты фалсафамен байланыстырған. Оны кейбір тарихшылар софылықтың негізін қалаушы деп те айтады. Оқымысты софылық айналымдағы көп терминдерді алғаш енгізген адам. «Марифа» терминін бірінші рет мән-мағына беріп, Зуннун қолданған. Зуннун Алланы тану жолындағы саты, жаратушымен бірге жеке қалуды білдіретін софылық «хал» ұғымын алғашқы болып түсіндіруге талпынған адам. Ол үшін өзінің «менімен» бас тартып, кәмелетке аяқ басып жекеленіп, шабыт күйін (вәжд) енуі қажет дейді... Зуннун бойынша, «марифа» бір Алланы тану жолы» [69, 50-51].

Қалай дегенде де софылық ілімі ішінде ислам дініне дейінгі өмір сүрген діндер мен ағымдардың элементтерінің өте көп кездесетіндігін сөз етпекпіз. Сол сарқыншақтардың көпшілігі ежелгі зәрдушт діні мен буддадан келіп кірген. Софылардың дәруіштік жолды таңдауының өзі зәрдушттен алынған. Дәруіш терминінің өзі сол Заратуштраға байланысты туған дүние. Суфизм ілімі ішінен ескі түркі халықтары мен иран тайпаларының ежелгі наным-сенімдерінің сарқыншақтарын да байқаймыз. Ол жайлы орайы келгенде сөз ететін боламыз.

Орта Азия мен үнділерден енген элементтер жайлы З.И.Касымова мынадай пікірлерді алға тартады: «Согласно Эд. Брауну, Д.В.Макдональду, А.Вензинку, суфизм возник из восточно-христианского аскетизма, а также из обработанного сирийскими монахами неоплатонизма в христианской форме. Р.Дози видел истоки суфизма в иранском (зороастарийско-манихейском) влияни и в «арийской (иранской) реакции» против арабизма и ислама как религии семитов – арабов.

Из индуизма выводили суфизма исследовали Рихард Хартман, Макс Хортен и др. М.Хортен находил в суфизме также влияние буддизма и ранней веданты.

Таким образом, выделяются три основные теории генезиса суфизма: христианская или христианско-неоплатическая, иранская и индийская. Более сложную теорию зарождения суфизма из двух источников христианско-аскетической и буддийско-созерцательной выдвинул А фон Крамер» [70, 30].

Софылық ілім мен брахманизм арасында да тығыз байланыс бар екендігін үнді ғалымдары да жазып келеді. Әсіресе, сопылықтың «Аллаға адам жүрекпен ғашық болып қана жетеді» дейтін қағидасының Брахма ілімімен дәлме-дәл келетіндігін сөз етеді. Үнді ғалымдары Ханна ал-Фахури мен Халил ал-Жәрдің «Ислам әлеміндегі фәлсапа тарихы» атты кітабында суфизм мен брахманизм арасындағы ұқсастықтарға тоқталады. Оны бірнеше тармақтарға бөліп зерттейді: «Аллаға жету – деп жазады онда, – Брахмаға жету. Ол мен, менің жүрегімнің түкпірінде жатыр. Сол жүрегімнің түбінде кішкене ғана дақыл бар. Ал, сол дақылдың ішінде тағы да бір кішкентай дақыл орналасқан. Ол солайша кішірейе береді. Ең кішкене нүкте менмін». Яғни, сол кішкене нүктеге жеткенде барып адам жаратушыны тани алады деген Брахман ілімі мен Ислам дініндегі «Адамды балшықтан жараттым, оған нұрымды бердім. Сол нұрдың кішкене ұшқыны менмін, одан үлкен жер, көк, жеті қат аспан т.б.» деп Аллаға жетудің жолдарын түсіндіретін дүниелердің арасында ұқсастықтарды дәлелдеуге тырысады [71, 225].

Сопылық ұғымындағы көп қолданылатын термин «мей» не «шарап» сөздері дегенбіз. Ислам діні бойынша арақ-шарап ішу харам деп есептеліп, оған тыйм салынады. Суфизмде жиі айтылатын шарап сөзі тура мағынасында алынбаған. Мұндағы шарап сөзі жеті қат көкте тұрып жатқан періштелердің ішетін сусыны деген ұғымнан туған. Оны Қожа Ахмет Ясауидің «Диуани хикмет» кітабынан да жиі ұшыратуға болады. Ясауи кітабының бесінші хикметінде «мей» жайлы былай деп толғанады:

297. Отуз учта сақи болып мәй улаштим,

298. Жам шарабын қолға алыб тоя ичтим.

299. Лашкер тузаб шайтан бирла мен уруштим,

300. Шукур Алла ики нафсим улди, достлар.

301. Отуз туртда ғалым болыб, дана болдым,

302. Хикмет айт деб субхан айтди қоя болдым,

303. Шилтан бирлан шараб ичтим, һамраһ болдым,

304. Ич оташим хақ нуриға толды, достлар /72, 141].

Осы суфизмге енген тағы бір терминнің бірі «пирмұған» сөзі десек, осының өзі зәрдушт дінінен ауысқандығын байқаймыз. Оның мағынасы «шарап қоюшы» дегенді білдіреді. Оның шығу тарихына тоқталар болсақ, “мұғ” (немесе мұған) әу баста иран тектес “мад” тайпасаның бір руы болған, ал бұл рудың тайпаларының ішінде діни және рухани орны айрықша ел еді. Кейін зәрдушт діні Иранның батыс және оңтүстігіне тарап, “мад” және басқа Иран тайпаларының сенімі бір болған кезде жаңа діни көсемдерді “мұғ” (немесе мұған) деп атаған. «Авестада» бұл топты «атырабан» деп жазғанын көреміз, ал Ашқандар мен Сасандар дәуірінде бұл діни топты «мұған» деген.

Бұдан шығатын қорытынды: - Заратуштра дінімен байланысты шыққан ұғым. Софы ақындар көне ұғымға жаңа мағына, астар бере отырып, кәдеге жаратқан [69, 46].

Байқар болсақ, алғашқы қоғам дәуірінде дүниеге келген наным-сенімдердің кейінгі кезде пайда болған діндердің ішінде де көрініс таба білгендігіне көз жеткізуге болады. Самұрық құс мекен еткен теңіздегі аралда орналасқан ағаштың Хома/Сома деп аталатындығын ескерер болсақ, оның бастапқы мағынасы бар. Бірақ бәрінің мағынасы «құдайлар сусыны» дегенді береді.

В.А.Кочергина сөздігінде оны былайша көрсетеді: «soma m. 1) Сома (вьющееся растение типа хмеля, из которого изготовляется хмельной напиток для жертвенных возлияний). 2) nom. Pr. Бог луны. 3) сома, напиток богов. 4) Луна» /69, 748/.

Сондай-ақ Хома сөзінің де санскрит тілінде әлі күнге шейін сақталып қалғандығын аңғарамыз: «homa m.1) пожертвование, жертва, 2) жертвенное возлияние» [73,782].

Хоманың да Сома сияқты құдайлар ішетін сусын екендігі анық. Ежелгі адамдардың ұғымы бойынша құрбандыққа шалған малдары құдайдың алдындағы ыдысына барып құйылады. Хома сусыны сүттен жасалады екен деп ұғынған. Құдайдың хома сусыны ортайып қалмас үшін деп жиі-жиі құрбандық беріп отырған.

Хома сусыны жайында «Авеста» кітабында да жырланады. Авестаның «Яшт» кітабының бесінші тарауы «Ардвисур» - яшт» (Ардвисуре Анахите гимні) деп аталады. Мысалы, соның XXIV тармағында Хома жайында былай дейді:

(Рефрен 1. Ты можешь восславить ради меня...)

Ей жертву приносил Заратуштар, в Арту верующий,

В Арйана Вэджа у доброй Даитий

Молоком, заключающим Хому,

Барсманом, готовностью

Помочь языков своим, И мыслью, и словом, и делом,

Заотрой и уместными изречениями [74, 29].

Осы «яшт» кітабында Хумайик атты кісі аты да кездеседі. Оған бір назар аударар жері оны Тұрандықтардың батыры ретінде суреттейді. Онда Хумайикты Арджасптың серігі ретінде екеуі де Друдждың қызметінде жүрген батырлар деп баяндайды. Екеуін де дәулерге қызмет етуші деп оларды жеңу үшін Ардвисура Анахитадан көмек сұрайды. Онда былай дейді:

Ей жертву приносил

Смелый коонник Зариварай

Перед лицом воды Даитий –

Сто коней, тысячу быков и десять тысяч овец.

И просил он ее:

«Даруй мне такую удачу,

О добрая, мощная Ардвисура Анахита,

Чтобы я победителем стал

Над служителем дэвов – Хумайака

С длинными когтями,

Обитающим в восьми адских пещерах,

И над служителем Друджа – Арджатаспой,

В сраженье за его добро и богатство» [74, 30].

«Авеста» кітабында суреттелетін осы кейіпкердің көпшілігі кейін Фирдоусидің «Шахнама» дастанында қайта жырланады. Осындағы айтылатын тұрандықтардың түркі халықтары екендігі шындық. «Шахнамада» сипатталатын тұрандықтардың патшасы Афрасиабтың түркі тайпаларының патшасы болғандығы жайлы Махмуд Қашқари да өз кітабында атап кетеді. Ол жайында белгілі шығыстанушы ғалым, атақты түрколог В.В.Бартольд та өз еңбегінде тоқталып өтеді. Ол жөнінде мынадай пікір айтады: «Возможно, что в пределах Ирана борьба с турками рассматривались и с точки зрения иранских национальных традиций. Именно в то время появилось написанное еще при Саманидах, но обнародованное при Махмуде Шах-наме Фирдоуси, в которое отводится такое значительное место борьбе Иране с Тураном, причем со времени появления турок в VI в. слово Туран стали употреблять в смысле Туркестан, страна турок, и героев этой борьбы со стороны Турана, несмотря на их чисто иранских имена, сделали турецкими царями. Применение этих традиций к Караханидам облегчалось тем, что сами Караханиды подчинились влиянию не только ислама, но и персидского эпоса и по имени мифического туранского царя стали называть себя «домом Афрасиаба», несмотря на совершенно нетурецкий звуковой состав этого имени. Только из сочинения Махмуда Кашкарского мы узнаем, что с Афрасиабом был отожествлен герой турецких песен Алп-Тонга. Махмуд Кашкарский приводит несколько таких песен, как всегда сопровождая их арабским переводом; в этом переводе слова Алп-Тонга заменяются словом Афрасиаб. Эпизоды персидских преданий об Афрасиабе были приурочены к отдельным местностям Восточного Туркестана. Столицей Афрасиаба считался Кашкар; Афрасиабу было также приписано основание города Барчук, где теперь маралбаши; в Барчуке будто бы был заключен герой Бизен, или биджен, по персидскому эпосу, брошенный в колодец по приказанию Афрасиаба за тайный брак с его дочерью и освобожденный Рустемом. Вполне естественно, что Фирдоуси и даже его предшественник, современник Саманидов Дакики, вносили в рассказы о мифических туранцех черты быта современных им турок. Сюда относятся, например, названия городов и отдельных турецких народностей» [75, 66-67].

Ендеше, жоғарыда сөз еткен Самұрық құстың мекені Хома\\Сома ағашының үнді, иран тайпаларымен бірге түркілерге де тиесілі ортақ дүниелер екендігін айтып өткеніміз жөн. Өйткені Ахеменидтер династиясы дәуірінде парсыларға кейде тәуелді, кейде оларға қарсы соғысқан сақ тайпаларының ішінде сақ-хаумаваргтар атты тайпаның болғандығы жайлы деректер кездеседі. Олардың Орта Азия жерін мекендегені белгілі. Және сол тайпалар Хома ағашына табынып, оны қастерлеген, сондықтан өздерін «хаумаваргтар» деп атап кеткен болса керек. Олардың мекен еткен жерлері жайлы С.Г.Кляшторный мен Т.И.Сұлтанов мынадай деректер келтіреді. «Дарий и его наследник Ксеркс (486-464) называют в своих надписях еще один племенной союз среднеазиатских саков, подвластных персам. Они названы саки-хаумаварга, т.е. «почитающие Хаому», Хаомой назывался возбуждающий напиток, получаемый из сока эфедры (хвойника) и Употреблявшийся в культовых целях. Но «Хаома золотоглазый» был одним из арийских божеств, первый совершившим обрядовое истолчение хаомы и приготовление ритуального напитка. Ему посвящены торжественные строки в Михр – Яште:

Мы почитаем Митру

Которому молился

Лучистый, властный Хаома

Целебный, златоглазым,

На высочайшем пике

Высоких гор Хароти...

Он первый жрец, что хаому

Расписанную звездами

И созданную духом

Вознес к высокой Харати.

Обиталище Хаоым – высокая Харати, т.е. Памиро-Алайская горная страна и прилегающие к ней горные системы, где обильно произрастает эфедра. Именно в предгорьях Памиро-Алая, в долинах у подножий «высокой Харати», прежде всего в Фергане и Восточном Туркестане, были основные земли саков-хаумаварга. Далеким потомком языка этих саков был так называемый «хотано-сакский язык», сохранившийся в рукописях VIII-X вв. в оазисах Восточного Туркестана. В тех случаях, когда в ахеменидских надписях упомянуты просто «сака», без сужающего значения термина имени или определения, там имелись в виду сака-хаумаварга» [76, 37-38].

Зәрдушт дінінің батысқа шығыстан немесе солтүстік шығыстан оңтүстік батысқа қарай тарағандығы С.Г.Кляшторный мен Т.И.Сұлтанов әлгі кітабында атап өтеді: «Напротив, в «Михр-Яште», прославляющей митру, названы в числе «арийских земель» лиш восточноиранские и среднеазиатские страны – Мерв, Согдиана, Ишката (Северный Афганистан), Харайва (Ариана, район Герата), Хорезм и «высокие горы Хара», откуда стекают глубокие реки, достающие Согда и Хорезма, т.е. Аму-Дарья и Сыр-Дарья, долины которых также входят в «край арийцев» [76, 22].

Өзбек ғалымы Маматқұл Жураевтың пікірінше, ежелгі түркі мифологиясында бүркіт пен ит – өмір ағашының рәміздері екен. Барақ ит жайлы айтылатын көне түркі аңыздарында бүркіт тұқымынан құс (бүркіт) пен бірге иттің (барақ) де жұмыртқа жарып шығуы жер мен аспан жайлы түсініктерінен келіп шыққан. Бұл жерде – дейді ол, – өмір ағашының жоғарғы бөлігін мекендеген бүркіттің Көкпенен, ал ағаштың төменгі бөлігін мекендеген иттің жермен байланысы бар. Зерттеушінің пікірінше, осы өмір ағашының Сома\\Хома деген атауына байланысты Сомадан – Самұрық құс, ал Хомадан – Құмай атаулары шыққан дегенді айтады. Ол жайында былай деп түсіндіреді: «Ата-бабамыздың ежелгі дәуір жәдігері «Авеста» да есімі тілге алынатын Ворукаша теңізінің ортасында өсуші өмір ағашының Сома\\Хома деп аталатындығына назар аударар болсақ әрі, Сома – Самұрық (ит-құс) және Хома- Құмай (Құмай, құмайық, әпсаналарға байланысты туған құс тұқымынан шыққан иттің аты) атаулары арасындағы этимологиялық жақындықтар бірден көзге түседі. Мифологиялық өмір ағашының рәмзі белгілері сипатында халықтың ежелгі сенімдері кейін аңызға айналып, соған сенудің нәтижесінде ұшатын ит немесе ит-құс образы дүниеге келген», - дейді [48, 7-8].

Ендеше, Самұрық құстың тарихын Сома ағашымен байланыстыра қарағанымыз дұрыс. Иран ғалымдары назарға алып отырған «Динкард» кітабында айтылатын маздаизмнің негізін қалаушы Сәнәннің кейін Симорғ (Самұрық) құс деп аталып, Сома\\Хома ағашының басында орналасқан тауыққа айналуы да сол өзіне дейінгі ескі наным-сенімдермен арадағы байланыстың әсерінен болған деп қарастырамыз.

Қазақтың қиял-ғажайып ертегілері мен «Авеста» кітабындағы айтылатын Самұрық құстың мекені біреу-ақ. Екеуінде де ағаштың басында ұя салғандығын көреміз. Мұның өзі алғашқы қоғам дәуірінде өмір сүрген адамдардың үш әлемді жалғастырып тұрған әлемдік ағаштың төбесін мекендеуші рухтардың көрінісі деген түсініктен туған деп шамалаймыз. «Динкрад» кітабында Сәнә жүз серігімен дінді ел арасында тарату үшін жер бетіне түседі. Өзі жүз жыл өмір сүріп, өлген соң құсқа айналып қайтадан Сома\\Хома ағашының басына барып мекен етеді. Яғни, адам өлген соң құсқа айналып ұшып кетеді деген ұғымнан шықса керек. Шамандық сенімді ұстанған Сібір халықтарында өлген адамдарды төбеге апарып қойып, тазқара, құзғын құстардың шоқуына тастайтын әдет болған. Егер мәйіттің жанынан тазқараның іздері табыла қалса, онда қуанатын болған. Себебі, әлгі адамның жаны сол құстармен ілесіп ұшып кеткен. «Жаны жәннәтқа барады» деп түсінген. Қазақтарда «шыбын жан» деген сөз бар. Соған қарағанда адам өлгенде оның жаны шыбын секілді ұшып кетеді дегенді білдірсе керек.

Сөзімізді қорыта келе айтарымыз, қазақ халқының қиял-ғажайып ертегілерінде ежелгі дәуірдің наным-сенімдерімен қатар, кейінірек дүниеге келген зороастризм дінінің де әсері болғандығын жоққа шығара алмаймыз. Мысалға, «Ер Төстік» ертегісінде суреттелетін Самұрық құстың екі басты болып келуі, бірі адам басы, ал екіншісі құстікі ретінде сипатталуы «Авеста» кітабындағы Самұрыққа айналған Сәнәнің бейнесін елестетеді. Ендеше, ертеде Орта Азия мен Қазақстан территориясын мекендеген арий, сақ, массагет тайпаларының сенімдері жайлы сөз еткенде оның генеологиялық байланыстары жағын баса қарастырып, олардың арасында ортақ дүниелерді ашып, оның дүниеге келуі себептерін айтуымыз керек.

Ежелгі сақ тайпаларында антропоморфтық құдайлардың болмағандығын уақытында Геродот та айтып өткен болатын. Ол жайында С.С.Бессонова өз еңбегінде былайша тоқталады: «есть прямые свидетельства Геродота, что в VI-V вв. до н. э. Скифы не знали антропоморных изображений богов и враждебно относились к чужеземным заимствованиям в области культов и обычаев вообще» [77, 80].

Ендеше «Ер Төстік» ертегісіндегі Самұрық құстың бейнесіндегі кейбір ерекшеліктер сол кездегі сақ тайпаларымен көршілес отырған елдердің бірінен ауысып енген болуы мүмкін.





Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет