«Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы» пәні бойынша



жүктеу 2.02 Mb.
бет6/11
Дата25.04.2016
өлшемі2.02 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
: CDO -> Sillabus
Sillabus -> Лекция : 15 сағат обсөЖ : 15 сағат Барлық сағат саны : 45 сағат Қорытынды бақылау : емтихан, 4 семестр
Sillabus -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Sillabus -> Хор жүргізу” пәні бойынша 5В010600-“Музыкалық білім” мамандығының студенттері үшін. ОҚУ-Әдістемелік кешен
Sillabus -> Арнайы семинар: “Абайдың ақын шәкірттері” пәні бойынша
Sillabus -> Лекция:: 18 сағат Семинар: 16 сағат СӨЖ: 11 сағат Барлық сағат саны: 45 сағат
Sillabus -> Лекция:: 34 сағат Семинар: 34 сағат СӨЖ: 22 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат
Sillabus -> Лекция: 3 Практикалық/семинар: 6 СӨЖ: 99 Барлық сағат саны: 135 Аралық бақылаулар саны:
Sillabus -> Семинар: 248 сағат обтөЖ: 124 сағат ТӨЖ: 40 сағат Барлығы: 412 сағат І аб-30 балл ІІ аб-30 балл Емтихан-40 балл
Sillabus -> Лекция: 18 Семинар: 16 СӨЖ: 11 Барлық сағат саны: 45
Sillabus -> Лекция : 30 сағат обсөЖ : 30 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат Аралық бақылау саны 2 60 балл

Жоспары:


1. Салыстырылған тілдердегі етістік

2. Орхон-енисей және ХІ ғ. тіліндегі етістіктер
Пайдаланған әдебиеттер.

Негізгі:

1.Ә.Н.Нұрмаханова. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы.А,1971. 2.Ғ.Айдаров. Күлтегін ескерткіші. А,1999.

3.Ғ Айдаров, Ә құрысжанов, М.Романов. Көне торік жаба ескерткіштерінің тілі. А,1971.

4.К. Мелиев. Хор ерги туркий тилларида харакат нами лари.Т,1969. 5.Ә.Хасенов. Тіл білімі 1996.

6.М. Романов. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы.А ,1992. 7.Серебреников.Б.А.,ГаджиеваН.З. Сравнительно- историческая грамматика тюркських языков. М,1986.

8. Строй ууйгурского язика. А, 1986.

9. Хор ерги узбек араби тили. Т,1965

Қосымша:

1.Қазақ тілінің грамматикасы. Морфология. А,1967

2. Қазақ тілінің грамматикасы . Синтаксис. А,1967

3. Киргиз тілінің грамматикасы . Морфология. Ф,1964.

4. Ғуламов. А, Аскаров .А. Хор ерги узбек адаби тили. Т,1965

5.Северртян. Э . В. Этимологически словарь тюркских языков. М,1978.

6.Торік тілдерінің екі тілді сөздіктері қажетіне қарай.
Лекцияның мәтіні
1. Етістік қарақалпақ тілінде фейил, қырғыз тілінде — этиш, өзбек тілінде феъл, ұйғыр тілінде пеил, түрікмен тілінде ишлик деген терминмен аталады. Бұл тілдердің барлығында етістіктер өзінің лексика-грамматикалық қызметі бойынша бір-біріне жақын. Олар қимыл-қозғалыс, іс-әрекетін білдіреді. Етістіктін, түбірі оның 2 жақ жекеше түрі болып есептеледі. Мысалы.

Қ а з а қ т і л і н д е: ал, тұр, кел, оқы, жаз, айт. Қарақалпак тілінде: ал, тұр, кел, оқы, жаз, айт. Қ ы р ғыз т і л і н д е: ал, тур, кел, оку, жаз. Ұйғыр тілінде: айт ал, тур, кәл, оқи, яз. Өзбек тілінде: яз, ейт ол, тур, кел, уқи. Түрікмен тілінде: ал, дур, гел, ока, яз, айт.

Міне осындай етістіктердің түбірі салыстырылған тілдердің қай-қайсысында болса да, аффикстер қосып алу арқылы оның басқа түрлерін жасауға негіз болады, сол арқылы етістіктердің шақ пен рай, етіс, есімше, көсемше сияқты категориялары жасалады, жалпы алғанда, етістік категориялары, болымды және болымсыз етістіктер, сабақты, салт етістіктер және олардың сөз түрлендіру, сөз тудыру тәсілдері бір-біріне ұқсас. Бұл ұксас-тық шартты түрде айтылады, өйткені әрбір тілдің өзіне тән тілдік өзгешелігі оның лексика-грамматиқалық функциясында байқалады да, ол салыстыра зерттегенде жақсы сезіледі.

Осымен қатар, етістіктер басқа сан түрлі сөздерді жасауға да негіз бола алады.

2. Орхон-енисей ескерткіштерінде, ХІ ғасырдың тілінде де етістіктердің барлық түрлері кеңінен қолданылған. Бұл туралы Махмуд Қашқари етістік жасаудың негізі — бұйрық етістігі. Түрлі мақсат үшін қолданылатын қосымшалар осы негізге қосылады деп көрсетеді. Осымен қатар Махмұд Қашқари етістіктің негізі — бұйрық райға әр түрлі қосымшалар қосылу арқылы жасалған етістіктердің түрлеріне, білдірген мағыналарына, атқаратын қызметтеріне тоқтайды: тур — турур — турді; тіз тізар тізді; бар барір — барді, кәл — кәлір — кэлді, күл — күлүр күлді; ол іуқару турур; ол турді, ал сут сағди. Ол эр ол ішларқа турған.

Махмуд Қашқари етістіктің түрлі жасалу тәсілдеріне тоқтайды. -қил, -ғыл, -гил аффикстері бұйрық етістікке қосылады:—



баргіл, тургіл, отургіл' т. б. сол, сияқты бұйрықты күшейу үшін оған -чи аффиксі қосылады: кел+чи, барма + чи т. б.

Бұйрық рай етістіктеріне — ла аффиксі қосылғанда іс-әрекеттің анық болғандығын көрсетеді (ул бардила, ол кәлділа, ол барды, ол келді).



-Міш аффиксі күмән етістігін жасайды: бармиш, кәлміш (есітуімше барғанға, келгенге ұсайды -ма бұйрық етістігіне қосылса, болымсыздық мағынасын тудырады: барді-бармаді, кэлді-кәлмаді т. б. Бұндай мысалдарды көптеп келтіруге болады, өйткені «Девону Луғотит түрктің» жартысынан көбірегі тек етістіктердің әр түрлі формаларынан тұрады. Демеқ, етістік тіліміздегі ең негізгі, қөлемді ескі сөз таптарының бірі) ол қазіргі тілдерде де айтарлықтай өзгеріске түспей, негізін сақтап қалған. Оның үстіне, баска сөз таптарына қарағанда етістік табиғатында жаңа сөздерді қабылдай бермейді.

16 ЛЕКЦИЯ.



ТАҚЫРЫБЫ: Етістіктің рай категориясы

(1 сағат)
Жоспары:

1.Т‰ркі тілдеріндегі рай категориясыныњ ќолданылуы.

2.Ашыќ райдыњ жасалу жолдары.

3.Салыстырылѓан тілдерде б±йрыќ райдыњ жасалу тєсілдері.

4.Шартты рай.

5.Ќалау райдыњ жіктелуі,тєуелденуі.
Пайдаланған әдебиеттер.

Негізгі:

1.Ә.Н.Нұрмаханова. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы.А,1971. 2.Ғ.Айдаров. Күлтегін ескерткіші. А,1999.

3.Ғ Айдаров, Ә құрысжанов, М.Романов. Көне торік жаба ескерткіштерінің тілі. А,1971.

4.К. Мелиев. Хор ерги туркий тилларида харакат нами лари.Т,1969. 5.Ә.Хасенов. Тіл білімі 1996.

6.М. Романов. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы.А ,1992. 7.Серебреников.Б.А.,ГаджиеваН.З. Сравнительно- историческая грамматика тюркських языков. М,1986.

8. Строй ууйгурского язика. А, 1986.

9. Хор ерги узбек араби тили. Т,1965

Қосымша:

1.Қазақ тілінің грамматикасы. Морфология. А,1967

2. Қазақ тілінің грамматикасы . Синтаксис. А,1967

3. Киргиз тілінің грамматикасы . Морфология. Ф,1964.

4. Ғуламов. А, Аскаров .А. Хор ерги узбек адаби тили. Т,1965

5.Северртян. Э . В. Этимологически словарь тюркских языков. М,1978.

6.Торік тілдерінің екі тілді сөздіктері қажетіне қарай.
Лекцияның мәтіні
Етістіктіњ рай категориясы ќараќалпаќ тілінде мейил,ќырѓыз тілінде ыњгай,µзбек тілінде майл,±йѓыр тілінде мєйил,т‰ркмен тілінде форма болып аталады.

Салыстырылѓан тілдерде етістіктіњ рай категориясы субъекттіњ іс-єрекетке,ќимыл-ќозѓалысќа кµзќарасын білдіреді.

Ниет немесе маќсат деп аталатын райлар ќырѓыз,±йѓыр тілдерінде кµрсетілген,сол сияќты арзув-µкунч формасы да тек т‰ркмен тілінде айтылѓан.

Ашыќ райдыњ жасалу жолдары,білдіретін маѓыналары етістіктіњ ‰ш шаѓымен ±штасып жатады алды, алып жатыр, алады - (ќаз) Олди,олаетир,олади(µзб)

Б±йрыќ рай айтушыныњ тыњдаушысы немесе сол арќылы басќа біреулерге б±йырѓандыѓын,µтінгендігін білдіреді.Осыѓан байланысты кейбір т‰ркі тілдерде б±йрыќ жєне ќалау райлары ќосылып,б±йрыќ-истак майли деп те аталады.

Салыстырылѓан тілдерде б±йрыќ райдыњ жасалу тєсілдері ортаќтыќ ќасиетке ие болумен ќатар,кейбір тілдерде,µзгешеліктер де жоќ емес.

Ќырѓыз тілінде 2жаќта кейде –ѓын,-кин(барѓын,кеткин),µзбек тлінде –ѓин,-ќин,кин,(езѓин,тутѓин,боќќин),±йѓыр тілінде –ѓин,-гин,-ќин,-кин(алѓин,кєткин,оќигин),т‰ркмен тілінде –гын,-гин,-гун,-г‰н(баргын,эшитгин,гµргун,болгун) аффикстері ќосылып, б±йрыќ аралас µтінішті білдіреді.

Т‰ркмен тілінде етістіктерге –сана,-сене, -ла,-ле ќосымшалары ќосылып б±йрыќты білдіреді. Шилесин-ле,ал-сана,гел-сене т.б.

Барлыќ т‰ркі тілдерінде шартты рай жасау ‰шін етістіктіњ т‰біріне –са,-се аффиксі ќосылады.

Салыстырылѓан тілдерде шартты райдыњ функциясы кењейген,ол жай жєне ќ±рмалас сµйлемніњ баяндауышы болып ќызмет атќарады.Жай сµйлемде шартты рай арќылы тілектік маѓына шаќпен жалѓасып модальдікті білдіреді.Мысалы Кµњілдіњ осы бір шаѓы,ќырдыњ осы бір кµрінісі т±ра берсе,т±ра берсе екен!(Ѓ.М±ст.)-ќаз.

Сырдашса сыр чечилет,сырдашпаса не чечилет-ќырѓ.

Ќалау рай кейбір салыстырылѓан тілдерде тілек,истак,халаш деген атпен аталса да,барлыѓында да сµйлеушініњ ќимыл іс-єрекеттіњ орындалуына тілек,ниет білдіретінін кµрсетеді.

Ќазаќ,ќараќалпаќ тілдерінде –ѓай,-гей,-ќай,-кей, ќырѓыз тілінде –гай, µзбек тілінде –ай,-ѓай,±йѓыр тілінде –ѓай,-гей,-ќай,-кей аффикстері етістіктердіњ т‰біріне ќосылып ќалау рай жасайды.Ќазаќ,ќараќалпаќ тілдерінде б±л аффикстерден кейін жіктік жалѓаулары ќосылып айтылады,ал ќырѓыз тілінде эле кµмекші етістігімен ќосылып айтылады.

Ќалау рай жіктік жалѓауымен айтылады.



Ќазаќ. Ќырѓыз.

1.Мен барѓаймын. 1.Мен барѓай элем.

2.Сен барѓайсыњ. 2.Сен барѓай элењ.

3.Ол барѓай. 3.Ол барѓай эле.



¤збек

1.Мен борѓайман.

2.Сен борѓайсан.

3.У борѓай.


17 ЛЕКЦИЯ.

ТАҚЫРЫБЫ: Етіс категориясы

(1 сағат)
Жоспары:

1. Етіс категориясының түркі тілдерінде қолданылуы

2. Өздік етіс.

3. Ырықсыз етіс

4. Өзгелік етіс.

5. Ортақ етіс.
Пайдаланған әдебиеттер.

Негізгі:

1.Ә.Н.Нұрмаханова. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы.А,1971. 2.Ғ.Айдаров. Күлтегін ескерткіші. А,1999.

3.Ғ Айдаров, Ә құрысжанов, М.Романов. Көне торік жаба ескерткіштерінің тілі. А,1971.

4.К. Мелиев. Хор ерги туркий тилларида харакат нами лари.Т,1969. 5.Ә.Хасенов. Тіл білімі 1996.

6.М. Романов. Түркі тілдерінің салыстырмалы грамматикасы.А ,1992. 7.Серебреников.Б.А.,ГаджиеваН.З. Сравнительно- историческая грамматика тюркських языков. М,1986.

8. Строй ууйгурского язика. А, 1986.

9. Хор ерги узбек араби тили. Т,1965

Қосымша:

1.Қазақ тілінің грамматикасы. Морфология. А,1967

2. Қазақ тілінің грамматикасы . Синтаксис. А,1967

3. Киргиз тілінің грамматикасы . Морфология. Ф,1964.

4. Ғуламов. А, Аскаров .А. Хор ерги узбек адаби тили. Т,1965

5.Северртян. Э . В. Этимологически словарь тюркских языков. М,1978.

6.Торік тілдерінің екі тілді сөздіктері қажетіне қарай.
Лекцияның мәтіні
1. Етіс категориясы қарақалпақ тілінде жәреже, қырғыз тілінде мамиле, өзбек тілінде даража, уйғыр тілінде дәрижә, түркмен тілінде дереже болып қолданылады.

Салыстырылған тілдерде етістер субьект пен іс - әрекет ортасындағы қарым – қатынасты білдіреді.

Әсіресе субьекттің іс - әрекетке бір өзінің болмаса ортақтасып бірнеше субьектлердің қатыстығын немесе бсқа біреулер арқылы істелгендігін көрсетеді.

2. Өздік етіс қазақ, қарақалпақ тілдерінде –ң, -ын, - ін, (ин), қырғыз тілдерінде өздүк мамиле –н, -ын, -ин, өзбек тілінде қайтим даража –(и), - н, уйғыр тілінде өзлүк дәрижә -ин, -ун, - үн, түрікмен тілінде – ғайдым жереже – ын, - ин, - ун, - үн, -н, аффикстерінің жәрдемімен жасалады.

Қазіргі тілдерден мысалдар: Ол ерте тұрды да, жуынды, таранды, киінді – қаз. Қарақалпақ.

Анда бир топ катын – кыздар жуунуп жатат – Қырғыз.

Сиз бу ишга яхши таерландингиз - Өзбек

Ақирқи сигналму чеминде. – уйғыр.

Марал көлегеде дүшек язынды. Ат силкинди. – Түркмен.

3. Ырықсыз етіс, қарақалпақ тілінде ериксиз дәреже –л, -ыл, -іл, (ил), қырғыз тілінде туюк мамиле –ыл (-л), өзбек тілінде мажқұл даража –л (-ил), уйғыр тілінде өзге дарижә - л, (ил), -ұл, үл, түрікмен тілінде гайдым дереже - -ыл, ил, -ул, -л аффикстердің жәрдемі арқылы жасалады.

Мысалдар: Альбом көріп шығылды. – Қазақ. Альбом қуриб чиқилди - өзб. Унтулуп кетилди – қырғыз.

Вышханның, огул фундаменти гуралды, станоги, насос, моторлары гетирилди – Түрікмен.

4. Өзгелік етіс қарақалпақ тілінде мәжбүрлеу дәреже, қырғыз тілінде арқылуу мамиле –т, -ыт, -іт (ит); - дыр, -дір (-дүр), -тыр (тир), -гыз, -қыз, -кіз, -ар, -ер, -ыр, -ір (-ир), -кар, -кер, -гыр, -дар, -сет; ұйғыр тіңлінде мәжбүр дәрижә -т, -тур (-түр), -дур, - дүр, -қүз, (-күз), -ғұз, гүз; түрікмен тілінже йүклетме дереже –дыр, -дир, -дур, -дүр аффикстерінің қосылуымен жасалады. Салыстырылған тілдерде өзгелік етістің негізігі аффикстері барлығында бірдей, іс-әрекеттің басқа біреу арқылы істелінгендігін көрсетеді.

Мысалдар: Бірақ Ардақ екеуін де отырғызып кетті – қаза0. Этигимди итке бүлдүрүм – қырғыз.

5. Ортақ етіс қарақалпақ тілінде шериклик дәреже –с, -ыс, -іс (ис), қырғыз тілінде кош мамиле –ш, -ыш, -иш; өзбек тілінде биргалик даража (-и) –ш; ұйғыр тілінде өмлүк дәрижә -ш, -иш, -уш, -үш; түрікмен тілінде мәриклик дереже –ыш, -иш, -уш, -үш, -т аффикстерінің жәрдемі арқылы жасалады.

Мысалдар: Білекті үзердей қатты қысып қол алысты – қаз. Эл дуулдашып чоң маселе чечилгендей тарап жатышты – қырғыз. Балилар шох көзлирини ойнитишип, күлимсиритип қоюшти – ұйғыр.

Биз пионер лагерде Марыдан гелен елдашларымыз билен гөрүшдик – Түрікмен.

18 ЛЕКЦИЯ.



ТАҚЫРЫБЫ: Етістіктің шақ категориясы

(1 сағат)



1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


©netref.ru 2017
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет