ТҮркі және иран халықтары ертегілеріндегі мифологиялық кейіпкерлер түркістан-2007 Редакциялық алқа


ЕРТЕГІЛЕРДЕ КЕЗДЕСЕТІН АЙДАҺАР БЕЙНЕСІ



бет7/9
Дата03.04.2016
өлшемі2.31 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

ЕРТЕГІЛЕРДЕ КЕЗДЕСЕТІН АЙДАҺАР БЕЙНЕСІ
Қазақ халық ертегілерінде жиі кездесетін, үрей туғызатын құбыжық ретінде суреттелетін ертегілік персонаждың бірі айдаһар. Ол дәу, мыстан кемпір, жалмауыз сияқты кейіпкерлердің қатарына жатады. Оның сыртқы бейнесі көбіне жылан ретінде суреттеледі. Ал, кейбір ертегілерімізде ол үш басты, не одан да көп жеті басты жалмауыз ретінде айтылып, аузынан от шашып, жан-жағын жалмайтын тажал, үрей иесі, қорқыныш туғызушы бейнесінде алынады. Бұл ең ескі дәуірде дүниеге келген сюжеттер болса керек. Себебі, үндіевропа халықтарының космогониялық мифтерінде жылан міндетті түрде сөз болады. Мұндай ескі дәуірдегі жыланның бейнесі қазақтың «Есекмерген» атты ертегіде де көрініс табады.

Айдаһардың мифтегі бейнесі жайында айта келіп, В.В.Иванов пен В.Н.Топоров былай дейді: «Их основная сюжетная схема предпологает наличие двух мифологической природы, также божественного происхождения (иногда этот персонаж находится в родственных отношениях с небесным персонажем). Противник по своим внешним характеристикам отличается от человека: подчеркиваются его гигантские размеры, змеиные формы, многоголовость, способность к изменению вида и т.п. Он совершает вредоносные для людей действия – запруживает реки, вызывает неурожай, голод, злоумышляет против божественного персонажа. Во время борьбы отмечаются моменты, когда чаша весом склонятся в пользу противника, но тем не менее в итоге побеждает божественный персонаж. Он убивает противника чудесным оружием, расчленяет его труп, совершает пиршенство и обряд очищения, устанавливает соответствующий культ» [87, 53].

Және көптеген ертегілерімізде жыландар жер астында, яғни жер асты дүниесінде тіршілік етеді. Алғашқы қоғам дәуірінде кездесетін «әлемдік ағаштың» төменгі жағында да сол жыландар кездесетіндігі ертегілерімізде (мысалы, «Ер Төстік») суреттеледі. Зәрдушт дінінде айтылатын зұлымдық иесі Ангра Манюдің нөкерлері дәулер мен жыландар адамға (Гаюмард) қарсы соғысқанда да олардың жер астынан шығатындығы «Авеста» кітабында айтылады.

Ал, кейбір ертегілерде айдаһар қыз не әйел бейнесінде келіп, керуеншілерге не жолаушыға ұшырасады немесе сол шаһардың бір жігітіне үйленіп, оның жары болып тұрады. Жігіт күн өткен сайын қатты жүдей бастайды. Сөйтсе әйелі түнде тұрып күйеуінің қанын соратын айдаһар болып шығады. Оның көзін жою үшін алдап апарып темір үйге қамап, сыртынан от қойып өлтіріп, құтылады. Мұндай сюжеттер қазақ халық ертегілерінде көптеп кездеседі. Солардың қатарына «Айдаһар қатын», «Айдаһар», «Арғы мерген», «Аюдәу» т.б. ертегілерді жатқызуға болады. Бұл ертегілердің барлығында да айдаһар суға шыдай алмайды. Яғни, ол сусыз жерде өмір сүре алмайды. Бұл ертегілер кейінгі дәуірдің дүниелері болса керек. Себебі мұнда шаһар, онда тұрып жатќан халық, кітап ашып білетін оқымысты молда суреттеледі.

Сол сияқты шаһар халқына су бермей қысымшылық жасайтын, не қала халқының адамдарын бақытсыздыққа душар еткізіп, оларға күніне не аптасына бір қыздан беріп тұру салығын салып қоятын айдаһар мотиві Шығыс пен Батыс халықтарының көпшілігінің ертегілерінде кездеседі. Мұның көбі орта ғасырларда дүниеге келген шығармалар болса керек. Осындай сюжеттердің шығу тарихын зерттеп, тиянақтап ой айтқан орыстың белгілі ғалымы В.Я.Пропп бұл ертегілерді кейінгі дәуірдің дүниелері деп қарастырады. Ол жайында былай дейді: «Дракон – явление позднее. Эти фантастические животные – продукт культуры поздней, даже городской, когда человек начинал терять интимную, органическую связь с животным, хотя зачатки комбинированных животных могут встречаеться уже и раньше, например в Мексике или у эскимосов. Эпоха расцвета таких существ падает на древние государства, на Египет, на Вавильон, на древнюю Индию. Грецию, на Китай, где змей даже попал в герб, символизируя государственность. Наборот у действительно первобытных народов его нет» [88, 246].

Әрине, айдаһар бейнесі ғылыми тұрғыдан сөз еткенімізде ол қай халықтың ертегілерінде көбірек кездеседі, қандай мотивтерді қамтиды, оның шығу тарихының ерекшеліктері неден тұрады деген сияқты сұрақтар өз-өзінен туындайтындығы сөзсіз. Енді осы сауалдарға тоқталып, көз жеткізген өз пайымдауларымызды баяндап өтелік. Ертегіде белгілі бір себептермен жолға шығып, сапар шегіп келе жатќан жігіт жат жерде басқа бір шаһарға кез болды. Ол жердің халқы абыр-сабыр болып, қорқыныш құшағында отырғанын естіп біледі. Сөйтсе, ол шаһардың халқын айдаһар келіп қорқытып, алым-салық алып тұрады екен. Тұрғылықты халық күніне, не аптасына сол айдаһарға бір қыздан жіберіп тұруға тиіс. Байқаса ертеңгі күні кезек ханның қызына түсіп тұрғанын көреді. Оны естіген жігіт патша алдына барып айдаһармен соғысатындығын мәлім етеді. Ертеңіне айдаһармен соғысып оны өлтіреді де, патшаның қызын өзіне алып, өзі сол елге патша болады. Осы секілді сюжетке құрылған ертегілер қазақ халқының фольклорында да кездеседі. Олардың қатарына «Жалғыз жігіт ұрпақтары», «Жалғыз көзді дәу» т.б. ертегілерді жатқызуға болады.

Осы тектес мотивтер арабтардың «Мың бір түн», Иран, Ауған, Түркие, Орта Азия сынды елдердің қиял-ғажайып ертегілеріне жиі ұшырасып отырады. Жігіттің келіп қызды құтқару үшін айдаһармен соғысу мотиві бұл ғалымдардың зерттеуінше, тек Европа мен Азия халықтарының ертегілерінде, сондай-ақ кейбір жекелеген Африка елдерінде ұшырасатындығын байқаған. Ертегілердегі орын алған жыланға байланысты мотивтің шығуын арнайы зерттеген орыс ғалымы В.Я.Пропп оның кейбір себептерін былайша түсіндіреді: «Поставив себе задачей изучать образ змея в его исторических связах в указанном смысле, мы должны прежде всего спросить себе, где, у каких народов он встречается. В литературе часто высказывается предположение, что мотив змееборства – весьма древний и что он отражает первобытные представления. Это неверно. Уже Эренрейх заметил что змееборство в связи с освобождением девушки встречается только «в Старом Свете», т.е. в Европе, Азии и отчасти Африке. Но то , что у Эренрейха дается как принцип территориального распространения, на самом деле представляет собой явление исторического, стадиального характера. Змееборство в развитом виде встречается во всех древних государственных религиях: в Египет, Вавилонии, в античности, в Индии, в Китае. Оно перешло в христианство и как показал Ауфгаузер, было канонизовано католической церковью не без сопротивления. Но мотива змееборства нет у народов, еще не образовавщих государства. Отсюда сразу может быть сделан вывод, что мотив змееборства возникает вместе с государственностью. Но такой вывод еще ничего не говорит об источниках этого мотива. Рассуждая абстрактно, можно бы допустить, что этот мотив или впервые создался в месте с государственностью, или возник как видоизменение других, бывших до него, мотивов. Сопоставление материалов, расположенных по степям культуры тех народов, у которых они записаны, покажет нам, что мотив змееборства возник не сразу, не как новый мотив, а разлился из других, бывших до него» [88, 224-225].

Көптеген халықтардың дүниенің жаратылысы туралы шыққан мифтерінде, ежелгі діндерде алғашқы кейіпкерлердің бірі ретінде жылан жүреді. Және оның көпшілігінде алғашқы адам өзінің жауы ретінде жыланмен соғысады. Яғни, жылан не айдаһар адам жолында қарсы тұратын, оның игілікті ісіне кедергі жасаушы жау ретінде алынып суреттеледі.

Адамның айдаһармен соғысуы – бұл ескі сюжет. Ол жайында сонау алғашқы кездегі жазбалардан да кездестіруге болады. Айдаһар жайлы жазылған деректер біздің дәуірімізге дейінгі үш мыңжылдықта өмір сүрген Шумерлердің «Гильгамеш» батырға байланысты айтылатын эпостарынан да кездестіруге болады. Ол дастанда Гильгамештің елу адаммен сапар шегіп жолда айдаһармен соғысқандығы баяндалады. Адам мен жыланның соғысуы жайында атақты шумеролог-ғалым Сэмюэл Н.Крамер бұл сюжеттің шығу тарихын былайша пайымдайды: «Поскольку тема борьбы с драконом возникла в Шумере уже в ІІІ тысячелетии до н.э. мы имеем все основания предпологать что многие детали этих легенд, как греческих, так и ранне христианских, восходят к шумерским источникам.

В настоящее время нам известны по крайней мере три варианта уничтожения дракона, существовавшие у шумеров более трех с половиной тысяч лет назад. В первых двух вариантах противниками дракона выступают боги – бог воды Энки, весьма похожий на греческого Посейдона, и бог южного ветра Нинурта. Но в третьем мифа это смертный, герой Гильгамеш, далекий прообраз св. Георгия» [89, 178].

Шумерлердің эпосында түркі-алтай халықтарының шамандық нанымына үйлесетін кейбір элементтерді байқауға болады. Мысалыға айтар болсақ, С.А.Крамер «Гильгамеш және тірілер елі» деп ат қойған поэманың («Гильгамеш и Страна живых») құрылымы ескі шамандық нанымдарды ұстанған елдердің аңыздары мен ертегілерінде сөз болатын өлілер және тірілер әлемі турасындағы түсінігіне жақын келеді. Онда Уруктардың патшасы болып тұрған Гильгамеш уақыт өткен сайын ажалдың да жақындай түскенін сезіне бастайды. Алайда, ол басқа адамдар секілді қартайып, өз ажалымен өлгенді қаламайды. Қалайда өз атының мәңгілікке қалу жолын іздестіреді. Осылайша Гильгамеш мәңгілік әлемін өз елі Урукке әкелмекке бел буады.

Алдымен күн құдайы Утуға көптеген малды құрбандыққа шалып, одан көмек сұрайды. Гильгамеш мәңгілік әлемді өз мекеніне әкеле алды ма, жоқ па ол жағы бізге белгісіз. Поэманың соңғы жағы тастағы жазуда өшіп қалған. Тек белгілісі Гильгамеш айырылмас досы Энкидуды ертіп және тағы да елу әскер алып «мәңгілік әлемге» сапар шегеді. Мұнысы көптеген ертегілердің классикалық типіндегі қаһарманның басқа дүниеге аттануы, қиын тапсырманы орындау, жауыз күштерден құтылу секілді композициялық бөлшектердің сол дәуірдегі эпостардағы көрінісі болса керек.

Сапарға аттанар алдында өздеріне қару-жарақтар жасатады. Олардың қаруы, негізінен, ағаштан және қоладан істеледі. Соған қарағанда бұл поэма сол қола дәуірі кезінде дүниеге келген болар деп шамалаймыз. Олар сол сапарында қасиетті ағашты, кедрді (священные кедры) бағып жатќан қауіпті де қорқынышты мақұлық Хувававмен барып соғысады. Оны Гильгамеш пен Энкиду жеңеді. Осындағы жылан сипатында бейнеленген Хувава кейінгі кезде дүниеге келген ертегілерде сипатталатын айдаһардың алғашқы қоғам дәуіріндегі бейнесінде (шумерлердегі) болғандығы сөзсіз.

Жоғарыда сөз еткен Гильгамеш туралы поэмада, Хуваваның бейнесін былайша суреттейді:

«Лик Хувавы подобен змее, что в винограднике свернулась,

Как огнем палящим, Гильгамеш пацечиной его ожег.

Хувава лязгает зубами.

Как пойманному быку, связали ноги,

Как пленному воину, скрутили локти,

Хувава рыдает, по зеленел.

«Гильгамеш, дозволь обратится к тебе!

Господин мои, слово дай сказать!

Роднимой матери я не ведаю, отца – родителя я не знаю!

В горах я родился, воистину ты – родитель мой!» [87, 186-187].

Осындағы тағы бір назар аударарлық нәрсе, шумерлердің поэмасында Хувава сынды айдаһардың тауда туылғандығы жайлы сөз кездеседі. «Авеста» кітабында зұлымдық иесі Ангра Манюдің адамға қарсы соғысу үшін жыланды жаратқандығы жайлы айтылғаны болмаса, кейінгі дәуірлерде дүниеге келген ертегілерде айдаһардың мекен еткен жерлері туралы ішінара болса да кездеседі. Көбіне жер асты елінде, не алып бәйтеректің түбінде өмір сүрсе, енді бірде жігіт шаһар сыртында таудың үңгірлерінде жатқан айдаһармен соғысады. «Есекмерген» ертегісінде айдаһардың мекені ретінде «тақыр жер» айтылады.

Қазақ ертегілерінде сөз болатын осы «айдаһар» сөзі қай жерден шыққан. Біздің ойымызша, бұл ежелгі Орта Азия жерін мекендеген арий, сақ, монғол тайпаларынан шыққан болса керек. Қазақ тіліндегі «айдаһар», көршілес өзбектерде «аждаһа» болып дыбысталады. Мұнысы Иран халықтарының сөзіне біртабан жақын. Үндістанның негізгі тілі санскрить тілінде «ажда» деген сөз кездеседі. Бұл сөздің бірнеше мағынасы бар. Оның мағыналарын санскрит тілінің маманы В.А.Кочергина өз кітабында былай деп түсіндіреді: «aja – 1. нерожденный. 2. m. nom. pr. 1) эпитете многих богов. 2) Царь Солнечной династии, отец Дашаратхии дед Рамы;

Aja-gara m. большая змея; удав» [73, 23].

Осы санскрит тіліндегі үлкен жылан дегенде қолданылатын «аджа-гара» сөзі дыбысталуы жағынан парсы тіліндегі - اژدها - адждаһа сөзіне жақын екендігін байқауға болады. «Әждаһа» ескі Авеста тілінде «жылан Захак» деген мағынада айтылады. Яғни «ажи» жылан деген сөз. Ол «Авеста» кітабында кейде «ази Дахак» деп те келеді. Бұл сөз пехлеви тілінде «Аздахак» болып, парсыша «аждаһа» немесе «Захак» деп те айтылады. Демек айдаһар сөзі бізге парсы тілінен ауысқандығын көреміз. Дегенмен «ажа» сөзі парсыдан басқа түркі, алтай халықтарында да кездеседі. Мысалы, Тува халықтарында «аза» сөзі шайтан деген мағына береді. Енді соның бір-екеуін мысалға келтіріп көрелік. Соның бірі мынадай: «Черт (Аза) представляет собой душу с сознанием, которая приносит людям вред. Черт бывает на родной земле людей: он живет рядом с ними, рождается, растет и умирает, принося им вред. Вот какая коварная душа с сознанием. У черта имеется голос, которого не могут слышать обыкновенные люди, вот какая вредная душа с сознанием.

Живут черти для того, чтобы приносить людям беду, вот какая вредная душа с сознанием. Но черт не такой беспощадный и дурной по сравнению с шулбустарами и буктарами. У чертей строгая дисциплина, они уносят в свою чертову страну тех людей, срок жизни которых закончивается в этом мире под названием Ортемчей»[81,208].

Тувалықтардың «аза» шайтан туралы бұл сенімі мен «Шахнама» дастанындағы аждаха образының арасында біршама ұқсастықтар бар екендігі байқалады. Елді мыңдаған жылдар бойы басқарып тұрған Жәмшид патша кезі «алтын ғасыр» деп аталады. Ол жер бетін гүлстанға айналдырады. Елде тоқшылық, абатшылық орнайды. Бір күні өз ісіне масаттанған Жәмшид бұл дүние тек Жәмшид патшаның арқасында өмір сүріп жатыр деген астамшылық пікір айтады. Бұл сөзді естіген үлкен құдай Ахура Мазда Жәмшидке беріп отырған өз нұрын ендігі жерде жібермей қояды. Жәмшид күннен күнге өз билігінен айырыла бастайды. Осылайша Жәмшидтің өмірінің аяқталғанын көрсетеді. Ақыры Захак келіп Жәмшидтен тақты тартып алады. Оны өз қармағына түсірген зұлымдық құдайы Захактың екі иығына екі жылан өсіріп қояды. Ол жыландар халыққа зұлмат алып келеді. Қай халықтың фольклорында болмасын кездесетін «аза» сөзі не жыланға, не шайтанға қатысы бар екендігін байқауға болады.

«Авеста» кітабында осы айдаһарды жеңетін батыр туралы жиырма екі тараудан тұратын «Вендидад» атты кітабында қысқаша айтып өтілген. Онда былай делінеді: «Чытернадцатая страна – «Варна четырехугольная, где родился Трэтона, победитель «Ажи Дахака» (бич страны – болезни и чужеземные – не арийские владыки) [74, 31].

Мұндағы айдаһарды өлтіретін Трэтонның, кейін Фирдоуси жырлаған «Шахнама» дастанында Захак патшаны өлтіретін Феридун екендігі белгілі. «Шахнамада» екі иығына екі жылан өсіп шығатын Захак өз халқының басына бақытсыздық орнатады. Ол алғашқы патша Жәмшидті де өлтіріп, орнын иеленіп таққа отырған болатын. Яғни, жер бетінде пайда болған алғашқы адамның жауы ретінде суреттеледі.

Зәрдушт дінінің антологиясы «Авеста» кітабында мейірімді құдай Ахура Мазданың жаратқан материалды дүниесі мен оның иесі адамды жою мақсатында зұлымдық иесі Ангра Манюдің айдаһарды (жыланды) дүниеге келтіргендігі жайлы сөз болады. Ол жайында «Өзбек әдебиетінің тарихы» деген кітапта былай жазады: «Бірінші үш мыңжылдық кезеңінде рухани дүние пайда болады. Оның соңынан дүниеге Ангра Маню келеді. Ол рухани дүниемен біргелікте тыныш-тату өмір сүруді қаламайды. Сөйтіп Ахура Мазда мен Ангра Маню ортасында ымырасыз күрес басталады. Ол соғыс тоғыз жүз жылға ұласады. Содан кейін Ахура Мазда жеңіп шығуы керек. Ал, Ангра Маню болса қараңғылық дүниесіне қуылуы тиіс. Екінші үш мыңжылдықта Ахура Мазда материалды дүниені жаратады. Аспан, жер, су, өсімдіктер, хайуанаттар дүниесі жүзеге асады. Ең соңында Адам жаратылады. Сол сәтте Ангра Маню жауыз дәулерді – өз жәрдемшілерін дайындайды. Үшінші мыңжылдықта Ангра Маню өз дәулері мен Ахура Мазда жаратқан дүниеге шабуыл жасап, кіріп келеді. Ажи (жылан) бірінші адам – Гаюмардты және оның жансерігі бұқаны өлтіреді. Бірақ олардың ұрықтары жерге төгіліп қалады. Осы ұрықтан адамдар және ізгілікті хайуанаттар өніп шығады. Соғыс қайта жалғасады. Ізгілік күштері ақыры жеңіске жетіп, жауыз күштерді жер астына қуып тығады» [90, 72].

Ерте дәуірде өмір сүрген сақ тайпалары арасында алғашқы адам ұрпағының, яғни, өгіз адамның жыланмен некелескендігі, сол арқылы ұрпақ өрбіткендігі жайында тотемдік аңыздары болған. Оның негізі сақтардың аңызына құрылған Фирдоусидің «Шахнама» дастанында да айтылады. Осы скифтердегі тараған миф жайлы орыстың көрнекті ғалымы С.П.Толстовтың зерттеулерінде де сөз болады. Онда ғалым скиф аңыздарының шығуына тоқталады: «Мы не можем обойти здесь молчанием другую группу источников связанную с мифов о мужском тотеме – быке, быке – прародителе. Это мифы о происхождении народа от быка (прародитель) и змеи (прародительница), наиболее ярко выраженную, хотя уже антропоморфизированную реакцию которого мы находим в передаваемом Геродотом мифе о происхождении скифов от Геракла, пришедшего в Скифию, гоня перед собой быков Гериона, и девушки – ехинды, и дочери Борисфена.

В завуалированной форме этот миф выступает в «Шах-намэ», мифе о борьбе тотемов быка (Феридун) и дракона (Захак), «брачнуюв» ипостась которого мы можем видить в сказании о браке Заля (из потомков Феридуна) и Рудабэ (из потомков Захака), - повинимому, поздняя реакция архаического генеологического мифа» [91, 17].

«Авеста» кітабында сөз болатын алғашқы адам Гаюмард пенен жыланның арасындағы соғыс тақырыбын Фирдоуси – «Шахнама» дастанында қайта жырлайды. Осындағы Гаюмардтың (парсы тілінде «гав» - сиыр, «мард» - адам деген мағына береді) да, Айдаһардың (Ажи – жылан) да ежелгі дәуірдегі арий, сақ тайпаларының сиынған тотемдік киелері болған болса керек. Осындағы жыланның матриархат дәуірінің культі болғандығы айқын. Осы культтердің көпшілігі кейін дүниеге келген зәрдушт дінінің салдарынан өзгеріп, өзгеше кейіпте сипатталып кетіп отырған. Соған қарамай Үнді, Иран, Түркі халықтарында өгіз бен жыланға байланысты көптеген аңыз-әңгімелер, мифтер сақталып қалған. Әсіресе, өгізді қастерлейтін аңыздар көп-ақ.

Түркі халықтарының «Оғызнаме» дастанында да дүниеге келген Оғыздардың аяқтары өгіздікіне ұқсап тууы да сол наным-сенімдермен байланысты болса керек. Сол сияқы жыланға табынушы тайпалардың да өмір сүргендігі белгілі. Мұның іздері Қытай мифтерінде көбірек сақталған. Біздің ойымызша, өгізге табынушы тайпалар біртіндеп зороастризм дінін қабылдай бастайды. Бұған қарсы болған жыланды кие тұтатын Қараман тайпалары оларға қарсы ұдайы соғыс жариялап отырған. Ымырысыз күрес кейін тарихта өз ізін қалдыра білді. Осындағы Қараман тайпалары Орта Азия жерін мекендеген болатын.

Диодор біздің эрамызға дейінгі IV ғасырға Мидия патшасы Нин Кадус, Тапир, Гиркан, Дранг, Дербик, Қарапан, Хорезм, Борқан, Парфян жерін өзіне қаратты, алайда Бактрияны ала алмады деген. Мидия – Таяу Шығыстағы грек патшалығы. Олар Александр Македонскийге дейін Орта Азияны билеген. Қарапан (біздіңше Қараман), Гиркандар Сырдың орта шенінде, Парфян батыста, Борқан Жетісуда тұрған. Ол кезде Арал теріскейінде бұрынғыша каспи, атаси, қарақұмда дербиктер, Ұлытау жағында амригел тұрған. Бұлар гректерге бағынбаған. Сақтардың Орта Азия шабуылы жиілеп, кейін Бактрияны алады. Сол маңға бір топ сақтар қоныстанып, ол жер Систан (Сақстан) аталады [92, 20].

Фирдоусидің атақты «Шахнама» кітабы, негізінен, осы Систан жерінің аңыз-әңгімелері мен шежірелерінен алып жазылғандығы ақиқат. Тіпті, Фирдоусиға сол материалдарды қазіргі Ташкент облысы аймағында тұрған бір диқан жинап табыс еткен дейтін де версия бар. Ол жайында өзбектің этнограф-ғалымы Иса Жабборов былай деп жазады: «Атақты шығыстанушы ғалым В.В.Бартольдтың зерттеулері осыны көрсетеді. «Шахнаманың» авторы Фирдоуси өзінің бұл өлмес шығармасын жазғанда соғдылар мен сақтар жасаған Шаш (Ташкент) та өмір сүрген бір диқан топтап берген материалдарды пайдаланған» [92, 272].

Қалай болғанда да ежелгі сақ тайпаларының генеологиясы Орта Азия, Қазақстан мен Иран халықтарының барлығына ортақ болғандығын айтуымыз керек.

Жоғарыда Тиодор айтатын Қараман тайпасы сақтар дәуірінде жыланға табынғандығы белгілі. Олардың зәрдушт дінінде Ібіліс ретінде көрсетсе, оның кейбір элементтері осы күнге дейін жетіп отырған. Мысалы, Қазақ мемлекетін құрған көптеген тайпалардың Ноғайлы жұрты дәуірінде қызылбастармен соғысы кезінде қайта жанданып, батырлар жырында қайта ауызға алынады. Сондағы дүниеге келген эпостардың көпшілігінде Қараман аты аталып, ылғи да «кәпір қалмақтың» батыры болып жырланады. Қарамандардың ұстанған культі жайында ғалым Ә.Қоңыратбаев былай деп жазады: «Бұл сюжеттерде Қараман дию (дәу) делінген. Ол Хома шарабын ішіп, сиыр сойған. Синд-Бад көпірінен өтіп, от тәңірісі Заратуштраны өлтірген, сөйтіп жалғаншылар еліне қосылған. Онысы матриархат культі болмақ. Қазан, Бадашт зәрдушт дінін тұтынған. Толстов Қарапан – Қараман, сарман-шаман сөздері түбірлес. Капур – Карп – қимар – Бабыл тәңірісі, олар бес руға бөлініп, жыланға табынған. Осыдан керм-керемет, құрт, серп (жылан) сөзі шыққан дейді. Толстов Зардушті өлтірген – Тұр – Братарвахш түрік тектес ел, Тұран аты содан туған, Бахш – Сияуш атында бар. Бахш – Окс (Әму) атымен ұқсас, Қарапандар жыланға табынған, бұл Сыр бойында туған зороастра аңызының бірі болу керек депті... Сиуаш аталық, Қарапан аналық культі үшін күрескен, сол үшін жамандық символы болып, аңызға өткен есім болмақ. Страбон Қарапандарды каби – идаи – дактил (бес саусақ) елі, олар жыланға табынған дейді. Кіші Азия икондарында жылан суреті көп кездескен. Мұндағы дактил-идаи деп отырған ертедегі адайлар. Қараман елі ертеде Хазар маңында тұрып, кейін Кавказға кеткен» [44, 141-142].

Осы Қарамандар жайлы «Авеста» кітабында да айтылады. И.С.Брагинскийдің «Авеста» жайында көлемді еңбек жазып, зәрдушт дінін біршама жақсы зерттегендігі белгілі. Әсіресе, ондағы «Яшттарды» толығымен жариялап, оған түсінік береді. Осы еңбегінде Қарамандар жайлы «Замйад-Яшт» тарауында келтіреді. Онда мынадай сөздерді кездестіреміз: «В богатырей-вождей. Действие развертывается вокруг борьбы за царственный Нимб-Хварно (позже-Фарр).

4-й фрагмент посвящен первому царствованию – Хошйангха Парадата (у Фирдоуси – Хушанги Пешдад).

(28). У него в течение долгого времени «пребывала Хварно, так что он властовал над семью кишварами, над дэвами и людьми, над волшебниками и пери, над властителями квийскими и карапанскими (старам к аойам карафнамча), и две трети мазанских дэвов и служителей лжи из Варны он уничтожил» [93, 80].

Жыланға табыну ежелгі Қытай мифологиясында да кездеседі. Бұл әлі Будда діні тарамай тұрғанда, біздің дәуірімізге дейінгі ІІІ-І жылдықта тотемдік ұғымның негізінде пайда болған дүниелер деп айтуға болады. Қытай мифологиясында айдаһардың алатын орны ерекше. Ол жайында Л.Е.Померанцева мынадай деректерді келтіреді: «На горе живут солнца, ветры и облака. Гора связана с культом плодородия, с ней ассоцируется идея рождения: небо оплодотворяет землю, а гора ближе всего к небу. С культом плодородия связен и амбивалентный культ змей – дракона. Распластанная по земле змея мыслилась связанной с силами плодородия, заключенными в земле. Дракон – олицетворение водной стихии, днем витает в облаках, начует же в земных водоемах. Змея дракон символизирует божество, во власти которого реализация сил плодородия: оплодотворенная дождем земля родит. Облака, горы, воды (озера, реки, ручьи), осознаваямые в мифологии как месте обитания богов плодородия, возможно, именно с этих пор закрепляются в сознании китайцев как предметы, общение с которыми делает человека причастным к таинству рождения жизни и потом способно затронуть в нем самые глубокие струны» [74, 186-187].

Біздің дәуірімізге дейінгі ІІІ-І ғасырда конфуциандық канонның (конфуцианского канон) біріне «Тау және теңіз кітабы» атты кітап жатады. Осы кітаптың «Католог великих пустынь севера» атты тарауында айдаһардың образы былайша суреттелген: «За Северо-заподным морем, к северу от Красной реки находится гора Отроги Чтан. (там) живут дух Прямовосседающий (Чжэнчэн) с человеческим лицом, туловищем змеи и красными (расположенными один над другим) глазами. Когда он закроет глаза, наступает тьма, откроет – появляется свет. Не есть, не спит, не дышит. Он дарует ветер и дождь. Он освещает Великую Тьму. Его зовут Дракон-Светельник» [74, 192-193].

Ежелгі Қытай елінің мифологиясында жыланды құдай деп, жаратушы ретінде табынғандығы айтылады. Буддизм ілімі Қытайға тарағанға дейінгі дәуірде, қытайлықтардың тотемдік культі жылан болғандығын байқауға болады. Ол жайлы орыс зерттеушілері В.В.Иванов пен В.Н.Топаров мынадай деректерді келтіреді: «Нейтрализация разных противопоставлений, сходная с мифологии о Фаро, отмечена в древнекитайских представлениях о Пань-гу, который, будучи демиургом, совмещал в себе разные элементы Вселенной, что, согласно одной из версий мифа, Пань-гу девятикратно в течение дня становился то Богом Неба, то Богом Земли. Как и Фаро, Паньгу обладал некоторыми внешними атрибутами Змея (голова дракона и туловище змеи) и в то же время был Громовержцем» [87, 53].

Байқап отырғанымыздай, тотемдік жылан бейнесі тек Орта Азия елдерінің аңыздарында ғана емес, сондай-ақ ежелгі Қытайдың да мифологиясында ерекше орынға ие болған. Алайда, Орта Азия мен Қазақстан жерін мекендеген көне тайпалардың Қытаймен арада мәдени, сауда-саттық т.б. жағынан тығыз байланыстың ертеден қалыптасқандығы белгілі. Ғасырдан-ғасырға ұласқан «Ұлы Жібек жолы» байланысының болғандығы тарихи шындық. Тіпті Будда ілімінің өзі Қытайға осы Орта Азия жерінен барған деген пікір айтады өзбектің этнограф-ғалымы Иса Жабборов. Оның тарихы Кушандарға байланысты айтылады.

Бактерияны тас-талқан етіп жеңіп, оның орнына билікке келген Кушандар империясы қысқа уақыттың ішінде-ақ құдіретті мемлекетке айналады. Император Канишка (78-123 ж.) билік жүргізген дәуірде Кушан өкіметі өз шекарасын барынша кеңейтеді және сол дәуірдің державалары Рим, Парфия және Қытай сияқты мемлекеттермен иық теңестіреді. Канишканың дәуірінде буддизм діні Орта Азиядан арабтардың шекарасына дейінгі аралықта тарайды. Одан Қытайға жеткендігі жайында И.Жабборов былай дейді: «Канишканың дін саласындағы жүргізілген саясаты нәтижесінде Кушан империясында, сол арада Орта Азиядан арабтар жеріне дейін буддизм діні кең тарала бастаған. Тіпті Қытайға да буддизм Кушан империясы арқылы тараған. Буддизмнің ең маңызды шығармаларының бірі Алитаба Сурта Кушан мемлекетінен Қытайға 147-ші жылда алып келтірілгендігі турасында Қытай жылнамалары хабар береді» [92, 243].

Қазақтың қиял-ғажайып ертегілерінде айдаһар көбіне бәйтеректің қасында, жер асты елінде, тауда мекен етеді. Мұнысы үндіевропа халықтары ертегілеріне ұқсас келетін жағы көбірек екендігін баса айтқан жөн. Мұндай сюжеттер европа халықтарының ертегілерінде де ұшырасып отырады. Ол жөнінде В.В.Иванов пен В.Н.Топоров үндіевропа елдеріндегі кездесетін жылан жайлы мифті мынадай схемаға салып көрсетеді: «На основании указанных индоевропейских традиций можно реконструктировать основную морфологическую схему мифа о Боге Грома, преследующем змея:

А. Бог Грома находится наверху, в частности, на горе, на небе (где в месте с ним находится Солнце и Месяц), у вершины трехчастного мирового дерева, обращенного к четырем стороном света.

В. Змей находится у корней трехчастного мирового дерева, на черной шерсти.

С. Змей похищает рогатый скот (и прячет его в пещере, за скалой); Бог Грома, разбивая скалу, освобождает скот (или людей).

Д. Змей последовательно прячется под разными видами живых существ или обращается в них (человека, коня, корову и др.) Змей прячется под деревом или под камнем.

Е. Бог Грома на коне или на колеснице своим оружием (молотом-молнией) ударят по дереву, сжигая его, или по камню, раскалывая его.

Ж. После победа Бога Грома над Змеем появляется вода (идет дождь). Змей скрывается в земных водах» [87, 54].

Осы схемада көрсетілген жылан бейнесінің қазақ ертегілерінде де көрініс тапқандығын аңғаруға болады. Орта Азия халықтары секілді қазақтар да жыланды тылсым күшпен байланыстыра қарастырып, оның магиялық қасиеті бар деп ұғынған. Мұның өзі тотемдік сенімдерден өзге фетишизм мен магияға байланысты туған дүниелер болса керек.

Қазақ ертегілеріндегі жыланның көріністерін С.Қасқабасов мынадай схема негізінде алып қарастырады: «Изложим сказочных материал и посмотрим, какова функция змей в сказке, как и при каких обстоятельствах она помогает герою:

герой попадает в подземное змейное царство. Цар змей, испытав храбрость героя, не только не причиняет ему вреда, но делает его своим почетным гостем ( «Ер Тостик»): попавший в подземелье герой оказывается не в силах выйти самостоятельно и огнем вызывает змею, которая выносит его на землю («Итыгиль»):


  1. царь велит подчиненным разгадать его сны. Змея помогает герою-бедняку справиться с этой задачей, и он получает богатства;

  2. герой спасает змею от пожара, за что она дарит ему богатства или же способность понимать «язык» всех животных;

  3. герой видит дерущихся змей: белую и черную; помогает белой, и та дает ему вещее знание;

  4. у старцев рождается сын-змей и велит сватать за себе ханскую дочь; волшебством он оживляет разрубленного ханом отца, добываетхану весь необычный калым за девушку, потом превращается в красивого юношу.

Итак, в одном случае змея помогает по собственной воле, в другом – потому что, герой сделал для нее добро. И характер помощи, оказываемой герою змеей, всякий раз особый: то она помогает активно, сама вмешивается в судьбу героя, то помогает лишь тем, что наделяет героя вещим знанием, а все остальное герой добывает сам.

В любом случае герою дается благо. Помогая герою активным вмешательством в судьбу, змея дарит ему материальное благо. Наделяя же героя знанием «языка птиц и животных, змея дает ему власть над ними, т.е. Змея дарит магические способности, с которыми герой становится великим шаманом – лекарем и мудрецом» [61, 154].

Орта Азия жері ежелден неше түрлі діннің таралған ортасы болғандықтан онда дінге байланысты әр түрлі баспалдақтарды басынан кешіріп отырған. Соның бірі көне діндердің біріне жататын – фетишизм ағымы. (Португал тілінде «Фейтишо» сөзі тұмар, сиқырланған бұйым деген мағынада қолданылады). Бұл діннің жолындағы барлық тармақтарда ғибраттың маңызды элементі ретінде қарапайым ескі діндерден бастап қазіргі әлемдік деңгейге дейін жеткен барлық діндердің ішінде кездеседі. Оның себебі, фетишизм қайсы дәуірде және қандай кезеңде болмасын оның маңызының өзі сонда, дүлей табиғат немесе рақымсыз тұрмыстық күштер алдында әлсіздік көрсеткен адамзат шектен тыс қорқыныш салдарынан қандай да бір табиғаттан тысқары күштен күтеді, оның қорғаны астына үміт байлады. Мысалы, ата-баба әруағына «әулие» деп сыйыну, икондарға шоқыну, кейбір ағаштарды, таудағы тастарды қасиетті санау, дұға салынған тұмарларды тағыну, мұның барлығы сол фетишизммен байланысты дүниелер екендігі аян.

«Құран хикаялары» кітабында баяндалатын Мұса пайғамбардың сиқыршылар ортасына барып аса таяғымен жылан таластыру, олардың барлығын жеңіп аса таяғының құдіретімен дінсіздерді құдай құдіретіне сендіру сияқты аңыздың астарында да осы діннің ізі жатса керек.

Ескі дәуірдегі тайпаның көсемдері мен дін өкілдерінің қолына аса таяқ ұстауының өзі осындай ырымдарға негізделген. Мұса пайғамбар Перғауындар арасында күш таластыруға барады, қолындағы аса таяғын сиқыршылардың жыландарына қарай лақтырады. «Ол Алланың әміріндегі болжаусыз киелі күштің арқасында ақ жыланға айналады» [94, 83].

Ақ жылан туралы ертегі қазақ халқында да бар. «Сұрмергеннің ажалы» ертегісінде кейіпкер айқасып жатќан екі жыланды көреді де қара жыланды өлтіріп, ақ жыланды құтқарады. Сұрмерген ақ жыланның көмегімен жер бетіндегі барлық хайуанаттың тілін біліп шығады. С.Қасқабасов ертеден қазақ жерінде ақ жылан мен үкіні өлтіруге рұқсат болмаған, мұның өзі тотемдік ұғымдарға байланысты дүниелер болған дегенді айтады [95, 2].

Ал, Мұсаның ақ жыланы сиқыршылардың жыландарын жұтып қойса, ақ жыланнан қорыққан сиқыршылар құдайды мойындайды. Қазақ аңызында көптеген діннің іздері Қорқыт атаға байланысты көрініс таба білген. Қорқыт көп жыл өлімнен қашып жүреді. Ол өлімнен құтылудың жолын іздеп шарқ ұрады. Ақыры қобызға жүгінеді. Сыр өзенінің ортасына кілем жайып, сол арада күндіз-түні қобыз тартумен күн өткізеді. Осылайша, ол тылсым дүниемен байланыс орнатады. Мұнда да жыланды ажал бейнесінде алады халық аңызы.

Ордалы жыландардың патшасының тылсым күш иесі ретінде сипаттайтын ертегілер де кездеседі. Онда ордалы жыландар жер астында өмір сүреді, ал олардың басшысы ақ жылан сиқыршылықпен қатар шексіз байлық иесі болып суреттеледі. Жыланның киесі туралы аңыздар халық ішінде де кездесіп отырады. Орта Азия мен Қазақстан халықтарының арасында жыланның арбайтын күші бар дейтін аңыздарды әлі күнге дейін кездестіруге болады. Сондай аңыздың біріне мынау жатады: Ертеде көп оқыған, қасиетті молда шаңырақтан кіріп келе жатќан жыланды байқап екеуі арбасады. Бірін-бірі ала-алмай біраз арбасқан соң, молда әлсірей бастайды. Сол кезде қасында отырған адамға «түймемді ағытшы» дейді. Жылан сылқ ете қалады. Сөйтсе, жыланның аты «Түйме» екен. Бұл аңыздың негізінде магияға байланысты сенім жатыр.

Фетишизм менен біргелікте кең тараған және қазіргі уақытта зор сенімге ие, осы уақытқа дейін сақталған ескі діннің түрлерінің біріне – магия (сиқырлық) жатады. Магияға көзге көрінбейтін сиқырлы байланыстар мен жалған әсерлердің табиғатта болатындығына сендіру, кейбір жағдайда адам мен табиғат арасындағы байланыстарды өзара әсер еткізу, бір адамға екінші адамның әсер ете алатын қабілеті болатындығын білдіретін діни сенімдер жатады. Бұған, Африка жерінде ХХ ғасырдың басына дейін өмір сүрген зомбиларды да жатқызуға болады.

Өзбектер арасында тараған магия жайында И.Жабборов былай түсіндіреді: «Барлық шығыс халықтарында, соның ішінде өзбектерде де сөз және өткір көзге байланысты сиқырлық ежелден тараған және қазіргі күнге шейін күшін сақтаған магия түрлерінің бірі. Адам өзінің сөйлеу барысында сөзінің сиқыр-жады құдіретіне дәйім сеніп келген. Ежелден сөз магиясына сенген өзбектер өзін сал не ауру сезінсе немесе қақалып, сүрініп кетсе, жолы болмаса, кедергіге ұшыраса – барлығын табиғаттан тыс әрекет, жаман көз не қарғыс сөз құдіреті деп біледі... Заманымызда кең тараған экстрасеанстар да сөз магиясын зор негізде пайдаланады. Асылында Құран оқу немесе тілек айту да сөз сиқырымен байланысты» [92, 245].

Осы орайда, қазақ арасында айтылатын «жылы-жылы сөйлесең жылан інінен шығады, қатты-қатты сөйлесең мұсылман діннен шығады» дейтін мақалдың шығу салдары да осы сөз құдіретінде жатса керек. Қиял-ғажайып ертегілеріміз арасында жыланды сиқырлы күштің иесі ретінде суреттейтіндері де кездеседі. Мысалы, «Жылан қабақты жігіт» атты ертегіде жылан кейпінде туылған Шаһимардан әкесін сол елдің патшасының қызына құда түсуге жұмсайды. Оның сөзіне ашуланған патша шалды өлтіріп, денесін екіге бөліп есегіне артып қоя береді. Осылайша үш рет қайталанады. Үшеуінде де Шаһимардан әкесіне дем салып тірілтіп алады. Немесе «Сұрмергеннің ажалы» атты ертегіде Сұрмерген ақ жыланның көмегінің арқасында жер бетіндегі барлық хайуанаттардың тілін түсініп шығады. Осының барлығында жыланды сиқыршы етіп көрсетеді.

Қазақ арасында «жыланды жеті кессең, кесірткедей жаны бар» дейтін мәтел кездеседі. Оның өзі жыланды сиқыршылықпен байланысты алып қарайтын түсінікке орай туған дүние болса керек. Түркі халықтарында «ұшықтау» дейтін термин кездеседі. Улы жәндіктердің шаққан жерінен уды қайтару үшін айтылатын қасиетті сөздерді осылай деп атайды. Ұшықтаудың өзі шамандық дәуірден келе жатќан ескі түсінік болмақ. Ол шамандық нанымда болған түркі халықтарының көпшілігінде ұшырасады. Осы орайда Алтайдан Орта Азияға дейін тараған түркі халықтарының нанымдарында бір адамды жылан шақса, ол адамды бақсылар келіп ұшықтап, дұғаның күшімен шаққан жердің уын қайтаратын болған. Ол түркі халықтарының ұғымында «ұшықтау» деп аталады. Оның мәнісі егер жылан немесе шаян сияқты улы жәндіктер адамды шағып алса, онда сол елдің бақсы-балгерлері келіп шаққан жердің уын қайтару мақсатында дұға жасап, сиқырлы, құдіретті сөздердің күшімен әлгі шаққан жердің уын алатын болған. Әйтпесе, шаққан жыланның өзін ұстап алып әлгі ауырып жатқан адамды сол жылан арқылы ұшықтап, оның уын қайтарып, жыланды әлсіретіп барып өлтіріп, кейін көміп тастайтын болған. Солай жасаған кезде ғана адам денесіне жайылған жыланның уы айтылған киелі сөздің құдіретімен тылсым күш арқылы адам денесінен бөлініп қайтадан өз иесіне барып қонады, яғни, адамға төнген ажал, сол арқылы енді адамды емес, әлгі шаққан жыланның өзін алады деп ұғынған. Мұндай тәсілмен емдейтін бақсы-балгерлер кешегі Қазан төңкерісіне дейін ел арасында көп болған.

Халықтың ем-дом есебінде адамды ұшықтап емдейтін салттың элементтері халық арасында, ішінара болса да әлі күнге дейін кездесіп отырады. Мұның бәрі сол магиялық діни түсініктен бастау алатын сенімдер екендігі мәлім. Осы «ұшықтау» терминінің дүниеге келуі жайында зерттеуші Н.П.Лобачева өз ойын былайша сабақтайды: «Термин учук, обозначающий жертвенное животное в шаманском ритуале чекленов и других групп туркмен, восходит к древнетюркскому слову ыдук (idug) – священный. Этот термин в разных вариантах сохранился у киргизов (ыйык), тувинцев (ыдык), хакасов (изык), якутов (ытык) и даже, возможно, чувашей (йерех. У перечисленных народов (за исключением чувашей) данным термином обозначалось животное, посвященное духом. Тот же смысл имеет туркменский учук – животное не ели, считали, что духи больного уходят от него вместе с учуком. Очевидно, сохранившиеся в традициях туркмен и других народов обычаи, связанные с указанным термином, были известны уже и древним тюркам» [96, 108-109].

Жаңа дін келіп басқа елдің санасына сіңе бастаған кезде, ол елдің бұрынғы ұстанып келген діні мен наным-сенімдерін қалай жаман, құбыжық етіп көрсетуге тырысатындығы белгілі. Тек сондай жолмен ғана жаңа дін басқа халықтың санасына жол таба алады. Немесе, қоғам дамып алѓа қарай кеткен сайын ол халықтың бұрынғы ұстанып келген наным-сенімдері мен әдет-ғұрыптары да ескіріп, бірте-бірте ұмытыла бастайтыны бар. Сөзімізді қорыта келе айтарымыз, сол әдет-ғұрыптар ескіріп, қолданыстан шығып қалғанымен, оның барлығы түгелдей халық санасынан ұмытылып кеткен емес. Оның кейбір элементтері ел аузында айтылатын аңыздар мен ертегілерде көрініс таба білген. Сонау ертедегі Қазақстан жерін мекен еткен ежелгі арий, сақ тайпаларының сол дәуірде ұстанған әдет-ғұрыптарының көптеген жұрнақтары осы күнге дейін халық жадынан өшпей келеді. Және де сол кезде қолданыста болған «дәу», «айдаһар» сияқты сөздер біздің заманымызға дейін өзгеріссіз жетіп отыр. Ол тек қазақ халқында ғана емес, сол тайпалардан бастау алған көптеген халықтардың бәрінде де осылай сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа жетіп отырғандығы белгілі.

Ежелгі дәуірлерде, алғашқы қоғам кезеңінде қалыптасқан наным-сенімдер мен оның даму кезеңдерінің баспалдақтарын көрнекті ғалым И.С.Брагинский былайша баяндайды: «Раняя иранская античность формировалась в условиях перехода от первобытнообщинного строя к сложившемуся классовому обществу, когда собственно, и возникли памятники древнеиранской писменности, содержавшие значительные элементы литературы художественной, в том числе поэзии... Рост человеческого самосознания отразился уже в мифологии, таком отрыве от тотемистических представлений, когда звериное начало стало восприниматься как злое, отрицательное (драконы, змии, Ажи-Дахака, дэвы), а человеческое – как доброе, положительное. Создавались мифы, мифы не только о божествах, но и о человеке. Отсюда следовало и антипоморфирование добрых божеств (Митра, Ардвисура Анахита, затем и Ахура Мазда), широкое бытование мифов о «культурных героях», дарующих человеку блага цивилизации (Гайа Мартан, Йима и др), о кузнеце, побеждающем злого змея Ажи-Дахака, о благодетельном огне, открытом и поддерживаемом самим человеком: происходило о человечение всех художественных образов... Высшим художественным достижением стал образ человека – героя, богатыря – дэвоборца, типологически совпадающего с Прометеем (таков и образ Рустама, ставший центральным в иранском героическом эпосе)» [93, 163].

И.С.Брагинскийдің иран нәсілді халықтардың тарихына берген бұл бағасы ертедегі ирандық антика дәуірінің кезеңдерінің анықтамасы іспетті. Сөзімізді қорытындылай келе, ежелгі дәуірлерде көптеген халықтардың табынып келген культі болған «жылан», «айдаһар» сияқты тотемдердің ертегілерде кездесетін бейнесі жайлы шамамыз келгенше сөз еттік. Халық жадында ордалы жыландарды киелі санап, олар жайлы неше түрлі аңыз-әңгімелер шығаруы қанша уақыт өтсе де, сол дәстүрдің ел санасынан әлі де өше қоймағандығын білдірсе керек. Әсіресе, ондай әңгімелер Орта Азия халықтарында жиі ұшырасып отырады. Ал, ондай культтің ескірген түрлері сол халықтың ауыз әдебиетінде, оның ішінде ертегілерде образ ретінде қалыптасып қалады.

Ертегі жанрының бір ерекшелігінің өзі осында жатса керек.




Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет