Зерттеу қазастан республикасының олданыстағы заңнамасын жетілдіру мәселесіне орай дархан НҰрпейісов



Дата26.04.2016
өлшемі201.78 Kb.
түріСтатья

Статья из журнала Зангер 5-2005

ЗЕРТТЕУ



ҚАЗАСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ОЛДАНЫСТАҒЫ ЗАҢНАМАСЫН ЖЕТІЛДІРУ МӘСЕЛЕСІНЕ ОРАЙ
Дархан НҰРПЕЙІСОВ,

Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ заң факультетінің мемлекет және ұы теориясы мен тарихы кафедрасының доценті, заң ғылымдарының кандидаты


Нағыз ұыты мемлекет алыптастыру еліміздің бір ғана ұы саласы емес, сонымен бірге экономикалы, саяси жүйелеріндегі реформаларға да байланысты біратар сындарлы шараларды жүзеге асыруды көздейді. Елде заңдылы пен ұы тәртібін нығайту, азаматтардың ұытары мен заңды мүдделерін орғау – өзіміздің мемлекеттігімізді нығайтудың ажетті шарты, әрі республикамызда жүргізіліп жатан ұы реформасының ажырағысыз бөлегі. Құы реформасын жүргізу, сол арылы ұыты мемлекет алыптастыру әрашан да заңнаманы жетілдірумен, сондай-а заңның оғам өміріндегі рөлінің өсе түсуімен ұштасып жатады. Заң рөлінің артуы мен заң шығарудың айын заңды рәсімдерін белгілеу, сайып келгенде, мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдар тарапынан жасалатын астамшылы пен заңсыздыты тежеуге тиіс.

Құыты мемлекетке заңнаманың басым дамуы тән, сондытан да азіргі кезде республикамызда жүргізіліп жатан ұыты реформаның барысында заңнаманың жай-күйіне, оның мемлекет пен ұы дамуының осы заманғы деңгейіне сәйкестігіне сындарлы талдау жасалуда. Қазастан Республикасында заңнаманы одан әрі жетілдіру, оның түсініктілігі мен ашытығы мәселелеріне барынша көңіл бөлініп отыр. Бұған – соңғы бірнеше айдың ішінде осы мәселелерге арналған актілердің тұтас бір дестесінің жарияланғаны дәлел.

Қазіргі уаытта жүргізіліп жатан ұыты реформаға кедергі келтіріп отырған негізгі тосауылдардың бірі – “ұы пен заңдылытың кемсітуден, заңдарды көзге ілмеушіліктен немесе олардың реттеушілік, әрі әлеуметтік рөлін жете бағаламаудан көрініс беретін” ұыты нигилизм (1). Бұл тұста ұыты нигилизм дегеніміз, заң ғылымының кандидаты А. Ыбыраева атап көрсеткендей, “ұыты мәдениетке айшы көрініс әрі ұытың әлеуметтік және жеке тұлғаға атысты ұндылығын теріске шығаратын оғамды ой-пікірдің бір саласы болып табылады”(2). Біздің оғамымызда байалып жүрген ұыты нигилизмнің ғасырлар ойнауына кететін терең себептері бар, әрі мұның өзі ұытың мүмкіндіктеріне мүлде сенбеушілікпен астасып жататын оның рөлі мен маңызына селос парысыз араудан бастап, оны мүлде жатырмаушылыа дейін жалғасып кететін түрлі нысандарда көрініс береді.

Құыты нигилизмнің басты себептерінің бірі, біздің пікірімізше, оғамның демократиялы және ұыты мәдениетінің биік деңгейге көтерілмеуінде жатыр. Әлеуметтану зерттеулері көрсеткендей, азастандытардың бойында демократиялы жаңғыруларға белсене атысуға деген өз ұытарын пайымдау сезімі тиісінше жетіле оймаған. Сондытан да біздің оғамымыздағы ұыты нигилизмді аластау мен оның орнына жоғары ұы мәдениетін алыптастыру процесі ұза әрі күрделі сипат алады. Соған арамастан, бүгіннің өзінде көп іс тындыруымыз ажет әрі солай істеуіміз керек, өйткені оғамда ұыты нигилизмнің орын алуы елімізде ұыты мемлекет орнату мен демократиялы процесті дамытуға елеулі кедергі келтіреді. Қазастан оғамындағы ұыты нигилизмді еңсерудің ең басты әрі бірінші кезектегі міндеті – күллі оғамның ұыты саналылы деңгейін көтеру бағытындағы жүйелі де нысаналы жұмыс.

Осы масата жетудегі ұралдардың бірі – оғамда ұыты тәрбие беруді кеңінен өрістету, ал оның мұраты адамдардың ұыа деген сенімін нығайту, олардың бойына заңды ұлы тұтатын сезім сіңіру болуы керек. Бүгінгі жағдайда ұыты тәрбиенің жалпымемлекеттік тұжырымдамасы– ұы орғау органдарының ылмыс деңгейін, әсіресе жастар арасындағы ылмыс деңгейін кеміту жолындағы күресіне жан-жаты көмек көрсету жөнінде натылы бағдарлама әзірлеу. Сондай-а ылмыс бұзушылыа әлеуметтік баылау жасау мен оның алдын алудың пәрменді ұралдарын белгілеу – Қазастан заң ғылымының алдында тұрған аса маңызды міндеттердің бірі. Осы таырыпа арналған іргелі теориялы зерттеулердің көпшілігі кеңестік кезеңнің еншісіне тиеді, ендеше солардың негізінде әзірленген практикалы ұсыныстарда белгілі бір идеологиялы астар жататыны мәлім. Демек, жалпы теориялы және практикалы игерілуі тұрғысынан алғанда, бұл мәселенің жай-күйі бүгінгі күні елеулі өзгерістерге ұшыраған болмысымыздың жағдайларына үнемі үйлесе бермейді.

Сол себепті осы заманғы нұсасында ұыты тәрбие теориясының неғұрлым ертеректегі зерттеулермен салыстырғанда, әлдеайда күрделілене түскенін, әрі оны екі ырынан: кең және тар мағынасында арастыру керек екенін ескерген жөн. Бірінші ыры (кең мағынасында) ұыты тәрбиені оғам мүшелерінің ұыты саналылығы мен ұыты мәдениетін алыптастырудың жалпы процесі ретінде арастырады, бұл тұста әлеуметтік-экономикалы тұрмыс жағдайының, саяси режимнің, идеологиялы ызметтің, адамгершілік ахуалдың, заңнамалы жүйенің және т. б. ыпалы оса арастырылады. Іс-тәжірибесі ұыты тәрбие беру ызметін жоғарыда аталған объективтік факторлардан бөліп алып жоспарлауға болмайтынын көрсетіп отыр.

Екінші ыры (тар мағынасында) ұыты тәрбиені оғамды ызметтің бір түрі ретінде арастырады, мұның өзі мемлекеттік органдар мен оғамды ұйымдардың ұы мәдениетін алыптастыру мен заңға ұлыты азаматтар тәрбиелеуге бағытталған нысаналы әрі тыңғылыты жұмысы арылы көрінеді. Қазіргі жағдайда ұыты тәрбие жөніндегі жұмысты орын алып отырған объективті факторлар барынша екшеліп, ескерілсе ғана шын мәнінде пәрменді деп санауға болады. Осы факторларды саралай келіп, тұралаушылы ұбылыстарын еңсергенде ғана ұыты тәрбие жөніндегі ызмет оғам дамуындағы уатты күшке айналады.

Осы орайда халыа кең ауымда жаппай ұыты білім берудің маңызы айрыша арта түседі. Бұл тұрғыда С. С. Сартаев пен А. С. Ыбыраеваның жаппай ұыты білім берудің масаты “ең алдымен, азаматтарға ұыты тәрбие беру, заң білімін насихаттау болып табылады. Жаппай ұыты білім беру азаматтарды заңды ұрмет тұту рухында тәрбиелеудің негізгі ұралдарының бірі, ол атардағы адамнан бастап жоғары деңгейдегі басшыға дейін ұыты білімнің ажетті мөлшерін алуына, сол арылы олардың кәсіптік және азаматты міндеттерін орындауына, өзінің ұытарын орғауына жәрдемдеседі. Сөйтіп, тұтас алғанда оғамның өзінің ұыты мәдениетін арттыруға ызмет етуі керек” (3) деген пікірлері көкейге онымды. Дегенмен, жаппай ұыты оудың басты міндеті, біздің пікірімізше, азаматтарға заңдар жайында түсінік берумен ғана шектелмейді, оларға заңдардың мәні мен мағынасын терең ұғындыруға, осы актілерде байыпталған өздерінің ұытарын іске асыруына көмектесуге саяды. Мұндай міндеттерді жүзеге асыруға мемлекеттің жаппай ұыты оуды ұйымдастыру жөніндегі іс-шаралары жәрдемдесуге тиіс. Ал мұндай шараларды жүзеге асыру барысында мемлекеттің ұы орғау органдары ызметкерлерінің жоғары ұыты мәдениетін алаптастыруға да барынша назар аударған жөн.

Журналдар мен газеттерде ғалым-заңгерлердің және түрлі ұы орғау органдар ызметкерлерінің заңнамамыздың, осы заманғы ұы ғылымының, ұы олдану тәжірибесінің жай-күйін сыни тұрғыда саралайтын және ұы шығару мен оны олдану ызметін жетілдіру жолында туындайтын проблемаларды шешу жөнінде ұсыныстар жасайтын маалалары жиі жарияланып жүр. Атап айтанда, сондай проблемалардың атарында: заңнаманың толымсыздығын, ұы теориясындағы тоырауды, ұы орғау органдарының ызметіндегі демократияландыру мен жариялылыты кеңейту ажеттігін, осы аталған органдар жұмысын ұйымды жағынан айта ұруды және басаларын жатызуға болады. Жекелеген проблемаларды шешуге Қазастан Республикасы Президентінің “Қазастан Республикасындағы ұыты реформаның мемлекеттік бағдарламасы туралы” аулысы мен Қазастан Республикасы Президентінің “Қазастан Республикасындағы ұыты реформаның тиімділігін арттыру жөніндегі шаралар туралы” Жарлығының жәрдемдесетінін атап көрсету керек.

Заңнаманы жетілдіру ұы шығару секілді ұыты ұбылыспен тығыз астасып жатыр. Нормативтік ұыты актілердің көпшілігінің жобасының оларға ойылатын ажетті талаптарға сәйкес келмей жататыны жасырын емес. Айталы, мемлекетіміздің жоғары өкілді органының өзіне “техникалы жағынан толы пысыталмаған, пәрмендері дәл емес, бұлыңғыр тұжырылған, айшылытары мен исынсыздытары жиі ұшырасатын жобалар келіп түсіп жатады. Дайындалып жатан заңдардың бәрі бірдей ұрылымы мен баяндау мәнері жөнінен бірізге түсірілмейді, олданыстағы заңнамамен ұштастырылып отырмайды, әр кезде бірдей терминологиялы тұтастығы саталмайды. Егер жаңадан абылданатын заңдарға айшы келген жағдайда, ескі актілер мен олардың бөліктерінің міндетті түрде күшін жою, оларға өзгерістер енгізу жөніндегі ағиданың орындалмайтын кездері де ұшырасады” (4).

Ең алдымен, ұы шығарушылы ызметті жетілдіру мен оның деңгейін көтеруді ұы шығарушылы процесті тиісті ұыты реттеумен ұштастыру керектігін атап көрсету ажет. Нормативтік актілерді әзірлеудің барлы мәселелері, нормативтік актілердің жобаларымен жұмысты ұйымдастыру ережелері, жобалар жасау ережелері заңды деңгейде реттелуге тиіс. Мұның өзі ұы пен ұыты мемлекет ағидаттарына сәйкес келер еді. Құы шығаруды атаң ғылыми негізде жүзеге асыру шарт. Нормативтік-ұыты акт жобасының мәтінін әзірлеген кезде оның нысанының мазмұнына барынша толы әрі дәл сәйкестігін, нормативтік материалдың айындығы мен арапайымдығын амтамасыз етуге ол жеткізу ажет. Атап айтанда, бұған заңнамалы техниканың ережелерін толығымен пайдалану арылы жетуге болады. Нормативтік-ұыты актіні баяндау мәнері – оны дұрыс түсіну мен олданудың басты шарты. Тұжырымдаулардың дәл болмауынан актіні олдану кезінде бұрмалаушылытардың орын алуы мүмкін, соның салдарынан осымша түсіндірмелер мен байыптаулар ажет болады.

Құы шығарушылы ызметте нормативтік ұыты актілерді саралаудың маңызы ерекше зор. Сонымен атар, олданыстағы актілерді өңдеу, оларды топтастыру мен тиянатау, жекелеген актілердің арасындағы үйлеспеушілікті жою да бұл бағытта тиісті жұмыс жүргізуді талап етеді. Құы шығарушылы ызметтегі кемшіліктердің атарына нормативтік ұыты актілерді іздестіру мен пайдаланудың өте иынға түсетінін жатызуға болады. Сондытан да нормативтік ұыты актілерді жүйелеудің маңызы арта түседі. Бұл ретте жүйеленген нормативтік ұыты актілердің жинатарын шығарудың мәнісі үлкен. Олар ызметтің белгілі бір бағыттарын нормативтік ұыты реттеудің біршама толы сипатын әдіптеп, олданылып жүрген нормативтік актілер жайында дәйекті апараттың айнарына айналар еді, сөйтіп, өз кезегінде, заңдылыты нығайтуға жәрдемдесер еді.

Нормативтік ұыты актілерді жариялауға кешенді тұрғыда келу ажет. Жаңадан абылданған пәрмендерді олданылып жүрген пәрмендер тұрғысынан таразылау “ызмет атарудан алған” нормаларды жариялауға тосауыл ояды. Әңгіме “айыпты ахуалдар” аталатындарды аластау турасында болып отыр, әлбетте тұлға ұыты норманың уәжін орындауға міндетті екені белгілі, алайда олардың ішінде арама айшы мазмұндағы ұыты пәрмен ұшырасса, онда субъект бір заңды орындау үшін ай заңды бұзуы керек екенін таңдауға мәжбүр. Құыты актілерді әзірлеу мен абылдаудың айын, тыңғылыты тәртібін белгілеудің осы актілердің тиімділігі үшін зор маңызы бар. Қабылданатын барлы заңға тәуелді актілердің заңдарға атаң сәйкестігін амтамасыз ететін жүйе жасалуға тиіс. Әзірленген жобалар осы масатта барлы мүдделі ызметтермен және ведомстволармен міндетті түрде келісілуге тиіс.

Ведомстволы нормативтер шығарушылыа байланысты әділ сын жиі айтылып жатады, соған арамастан, ведомстволы нормативтік актілерсіз ұыты реттеу тетігін көзге елестетудің өзі иын. Осы орайда, ойлана араса, А. В. Лобашевтің бұл саладағы негізгі міндет ведомстволы нормативтер шығаруды тотату емес, оны парасатты шектеу, әрі осы актілердің заңдылығына адағалау мен баылауды амтамасыз ету дейтін пікірі әбден орынды (5). Ведомстволы нормалар шығару барынша айын әрі байыпты түрде заңмен реттелуге тиіс. Заңнамалы техниканың барлы натылы ережелерінің көздейтін масаты біреу, ол – нормативтік актілердің болашата дұрыс іске асырылуына барынша оңтайлы жағдай туғызу.

Заңдылыты нығайту үшін ведомстволы актілер мен жоғары мемлекеттік билік органдары актілерінің олданылу аясын айын ажыратудың маңызы үлкен. Актілердің олданыс аясын осылайша ажырату ведомстволы нормалар шығару шегінен шығып кетушілік, азаматтардың ұытарына ысым жасаушылы және басы арты осарласты сияты заңдылыты елеулі бұрмалаушылытарға жол бермейді. Актілер әзірлеудің жоғары деңгейін амтамасыз ету белгілі бір шарттарды: заңдылыты, ғылыми негізділікті, реттеу ұытарының толымдылығын, актінің өзінде және бұрын шығарылған баса актілермен арасында айшылытардың болуына жол бермеуді, натылыты, айындыты, баяндаудың түсініктілігін амтамасыз ету сияты шарттардың орындалуын талап етеді. Осы айтылғандардың аясында, біздің білуімізше, ұы нормаларын әзірлеу мен шығару сатысында нормативтік ұыты актілердің заңдылығын бұрмалаушылытардың пайда болуына арсы күрестің ең оңтайлы ұралы нормативтік ұыты актілердің ұғымдарын, ұыты табиғаты мен олданыс аясын заңнамалы дәйектеу, сондай-а алдағы уаыттағы нормашығарушылы процесті реттеу болып табылады.

1998 жылғы 24 наурызда Қазастан Республикасының Парламенті “Нормативтік ұыты актілер туралы” Заң абылдады. Бұл заң тұтас алғанда, республикамыздағы заң шығару процесін реттейді және Қазастан Республикасындағы нормативтік ұыты актілер туралы негізгі ағидаларды белгілейді. Мұндай заңнамалы актілердің әлемнің көптеген елдерінде бар екенін атап көрсету керек. Айталы, Жапонияда сонау 1898 жылы “Заңдар туралы жалпы ағидаң абылданса, Болгарияда осы уаыта дейін 1973 жылғы 29 наурызда абылданған “Нормативтік актілер туралы” Заң олданылып келеді. “Нормативтік ұыты актілер туралың Заң Қазастан Республикасындағы нормативтік ұыты акті ұғымын белгілейді және оның сатысын, түрлері мен ұрылымын айындайды. Бұл заң нормативтік ұыты актілер жобаларын әзірлеу, дайындау мен ресімдеу тәртібін реттеп ана оймайды, сонымен бірге нормативтік ұыты актілер жобаларын әзірлеуді жоспарлаудың жалпы процесін айындайды. Заң, сонымен атар, нормативтік ұыты актілерге ойылатын талаптарды, нормативтік ұыты актінің міндетті деректерін айындайды.

Заңда нормативтік ұыты актілер жобаларының сапасын, негізділігін, уатылылығын, ұылығын бағамдау, сондай-а Қазастан Республикасының Конституциясында дәйектелген адам мен азамат ұытарының саталуы масатында нормативтік ұыты актілер жобалары бойынша тиісті ғылыми сараптама жүргізу белгіленеді. Сараптама сонымен бірге абылданатын нормативтік ұыты актінің ытимал тиімділігін анытау және нормативтік ұыты актіні абылдаудың ытимал келеңсіз зардаптарын анытау үшін де жүргізіледі. “Нормативтік ұыты актілер туралы” Заңның 30-бабында азаматтардың ұытары, бостандытары мен міндеттеріне атысты (Қазастан Республикасының мемлекеттік ұпиялары және заңмен орғалатын өзге де ұпиялары бар актілерді оспағанда) нормативтік ұыты актілердің ресми басылымдарда міндетті түрде жариялантыны заңнамалы тұрғыда тиянаталды.

Заңның 38-бабына сай Қазастан Республикасы Үкіметінің ұрамына кіретін, сондай-а кірмейтін орталы атарушы және өзге орталы мемлекеттік органдардың, соның ішінде Қазастан Республикасы Ұлтты Банкінің, сонымен бірге жергілікті өкілді және атарушы органдардың жалпыға міндетті маңызы, ведомствоаралы сипаты бар немесе азаматтардың ұытары, бостандытары мен міндеттеріне атысты нормативтік ұыты актілері Қазастан Республикасының Әділет министрлігінде мемлекеттік тіркеуге жатады, бұған Қазастан Республикасы Конституциялы Кеңесінің, Жоғарғы Сотының нормативтік аулылары осылмайды. Мұндай тіркеу оларды күшіне енгізудің ажетті шарты болып табылады. Заңға сәйкес тіркелмеген нормативтік ұыты актілердің заңды күші болмайды. Сонымен атар Заңда нормативтік ұыты актілер абылдайтын мемлекеттік органдардың осы актілердің есебін жүргізуге және жүйелеп отыруға, әрі әлсін-әлі өздері абылдаған нормативтік ұыты актілердің жинатарын шығарып отыруға немесе өзге мемлекеттік органдар мен ұйымдарға осындай жинатар шығаруға тапсырма беруге тиіс екені аталғанын атап көрсету керек. Қазастан Республикасының Әділет министрлігі орталы мемлекеттік органдар абылдайтын нормативтік ұыты актілердің мемлекеттік есебін жүзеге асыруға міндетті.



Осы заңның абылдануы, сайып келгенде, мемлекетімізде олданылып жүрген нормативтік ұыты актілердің бүкіл жүйесін тәртіпке келтіретініне, олардың әзірленуі мен жариялануына жоғары талаптар ойылуын амтамасыз етеріне, абылданатын нормативтік ұыты актілердің пәрменін арттыру шараларының жүзеге асырыларына зор сенім ұялатады. Заң шығарудың айын заңды рәсімдерін белгілеу мен заңның рөлін арттырудың мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдар тарапынан жасалатын астамшылы пен заңсыздытарға тыйым ояры сөзсіз. Бұл ретте азаматтың конституциялы міндеттерінің өзі де оның Конституцияны және соның негізінде абылданатын заңнаманы сатауына, сондай-а баса адамдардың ұытарын, бостандытарын, ары мен абыройын аса тұтуына саятыны түсінікті. Мұның өзі әр адамның өмірінің бұлжымас нормасына айналуға тиіс. Заңдарды ұлы тұтанда ғана, біз шын мәніндегі демократиялы ұыты мемлекет орнатуға өзіміздің еселі үлесімізді осамыз.
Резюме
Данная статья посвящена некоторым вопросам совершенствования законодательства Республики Казахстан, а именно проблемам правотворчества, законодательной техники, кодификации и систематизации нормативных правовых актов Республики Казахстан. В статье автором также определяются проблемы правового нигилизма и правовой культуры в целом и правового воспитания в частности. В статье предлагаются некоторые пути решения вышеуказанных проблем.
Resume
The gіven artіcle іs dedіcated to some problems of perfectіng of the local law of Republіc of Kazakhstan, namely problems of law-makіng, codіfіcatіon and systematіzatіon of the normatіve legal acts of Republіc of Kazakhstan. Іn the artіcle the wrіter also determіnes problems of legal nіhіlіsm and legal culture as a whole and legal educatіon іn partіcular. Іn the artіcle some paths of the solutіon of above-stated problems are tendered.
Каталог: site -> supcourt.nsf -> 36b782079737d452c6256d89002456d9
36b782079737d452c6256d89002456d9 -> Материалдық құқық нормаларын қолдануда қате жіберілгендіктен жаңа шешім шығарылды ( үзінді)
36b782079737d452c6256d89002456d9 -> Құрметтi «Заңгер» журналы! Менiң қолыма кездейсоқ «Қазақстан юстициясына – 80 жыл»
36b782079737d452c6256d89002456d9 -> Мүліктік емес өзіндік құқықтарды және іскерлік беделді қорғау туралы азаматтық істер бойынша сот практикасына шолу
36b782079737d452c6256d89002456d9 -> Қазақстан Республикасының заңдары Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пактіні ратификациялау туралы
36b782079737d452c6256d89002456d9 -> Автокөлік құралдары иелерінің азаматтық-құқықтық жауапкершілігін міндетті сақтандыру шарттарынан туындайтын даулар бойынша сот тәжірибесіне шолу
36b782079737d452c6256d89002456d9 -> Мен мәдениетiне де үлкен залал келтiредi
36b782079737d452c6256d89002456d9 -> Конституции рк – 10 лет
36b782079737d452c6256d89002456d9 -> Ювенальная юстиция
36b782079737d452c6256d89002456d9 -> Қазақстан республикасының 3АҢЫ Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күнін мерекелеуге байланысты рақымшылық жасау туралы


Достарыңызбен бөлісу:


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет