2 технологиялық БӨлім 1 Қой терісі туралы түсінік



Дата14.08.2020
өлшемі465.69 Kb.
2 ТЕХНОЛОГИЯЛЫҚ БӨЛІМ


2.1 Қой терісі туралы түсінік

Қой - тондық жартылай фабрикатты романовка, орыс, дала және т.б. тұқымды қойлардың қылшық жүнді тұқымдарынан алады. Олар қылшықты және мамық шашынан тұратын биіктігі бойынша дөрекі, біртекті емес. Қазіргі қой терісі-тондық жартылай фабрикат үшін түкті және былғары мата жағынан екі жақты өңдеу тән. Қой терісі пленкалы жабынды болуы мүмкін. Қой терісі-тондық жартылай фабрикаттардан ірге тығын бұйымдары дайындалады

Қой терісінің тауарлық қасиеттері мен өндірістік мақсатына байланысты үлбір және былғары болып бөлінеді. Қой терісінің терісіне биязы жүнді және жартылай биязы жүнді, жартылай жүнді қой тұқымдарынан, олардың қоспаларынан, сондай-ақ биязы жүнді және жартылай биязы жүнді-қылшық жүнді қоспалардан алынған терілер жатады. Тері қойының көзі Цигай қойының терілері болып табылады, сондықтан тері саудасында және халық арасында тері қойының терілері цигеек деп аталады.

Қой терілері пальто, бас киім, жаға тігуге барады. Тонға қарағанда, бұйымдардағы қой терісі шашты сыртқа қаратып, жүннің жақсы түрін беру үшін қырқады, бояады және механикалық өңдеудің басқа түрлеріне ұшырайды. Үлбір қой терісінің сапасына қойылатын негізгі талаптар шелдер емес, жүн жамылғысына қатысты. Жүннің тығыздығы-үлбірдің сапасын, оның жылу қорғау қасиеттерін және бұйымдардың тозуға төзімділігін анықтайтын маңызды көрсеткіштердің бірі. Теріден жасалған қой терісінің жүн қабаты ең алдымен қатты және өлі шаштан бос талшықтардың реңі бойынша біртекті болуы тиіс.

Бұл қой терілері денелерді (жүннің ұзындығы – 6см және одан да көп), жартылай тон және тондық киімнің басқа да түрлерін тігу үшін қолданылады. Барлық осы бұйымдарда қойдың тері бөлігі сыртқа, ал жүн жамылғысы ішке қаратылған. Сондықтан тондық қой терісіне сыртқы әсерлерге (ылғал, суыту, үйкеліс және т.б.) қарсы беріктігі мен тұрақтылығына қатысты жоғары талаптар қойылады. Бөлінген қой терісі жұмсақ, жұқа және жеңіл, бірақ сонымен қатар Берік, өте жылтыр және серпімді болуы керек. Тондық өнімдер үшін жүн жамылғысының тығыздығы Үлбір бұйымдарына қарағанда аз рөл атқарады. Бұл жерде мамық, Өтпелі және қалған талшықтардың үйлесімі маңызды. Қой терісінің жүн жамылғысы, өте көп мөлшерде мамықтан тұратын, ости аз мөлшерде, бұйымдарды киген кезде оңай киіледі. Сонымен қатар, өте қатты және аз мөлшерде мамық бар қой терісі тек тұлқа пайдаланылуы мүмкін.

Әлемдегі ең жақсы тондық қойлар - романдық қойлардан алынады. Олардың ішінен ең жақсы тондық жартылай фабрикаттар мен өнімдер өндіріледі. Бұл қойдың ерекшелігі-олардың жүн жамылғысында түбіт түбі қысқа, бұл оның сілтісіздігін қиындатады, ал ұзын түбіт және өтпелі талшықтар қисық ұшында әдемі бұйралауды құрайды.Былғары қой терілері-тондық және үлбір бұйымдарына қайта өңдеуге жарамсыз терілер. Оларға бір текті емес жүннен 1,5 см қысқа, бір текті жүннен 0,5 см қысқа терілер, сондай-ақ техникалық қасиеттерінің жиынтығы бойынша жүннің ұзындығына қарамастан тондық немесе Үлбір қой терілерін дайындау үшін пайдалануға болмайтын барлық терілер жатады. Былғары қой терілері тауарлардың кең ассортиментін өндіру үшін шикізат ретінде қызмет етеді: хром тері, шевро, астарлы және галантерея тері, қолғап лайка, аяқ киім күдері және т.б.

Қойдың үш түрі бар: тері, былғары және тондар.
Тері қой терілерін биязы жүнді, жартылай биязы жүнді, биязы жүнді-қылшық жүнді қойлардан біртекті, ал кейбір жағдайларда құрамында түбіт бар бір текті емес жартылай жүнді қойлардан алады. Көп жағдайда бас киім, пальто, жаға тігуге барады, сондай-ақ қысқы аяқ киімді, қолғапты жылыту үшін қолданылады; бұл ретте шаш жамылғысы сыртқа қаратылады. Қоңыр немесе басқа қара түске боялған және боялған тері қой еті цигейка деп аталады.

Былғары өндірісінде Былғары және қой-тондық өндірісіне сәйкес келмейтін жүн жамылғысының сапасы бойынша қой терісі қолданылады.



2.2 Тондық қой терісінің сипаттамасы және жіктелуі

Майда шикізаттың ішіндегі ең негізгісі қой терісі болып табылады. Соның ішінде, біздің елімізде қой тұқымы бірнеше ондаған түрге бөлінеді: негізінен етті, етті-жүнді және қаракөл түрлері өсіріледі. Былғары жасауға жүннің сапасы үлбір өндірісі мен тон жасауға жарамайтын қой терілері алынады. Олардың сапасы қойдың түқымына, жасына, сою уақытына және басқа жағдайларға байланы- сты болады. Қой терісі нәзік, жүқа қыртыс қабатымен ерекшеленеді, ол тері қалыңдығының 1,8 - 2,5% ғана болады. Тері бетіндегі табиғи бедер өрнегі біркелкі, майда, әдемі тегіс болып келеді. Тері өзеңі емізікше және торлы қабатқа айқын бөлінген, және емізікше қабат торлы қабатқа қарағанда қалыңдау. Қылшық жүнді қой терісінің түгі өте төмен тереңдеп орналасқандықтан, емізікше қабаты қалың (70 - 80%), ал биязы жүнді қой терісіндегі емізікше қабат, керісінше, онша қалың болмайды. Емізікше қабатта май, тері бездері көптеп орналасқандықтан, ол бостау, кеуек қуыстары молырақ болады. Жас малдың терісіндегі өзеңнің емізікше қабаты қалыңдау болады. Торлы қабаты нәзік, онша тығыз орналаспаған коллагенді талшықтар тобынан түрады. Талшықтар өрілімі көлденең және майдың шамасы едәуір мол болғандықтан, бүл қабат осалдау болады. Май көбінесе емізікше қабат пен торлы қабат шекарасына орналасқан. Майсыздандыру кезінде емізікше және тор- лы қабаттың шекарадағы байланысы азая түседі. Осы айтылған жай- лар қой терісінен жасалған былғарының онша берік емес, созылмалы, бостау болып келуінің негізгі себептерін қүрайды және су өткізгіштік қасиеттерін арттырады. Қой терісінен аяқ киімнің жоғарғы бетіне арналған былғары аяқ киімдік «шеврет», киімдік және галантереялык былғары дайындалады. Сапасы төмен қой терісінен астарлық және галантереялық былғары дайындалады. Жүні сапалы қой терілері үлбір мен тон өндірісі үшін қолданылады.

Тонды қой терісінен жартылай фабрикат - бұл қойлардан алынған және әртүрлі қышқылдар мен хром тұздарын қолданумен белгіленген технологиямен өңделген, әртүрлі түстерге боялған, тері ұлпасын иеленген терілер.

Тонды қой терісін қойлардың тұқымдары, өңдеу тәсілі, жүнді жабындының ұзындығы және оның ауданы бойынша бөледі.

Өндеу тәсілі бойынша тонды-қой терісін келесі түрде бөледі:


  • тері ұлпасының табиғи түрімен хромды илеумен (жасыл реңкпен);

  • тері ұлпасының табиғи түсімен (сарғыш реңкпен) хромсульфитцеллюлоза хроммен;

  • тері ұлпасының табиғи түсімен хромэмульсия илеумен;

  • көмкерілген немесе көмкерілмеген жүнді жабындымен әртүрлі түстерге (қара, қоңыр, көк, жасыл, т.б.) боялған, тері ұлпасымен хромды илеумен;

  • Тонды қой терісінен жартылай фабрикат- бұл қойлардан алынған және әртүрлі қышқылдар мен хром тұздарын қолданумен белгіленген технологиямен өңделген, әртүрлі түстерге боялған, тері ұлпасын иеленген терілер.

  • Тонды қой терісін қойлардың тұқымдары, өңдеу тәсілі, жүнді жабындының ұзындығы және оның ауданы бойынша бөледі.

Қойлардың тұқымдары бойынша тонды-қой терісін




Орыс тұқымды

тұ


Дала тұқымды

Романов тұқымды

Монғол тұқымды

Жүнді жабындының ұзындығы бойынша тонды қой терісін бес топқа бөледі: 2,5-4 см жүн ұзындығымен жартылай жүнді; 4-6 м- жүнді; ұзын жүнді; жағалы 1,6-2,5 см; көмкерілген жүнді жабындымен 1,8-2,5 см.

Жүнді жабындының ұзындығы бойынша тонды-қой терісін топтастыру бұйымдары жасауда көрсетілген қой терілерінің топтарын әртүрлі белгілеумен түсіндіріледі.

Ауданы бойынша, дм2, тонды-қой терісін бес топқа бөледі: біріншісі-41-50 ауданмен, екіншісі – 51-60; үшіншісі- 61-70; төртіншісі – 71-80; бесіншісі – 81-90.



2.3 Қой тұқымдары. Қойлардың шығуы
Қойлар өте ерте кезеңнен қолға үйретілген. Археологиялық және басқа да зерттеулерден алынған мәліметтер бойынша қойлар біздің эрамызға дейінгі 6-7 мың жыл бұрын қолға үйретілген. Қолға үйретудің мүмкін ошағы болып Оңтүстік Сібір, Орта Азия, Кіші Азия табылады. Қойлар ұсақ қоректенетін, шайнай-тын, тұяқты және қой тұқымына жатады. Зоологиялық топтастыру бойын- ша жақыны ешкі болып табылады. Қойлардың тұқымының мүмкін басталуының бірыңғай мәліметі жоқ. Биологиялық тұрғыдан үй қойларына жақын жабайы қойлардың алуан түрлілігінің көп болуымен байланыстырылады. Үй қойларының ата тегіне муфлон, архар және аргали жатады.

Муфлондар Жерорта теңізінде және Кіші Азия жағалауларында және аралдарында мекендейді. Қой шаруашылығындағы негізгі өндіріс болып, белгілі бір өнім алу мақсатындағы нақты климатты ортада адамдардың білімді еңбегінің және талабының арқасында асыл тұқым- ды алу табылады. Табиғатта жаратылған 1-2 жабайы тұқымды түрлерінен адамзат осы уақытқа дейін 600 тұқымды қой түрлерін өндірді. Тәуелсіз мемлекеттер достығы (ТМД) елдерінде өндірістің барлық бағытында қойдың 60 тұқымын өндірді. Соның ішіндегі 22-биязы жүнді, 15 - жартылай биязы жүнді, 4 жартылай қылшықты, қалғаны - қылшықты (қылшықты, тондық).

Биязы жүнді қойлардың бірнеше ерекшеліктері бар. Олардың жүнінің қалыңдығы орташа есеппен 15-25 мкм, түбіті қалың ақ жүннен тұрады. Осы тұқымдас қойлар үшін биязы жүн басының көз сызығына дейін және төменірек, сондай-ақ тұяқ ұшына дейін жауып тұрады. Бұл малдардың мойын бөлігінде, дене бөлігінде және құйрық ұшында қатпарланып білінетін артық былғарысы бар. Биязы жүнді тұқымдас қойларды зоологиялық топтастыру бойынша ұзын арық құйрықтыға жатқызады.

Будандастыру арқылы алынған биязы жүнді қой тұқымдары өзара өнімділігімен және дене бітімінің ерекшелігімен ажыратылады. Оларды жүнді-етті, жүнді, және етті-жүнді деп бөледі. Бұлай бөлудің негізі жүннің және еттің өнімділігіне, сондай-ақ олардың шығу тегіне бағытталған.



Жүнді-етті тұқымдар. Бұл тұқымдастың қойлары кейбір шығу ортақтығымен сипатталады. Көп жағдайда олар жергілікті меринос қойларымен американдық рамбулье тұқымын будандастыру арқылы өндіріледі. Бұл тұқымдас ірі мал, жақсы дене бітімді, жүні сапалы болып келеді. Соңғы жылдары жүнді-етті тұқымдардың бағытын А және Б тобына жіктеу қабылданған.

А тобына жататын тұқымдастар: асканилік, кавказдық, алтайлық және солтүстік кавказдық меринос;

Б тобына жататын тұқымдастар: Забайкальдық, Қырғызстандық, Красноярлық, Оңтүстік Қазақстандық меринос және Оңтүстік Оралдық.

Асканилік тұқым. 1925-1934 жылдар аралығында академик М.Ф.Ивановпен Аскании-Новада, ең жақсы жергілікті меринос қойларын дене бітімі ірі, қалың қысқа жүнді американдық рамбулье қойларымен будандастыру арқылы өндірілген. Жергілікті украиналық мериностар аз қатпарлы, ұзын жүнді, олар құрғақ климатқа жақсы бейімделген. М.Ф.Ивановтың алдында аса ірі салмағы 60 кг жететін жүнді өнімділігі жоғары және жетерліктей етті пішінді қой тұқымын алу міндеті тұрды және бұл мақсатқа өте қысқа мерзім ішінде 12 жылда жетті. Асканилік қойлар әлемдегі меринос түқымдарының ішіндегі ең ірісі болып табылады.

Қойлардың салмағы 123-130 кг жетеді, үрғашысының салмағы 62-65 кг, қырқылған жүннің салмағы 16-17 кг,таза жүннің шығуы 38-42 %.



Алтай тұқымы. Бұл тұқым 1936-1948 жылдар аралығында Алтай өлкесінде Г.Р. Литовченко, Н.А. Васильева, Ф.Я. Вовченко, С.С. Крымский басқаруымен буданастыру арқылы алынған. Материал ретінде Сібірге әкелінген жергілікті жаңа кавказдық және мазевтік мериностар пайдаланылды. Бұл мериностар ұсақ болып келеді. Үлкен малдардың ұргашысының салмағы 37 кг, қырқылған жүннің салмағы - 4,6 кг. Ал таза күйінде 1,2-1,4 кг құрайды.

Жүні ұзын және өте майлытерлі. Сібірдің қатаң суығында тұқымдастарды жетілдіру қиындатады. Қатты аяз кездерінде майлытерлі жүндер малдардың үстіне жабысып, қатып, нәтижесінде жиі өлетін болды. Бұл қойларды 1927-1930 жылдары американдық рамбулье тұқымдарымен будандастыра бастады, алынған шатыстарды кавказдық және австралиялық биязы жүнді тұқымдас қойлармен будандастырды. Нәтижесінде өте ірі денелі және жүнді өнімділігі жоғары малдар алынды.

Қойлардың тірі кезеңдегі салмағы 115-120 кг, ұрғашысынікі 60-62 кг, қырқылған жүннің салмағы 18-20 кг. Бұл тұқымдас қойларды Украина, Беларусс, Қазақстан, Қырғызстан, Сібірде, Ресейдің еуропа бөлігінде өсіреді. Бұл тұқымның қойлары терісінің артықтығымен және жүнді өнімділігімен ерекшеленеді. Артық тері мойын бөлігінде, көкірегінде екі-үш қатпар ретінде білінеді, денесінде былғарысының аздаған қатпары байқалады. Қойлардың өте мығым спиральді мүйізді және тоқал ұрғашысы болады. Тұқымдары сапалы, ақ және ашық кремді түсті, майлытерлі қалың және ұзын жүнімен сипатталады, жүні біркелкі және сапалы. Бұл тұқымдардың генетикалық ерекшелігі жергілікті мазаевтік және жаңа кавказдық қойларды, сондай-ақ 1927 жылы Австралиядан әкелінген жүнді мериностарды будандастыру арқылы өндірген. Алтай тұқымының малдары далалы және Дагестанның, Калмақ, Астра- хан, Ставраполь жерлерінде өсірілуге бейімделген. Жүнді өнімділігіне келе-сі тұқымдастарды жатқызуға болады: грознейлік, ставрапольдік, сальскилік және азербайджандық таулы меринос.



Грознендік тұқымы. 1929-1950 жылдар аралығында Дагестан өлкесінде «Червленые буруны» будандастыру заводында А.А. Дылкина, А.Я.Панкова және басқалардың көмегімен мазаевтік және жаңа кавказдық биязы жүнді қойларды австралиялық тұқымдас қойлармен будандастыру арқылы алынған. Тұқымды жетілдірудің негізгі мақсаты австралиялық меринос секілді, бірақ өте ірі жартылай далалы жайылымдарға бейімді, жүні биік, биязы мал алу болды. Грознендік тұқымдас қойлардың австралиялық қойлардан ерекшелігі салмағының ауырлығы, денесінің ірілігі, және өнімділігі. Денесі жинақы, мүйізі жақсы дамыған, терілерінің артықшылығы мойнында, көкірегінде, денесінде, құйрық ұшында байқалады.

2.4 Тондық қой терісінің түрлері
Мехтық шикізатқа тондық, мехтық қой терісі және елтірі жатады. Қой терісін үш топқа: тондық, мехтық және былғалырық деп бөлінеді.

Тондық қой терісін қылшық жүнді қой малдарын сойған кезде алады. Қой терісінің жылулық қасиеті оның шел қабатының тығыздығы мен мықтылығына, мех ұзындығы мен қоюлығына, түбіт пен қылшық арақатынасына байланысты. Жеңілдігі шел қабатының жіңішкелігіне, жүн жіңішкелігіне, мехтың оптималды тығыздығы мен ұзындығына, шайырдың аз түзілуіне негізделген.

Тондық – орыс қой терісі. Жүн жабыны әркелкі, көбінесе толқынды, тұлымды құрылымды. Өлі және құрғақ талшықтар кездеседі. Жүн ұзындығы 1,5 см –ден жоғары.

Тондық – далалық қой терісі. Жүн жабыны тұлымды құрылымды, түбіт және қылшық талшықтарынан тұрады. Жүн ұзындығы 1,5 см-ден жоғары. Далалық қой терісін қылшық жүнді құйрықты қойлар мен ересек қаракөл қойларынан өндіреді. Қой терісін жүн жабынының ұзындығына байланысты:жүнді, жартылай жүнді және төмен жүнді деп жіктейді. Мехтық қой терісі жүнінің ұзындығы 0,5 см-ден төмен болса, голякқа жатқызады, яғни стандартқа сай емес тондық қой терілерінің жүн ұзындығы шерсти 1,5 см және одан төмен болса, былғары шикізатына жатқызылады.


2.5 Өндірістің технологиялық сызбанұсқасы


Орау

Шелдеу

ММГ - 3200К маркалы шелдеу машинасы

20, 40 сағ


Пикелдеу

БРГ – маркалы рамалы барабан

r, сағ – 10, 12 сағ

t.c25, 28


Илеу

Кептіру

СЖК – 3М маркалы кептіргіш

Өңдеу

Майсыздандыру

Барабан БЖА

t.c40 40 - 45мин


Тері матасын бояу





  1. Қайта кептіру

СЖК – 3М маркалы кептіргіш





  1. Өңдеу





  2. Орау

Бірінші кезең-орау тек сойылған жануардан алынған терілерді ғана бөлуге болады, бірақ егер өңдеу процесі кейінге қалдырылса, онда оларды ұзақ мерзімге сақтауға келесі әрекеттер көмектеседі. Консервациялау алдында теріні майсыздандыру қажет: былғарыдан май, ет қалдықтары алынады. Әсіресе бас пен мойынға, алдыңғы аяқтар алдында және құйрықтың тамырына назар аудару керек. Теріні таза шүберекпен немесе үгінділермен Мұқият сүртеді. Содан кейін кептіру үшін оны ағаш түзеткіштерге тартады. Кейбіреулер шелді құрғақ тұзбен сүртіп, созады. Бір күнде артық тұздар шайқалады. Қысқы кезеңде тері баяу кебеді, сондықтан оны аязда бүктейді. Шіріген микроорганизмдердің белсенді дамуын болдырмау үшін оған әрбір литрге 50 г тұз және формалин 1 мл қосылады.жиі оған шөптер: емен, эвкалипт, қайың, жарты литр тұнба 10 л суға жетеді. Бөлу кезінде құрамдастардың дәл қанығуын анықтауға бағдарлануы қажет. Бұл жағдайда сұйықтық коэффициентін (судың 8-ге тең) және тері массасын білу керек. Сондықтан 10 кг теріге 80 л су қажет. Терілерді 12 сағат шамасында жібітеді, қажет болған жағдайда олар сол уақытта жаңа ерітіндіге батырылады.Маңызды, өңдеу кезінде терілерді сулайтын ерітіндінің температурасы 35 градустан төмен түспеуі керек, әйтпесе бұл операцияның тиімділігіне әсер етеді.



2.6 Шелдеу үрдісі
Тері әбден суланғаннан соң, оның майлы және бұлшық ет қабаттарын біріктіретін тін талшықтар мен шел қабаттарын шелдейді. Бұл поцесс «шелдеу» деп аталады. Шелдеу екі рет жүреді: бірінші жібітуден соң, екінші илеуден кейін. Бірінші шелдеу пикельдеуге теріні дайындайды, жақсы иленген тері қышқыл мен ас тұзы ертіндісін жақсы сіңіреді. Шелдеуге қарапайым пышақ және арнайы доға тәріздес пышақ, қозғалмайтын пышақ қолданылады. Терінің ұзындығы, сосын ені бойынша бүктейді де, пышақка әкеліп, алдыға артқа қозғалта отырып шелін алады. Үшінші әдістегі пышақ керісінше жоғары қаратылған. Теріні майсыздандыруға қолданатын құралдармен де шелдеуге болады. Лезвия және басқа да барлық құралдардың өткір болғаны дұрыс. Қозғалатын құралды қолданғанда теріні стол және тақтайға шегемен бекітіп қояды. Шелдеудің екі әдісі бар: «кесу» және «қырқу». Бірінші әдіс өткір құрал көмегімен орындалады. Бұл әдіс кезінде терінің шел жақ май қабатын лезвиямен кесіп алмау керек, ол үшін ұқыпты және мұқият жасаған дұрыс. Қырқу әдісінде шел жақ май қабатын қырқып, сосын жартылай өткір құралмен өзеңнен бөлектейді.

Жас терімен жұмыс істегенде, кейде қабыршағын айыру қиынға түседі. Бұндай жағдайда теріні кішкене борпылдақтандыруға болады. Бұл үшін терідегі еттерді тазартып, терінің, бахтармасын аздап жуып, бахтарманы бахтармаға беттестіріп, қосақтайды, оның көбірек тұрғаны жақсы. Бұл операция сәтті өту үшін, 15 қосақталған теріден аз болмау қажет. Сосын теріні тығыздау үшін үстіне жүк қойып, 20-40 сағатқа қалдырады. Шеберханада төмен температура және тері аз болса, престе көбірек ұстайды. Жылудың әсерінен бахтарма созылады да, шелдеу оңай жүреді. Толық созылған бахтарма кірлеу сұр түске боялады. Егер аз тері өнделіп жатса, оны қосақтап қоюға болмайды, теріні жайған бойы 20-30 сағаттай суда қалдырады.

Шел қалдығы құрамында коллаген бар екенін ескеріп, одан желім жасауға болады.
2.7 Пикельдеу
Пикельдеу - былғары жартылай фабрикаттарын илеуге даярлау үшін және өзеңнің талшықты құрылысын жұмсартып сонымен қатар, мех терілерінде илеуге даярлау үшін қолданылады. Бұл процесте тері өңдеу пикельде яғни, өзеңнен коллаган талшықтарын кептіру мен борпылдақтар, ас тұзы мен қышқыл ертіндісінде жүреді.

Қышқыл ерітіндісі мен ас тұзынығ қоспасы пикел деп аталады, ал осы қоспамен жарғақты өңдеу пикелдеу деп аталады.

Пикелді жақсылап сіңірген жарғақ бактериялардың әсеріне жақсы тқтеп береді, пикелдеу жарғақты, әсіресе қой мен ешкі терілері, консервілеу үшін де қолданылады. Былғары өндірісінде пикельдеу үшін күкірт, кей кезде сірке қышқылын, ал мех өндірісінде күкірт және сірке, көбінесе құмырсқа қышқылын, қолданады. Қышқыл тек өзең бетінің борпылдақтануына әсерін тигізеді. Бейтарап түз ретінде әдетте, натрий хлоридін пайдаланады. Тұз теріні ісіндіреді де, кейін жарылуына әкеліп соғады. Ертінділер келесі концентрацияға сәйкес болғаны жөн: H2 SO4 - 9-12 г/л, ас тұзы - 50-60 г/л. Оптимальды температура 25-28оС, жібіген және шелденген теріден ертінді 5-6 есе артық болады. Теріні пикельдегенде орташа 10-12 сағат ұстайды, егер оның температурасы мен концентрациясына параметр қойылса, тіпті бірнеше күн жатса да ештеңе етпейді.

Осыдан кейін тері жұмсақ және икемді болады да, одан өнім жасау оңайға соғады. Егер қайтадан жуып кептірсе, тері қатайып кетеді. Бұны болдырмас үшін, тағы бір операция илеу қажет. Илемес бұрын теріні ертінділерден жуып, сығып, мех жағын жоғары қаратып, оның үстіне тақтай жауып, жүкпен бастырады да, 2-3 тәулікке қояды. Сосын бейтараптау керек. Бейтараптау үшін 1-1,5 г/л сода және фотографиялық гипосульфит - 10 г/л концентрациялы зат пайдаланылады. Теріні осы ертіндіде 20-60 минут ұстайды.

Кейде кейбір шикізаттардың түрлерін пикельдеу кезінде (қоян, түлкі, шиебөрі т.б.) қышқыл мен алюминийдің ашудас қоспаларын қолданады. Былғары және мех сапасы пикельдеудің дұрыс жүргізілуіне байланысты. Мысалы жарғақты пикельдеу кезінде қышқылдар жеткіліксіз болса, онда жарғақтың беті хром илегіштерінің негізділігінің күрт көтеріліп кетуіне байланысты тартылып қалады. Керісінше пикельде қышқылдың артық мөлшерімен берілуі былғарының қатты болып кетуіне әкеліп соғуы мүмкін.Пикелдеу кезінде жарғақ іс жүзінде барлық қышқылды сіңіріп алады, барабандағы хром шырыны жарғақпен жанасқан кезде біршама қышқылданып кетеді, яғни негізі төмендейді, бұл илеуге өте жағымды әсерін тигізеді, өйткені негізі төмен, қышқыл хром шырыны жарғақтың қалыңдығына тез сіңеді және оны бояйды, бұл жарғақ қабаттарының біркелкі иленуін қамтамасыз етеді. Алайда негізі төмен, қышқыл хром шырыны жарғаққа тез сіңгенімен, коллагенмен нашар байланысады, илеу әсерін күшейту үшін илеу басталғанан 2-3 сағаттан кейін 30÷60 мин аралықта сұйылтылған ерітінді түрінде 0,1÷0,3% (жарғақ салмағынан) кальцийленген сода немесе 0,2÷0,6 % бикарбонат қосады. Хром шырынының негізін жоғарылату үшін сода қосылады, бұл кезде хромның негізгі тұздары коллагенмен жақсы байланысады. Илеу басталғаннан соң 5÷6 сағаттан кейін бірінші сынама алынады, яғни ыстық судың әсер еткенде хромдық иленген былғары кесегінің ауданының кемуі анықталады.

2.8 Илеу үрдісі
Илеу - былғары мен үлбір өндірудегі ең мағызды үрдістердің бірі болып табылады. Былғары өндірісінде бұл үрдіс өзеңнің қасиетін түбегейлі өзгертеді, оны иленген былғарыға айналдырады, ал үлбір өндірісінде өзеңнің қасиетімен бірге, ішінара түкті де өзгертеді.

Илеу үрдісі деп - шикі теріден алынған жарғақтың былғарыға айналуын айтады.

Илеудің көптеген түрлері бар. Негізгі үш түрі:


  • хромдық,

  • танидтық

  • квасцпен илеу.

Ең көп қолданатын және жақсы нәтиже беретіні - хромдық илеу. Үй жағдайында хром жетіспейді. Бірақ квасцпен, танидпен илеу теріні жұмсартып, қылшыққа әл береді, сыртқы көрінісі әдемі көрінеді.

Илеудің нәтижесінде өзеңнің химиялық және физика-Үлбіраникалық қасиеттері айрықша өзгереді:

- жарғақпен салыстырғанда кептіру кезінде өзеңнің көлемі, ауданы, және қалыңдығы бойынша келуі азаяды;

- жоғарғы температураның әсеріне тұрақтылығы артады;

- суда ісіну дәрежесі төмендейді;

- ферменттердің әсеріне шыдамдылығы ұлғаяды;

- ылғалданғанда созылу беріктігі артады және т.б.

Илеу кезінде адсорбция үлкен роль атқарады, ол ерітіндідегі қандай да бір заттың басқа бір заттың беттік қабатында концентрацисының өзгеруін көрсетеді. Бетінде ерігіш зат концентрленетін дене адсорбент деп аталады.

Илеу ерітіндісінен құрымандағы заттар ақырындап жарғақ өзеңінің барлық қалыңдығына енеді, оны илегіш заттар түсіне бояйды. Жоғарыда көрсетілгендей, жарғақ фибриллдан құралған өзара тоқылған талшықтар шоғырынан тұрады. Осындай құрылымды болғандықтың арқасында жарғақтың беті үлкен болады, мұнда оң адсорбция әсер еткен кезде илегіш заттар тұнып қалады. Илегіш заттар тұнған адсорбциялық үрдістен басқа, жарғақта жарғақтың талшықты құрылымдары және илегіш заттар арасында өзара химиялық әсерлесу жүреді.

Осылайша, илеу үрдісі екі кезеңнен тұрады - физикалық және химиялық.

Физикалық кезеңде илегіш заттар адсорбцияның әсер етуінен жарғақтың талшықты құрылымының қалыңдығына енеді, яғни талшықтың бетіне жиналады және олардың арасындағы бос кеңістікті толтырады. Химиялық кезеңде жарғақтағы коллаген, берік қосылыс түзе отырып, илегіш заттармен әсерлеседі.

Илеу кезінде жарғақ салмағы мен қалыңдығы бойынша ұлғаяды да, ал ауданы бойынша кішірейеді.

Илеу жарғақты сорғытумен бірге жүреді. Илеу үрдісі жарғақтың кейбір талшықты құрылымының әлсіреуін тудырады, сондықтан өзі өңделген жарғаққа қарағанда иленген былғары, әдетте, жыртылуға қарсы беріктігі аз болады. Илеу кезіндегі жарғақтың беріктігінің төмендеу дәрежесі қолданылған илегіш заттарға байланысты болады.

Илеу - өте күрделі химиялық процесс. Оны уақтылы бақылау жоғары сапалы былғары және Үлбір алуға себебін тигізеді. Илеуді қате жүргізу мынадай ақауларға алып келуі мүмкін: былғарының бетінің тырысуы, сынуы және қатты болуы, ал сонымен қатар Үлбір былғары тінінің майысқақтық қасиетінің күрт төмендеуі.





  1. 2.9 Кептіру

Кептіру процессі кепкен кезде талшықтардың қысқару әсерінен былғары ауданы қысқарады. Қысқару дәрежесі былғарының алғашқы ылғалдылығына, кептіру әдісіне, температурасына, былғары түріне және басқаларына байланысты. Егер былғары бос күйде кептірілсе, онда оның ауданы қысқарады. Кептіру кезінде жартылай фабрикаттың қысқаруына байланысты былғарының өзеңі қалыңдайды.

Кептіру былғарыдан әрлеудің анықталған операцияларын (созу), (аппретирлеу) жүргізу үшін ылғалдатылған артық суды алу үшін қолданылады. Сорғытудың температурасы кептіру температурасынан төмен болады, ал ұзақтығы былғары ылғалдылығына тәуелді болады.

Кептірудегі теріні ілу әдістері. Былғарының түріне және сипаттамасына, технологиялық талаптарына, сонымен қатар кептіру конструкциясына байланысты былғарыны кептіру кезінде келесі орналастыру әдістері қолданылады.

1. Теріні сырыққа майыыстырып ілу. Өсімдік илегіш қолданып иленген былғарыны, әдетте жота жағынан бүктеп, бахтарма жағын жоғары қаратып іледі. «Картақылып» әдетте үшбұрыш пішіндегі жон арқаны іледі.



2. Керілген немесе жазылған күйде ілу. Керіп немесе жазылған түрде кептірілген былғары кептіру процессі кезінде былғарының мыжылуын азайтып, тегіс және біріңғай қыртыссыз және әжімсіз былғары алады, және былғарының қолданылатын ауданы көбейеді.

Теріні ағаш жақтауда кептіру. Бір былғарыдан (егер кіші болса, онда екеуден) тартып, жақтаудың әр жағына қыстыратын шегелермен бекітеді. Былғарыны жақсы керу үшін жұмысшылардың белдерінде қыстырылып жүретін қыстырғыштарды қолданады. Былғарыны рамаға кептіріп бекітудің бірнеше кемшіліктеріне (жапсыру операциясының қиындығы, жақтауларды тасу, жақтаулардың тез істен шығуы, шегелерге көп шығын) байланысты кәзіргі кезде ескірген әдіс болып саналады және оны кәзіргі заманауи кептіру әдісі металлдан жасалған тор жақтауларда немесе пластинаға жапсыру әдістері қолданылады.

Теріні арнайы металл қыстырғыштармен бекітіп металл жақтауда кептіру. Былғарыны бұл жақтауға бекіту келесі түрде жүреді. Кептіру камерасынан жақтауды шығарып, оның ішкі сетка жағын қаратып, горизантальді түрде қояды. Одан кейін жақтаудың сеткасына былғарыны бетімен жоғары қойып қыстырғыштармен металл сеткаға бекітеді. Қыстырғышты төменгі ілгішімен сетканың саңылауларына кіргізіп бір біріне жақын етіп, былғарыны тартып тұрып бекітеді. Жақтаудың бір жағына былғарыны бекітіп болған соң, оны айналдырып екінші жағына басқа былғарыны бекітеді. Былғары бекітілген жақтауды қайтадан кептіру камерасына апарады. Металлдан жасалған жақтауға былғарынын бекіту, ағаш жақтауға бекіткенмен бірдей.


2.10 Өңдеу
Сойылған жануардан алынған терілерді ғана бөлуге болады, бірақ егер өңдеу процесі кейінге қалдырылса, онда оларды ұзақ мерзімге сақтауға келесі іс-әрекеттер көмектеседі. Консервациялау алдында теріні майсыздандыру қажет: былғарыдан май, ет қалдықтары алынады. Әсіресе бас пен мойынға, алдыңғы аяқтар алдында және құйрықтың тамырына назар аудару керек. Теріні таза шүберекпен немесе үгінділермен Мұқият сүртеді. Содан кейін кептіру үшін оны ағаш түзеткіштерге тартады. Кейбіреулер шелді құрғақ тұзбен сүртіп, созады. Бір күнде артық тұздар шайқалады. Қысқы кезеңде тері баяу кебеді, сондықтан оны аязда бүктейді. Шіру микроорганизмдерінің белсенді дамуын болдырмау үшін оған әрбір литрге 50 г тұз және формалин 1 мл қосылады. жиі оған шөптер: емен, эвкалипт, қайың, жарты литр тұнба 10 л суға жетеді. Бөлу кезінде құрамдастардың дәл қанығуын анықтауға бағдарлануы қажет. Бұл жағдайда сұйықтық коэффициентін (судың 8-ге тең) және тері массасын білу керек. Сондықтан 10 кг теріге 80 л су қажет. Терілерді 12 сағат шамасында жібітеді, қажет болған жағдайда олар сол уақытта жаңа ерітіндіге батырылады. Маңызды, өңдеу кезінде терілерді сулайтын ерітіндінің температурасы 35 градустан төмен түспеуі керек, әйтпесе бұл операцияның тиімділігіне әсер етеді.

2.11 Майсыздандыру
Мех өндірісінде майсыздандыру ерекше маңызға ие. Мех шикізатының жүні мен терісінде май тектес заттар өте көп, олар жүнді майландырып жібереді, әрі түсін өзгертеді, мех тканін қышқылдандырады және беріктігін азайтады.

Майсыздандыру түкті жабынға жалтыраған өң береді және арасын ашады, оның бояуын біркелкілендіреді, әрі жандандырады.Жүнде 1,5-2% май қалуы керек, егер азайып кететін болса терінің физикалық-механикалық қасиеті нашарлайды, сынғыш келеді.



Майсыздандыру әдістері. 1) Еріткіштермен майсыздандыру. Еріткіштерді экс-тракциялау арқылы майсыздандыруға болады. Еріткіштер ретінде перхлорэтилен уайт-спирит, фреон-113, тетрахлорэтилен қолданылады. Үрдісс герметикалық аппаратта өтуі керек, сондықтан бұл әдіс көп қолданылмай келеді. Пайдалы жағы жүн түспейді, ұзақ емес, су өте аз жұмсалады.

2) Эмульсиялы майсыздандыру. Мех және былғары өндірісінде қолданылатын негізгі әдіс болып табылады. Сульфонол НМ-3, “Новость” пастасын т.б. майды кетіретін заттар салып, 40-45 минут көлемінде, 40°С температурада, натрий карбонаты және формальдегидтің қатысуымен жартылай фабрикатты жуады.

Хромды былғары шығарғанда майсыздандыру үшін керосин эмульсиясы, эмульгаторлар және жуғыш заттар пайдаланылады.
2.12 Тері матасын бояу
Теріні, теріні және қой терісін бояу үшін өсімдік қайнатпалары мен балшық ерітінділерін пайдаланады. Бірден айта кету керек, "ресми" химия қой өсірушілерге тым көп емес көмектесе алады. Сондықтан көптеген ұрпақ бастан кешкен ескі, мейірімді, халық қаражатына баруға тура келеді.
Әдетте, кез келген терілер, соның ішінде қой терілері иленген кезде боялады. Осы мақсатта ескі уақытта шөптер, қабықтар, балшық ерітіндісі қолданылды. Ең қарапайым және кең таралған имен-шөп. Оны алдын ала ұсақтап, 30 литрге бактарға салып, тегістеп, салқын қайнаған суға (10 л) құйып, мақталы көрпемен орайды. Жарты сағат бойы тұндырады, содан кейін сұйықтықты эмальданған кастрюльге құяды, тұзды (50 г тұз литрге). Бояуды тұздалған ерітінді 30-40°с дейін суытқанда бастауға болады. Илеу аяқталуын шелді кесу бойынша тексереді. Ол бүкіл қалыңдықта боялуы керек. Түсі өте жағымды, заманауи. Жиі кездеседі және ескі қой жарты шамы ұшып, әр түрін жоғалтады. Өкінбеңіз, оны табысты жөндеуге болады. Ол үшін шамамен 10 г марганцовканы алу керек, 50 г қайнаған суға еріту, суыту, 50 г сірке суын (70 %-дық) және 10-15 тамшы нашатыр спиртін қосу керек. Мұның бәрін араластырып, ворсқа жағыңыз. 15-20 минуттан кейін суық сумен шайыңыз. Жөндеуден кейін қой терісін кептіру, жуу, майсыздандыру керек. Жүнді бояудың ең оңай жолы-ыстық сумен жүн үшін анилин бояуын ерітіп, сірке суын және сәл сабатыр қосу.

Алдыңғы әдістерге қарағанда, қой терісін бояу сәл басқаша өтеді. Бояуды беті бойынша біркелкі бөлу үшін, бұйым анилинді бояғыштан және химиялық препараттардан тұратын ерітіндіге салынады және оны материал қажетті түс алғанша 40-50 градусқа дейін жылытады. Бірақ белгілі бір қиындықтарға байланысты, мұндай әдіс адамдар арасында үлкен танымалдыққа ие емес. Қазіргі уақытта қой терісін бояғысы келетін адамдарға аэрозольды бояғыштар түрінде балама ұсынылады.



2.13 Тондық қой терісінен бұйым жасаудың технологиясы
Тонды қой терісінен бұйымдар жоғары жылуқорғау қасиеттерін және беріктікті иеленген, сондықтан оларды көлік, орман, балық т.б. өнеркәсібінің жұмысшылары Қиыр Солтүстік аудандарда жоғары киім ретінде кең қолданады. Қой терісінен бұйымдар ассортименті өте әртүрлі. Сала кәсіпорындарымен бұйымдар ретінде де, үлбірлі астарда матадан үстімен бұйымдар, яғни: ерлердің, әйелдердің және балалардың тоны, жартылай тон, курткалар, бас киімдер, қолғаптар жасалады.

Әртүрлі түсті гаммаларға боялған, тері ұлпасымен және көмкерілген жүнді жабындымен қой терісінен фосонды бұйымдардың шығарылуы игерілген. Шығарылатын бұйымдар өңдеулерді, жағаларды, ілгектерді иеленген.

Тон бұйымдарының арасында романов тұқымды тонды қой терісін алдым. Олар жеңіл, жоғары жылу қорғау қасиеттерін, әдемі жүнді жабындыны иеленген және тұтынушыларда үлкен сұранысқа ие болады деген сенімдемін.

Тонды қой терісінің фасонды бұйымдарына сипаттама.

Фасонды бұйымдар белгіленген тәртіпке белгіленген тәртіпке бекітілген, техникалық сипаттарға және МСТ 2710-85 «Тонды қой терісінен киім» талаптарына сәйкес жасалып, үлгі-эталондарға (МСТ 15.007-81) сай болуы керек.



1-сурет. Әйелдерге арналған тон.

Алдынан түрі Арқа жағынан түрі



2-сурет. «Автоледи»


Алдынан түрі Арқа жағынан түрі
2.14 Тондық қой терісін өңдеуді есептеу
150 дана*85 дм2*305 кун = 3 888 750 дм2
Тондық қой терісі өндірісінің өнімділігі жылына N млн. қой.
1. Гари g нормасының орташа өлшемі бойынша, %, шикізаттың жылына шығынын М келесі формуламен анықтайды:
М = N + Ng / 100
М = 3 888 750 + 3 888 750 * 2 / 100 = 3 966 525
2. Тәулігіне шығынын Н анықтайды:
Н = М / И
мұндағы И - жұмыс күндері 5 күндік болғандағы жұмыс күнінің саны
Н = 3 966 525 / 305 = 13 005
3. і-түрлі шикізаттың жылына шығыны Мі :
Мі = Мgi / 100,
мұндағы gi - жылына өңделетін і-түрлі шикізаттың көлемі, %
Мі = 3 966 525 * 50 / 100 = 1 983 262
Мі = 3 966 525 * 50 / 100 = 1 983 262
4. Тондық қой терісінің түрлері бойынша жылына шығыны М:
М = ∑ Мі
мұндағы n - шикізат түрінің саны
М = 1 983 262+ 1 983 262= 3 966 525
5. і-түрлі шикізаттың тәулігіне шығыны Ні:

Ні = Мі


Ні = 1 983 262/ 305 = 6 502

Ні = 1 983 262/ 305 = 6 502

6. Тондық қой терісінің түрі бойынша Н тәулігіне шығыны:
Н = ∑ Ні
Н = 6 502+ 6 502= 13 004
7. Консервілеу түріне байланысты жылына Мj:
Мj = Мgi / 100
мұндағы: gi - консервілеу түріне байланысты шикізат шығынының көлемі
Мj = 3 966 525* 40 / 100 = 1 586 610
Мj = 3 966 525* 60 / 100 = 2 379 915

8. Консервілеу түріне байланысты жылына шығыны М:


М = ∑ Мj
М = 1 586 610+ 2 379 915= 3 966 525
9. Нj консервілеу түріне байланысты тәулігіне шығыны:
Нj = Mj / И
Нj = 1 586 610/305 = 5 202
Нj = 2 379 915/305 = 7 803
10. Н консервілеу түріне байланысты тәулігіне шығыны:
Н = ∑ Нj
Н = 5 202+ 7 803= 13 005

2.15 Технологиялық жабдықтарды таңдау және есептеу
Жобалау кезіндегі жабдықтарды таңдау өте маңызды сұрақтардың бірі болып табылады, өндіріс үрдістерінің параметрлері (сұйықтық коэффициент, материал шығыны, үрдістің ұзақтығы, жартылай фабрикат пен дайын былғарының сапасы) жабдыққа байланысты.

Аппараттардың саны жұмыс сыйымдылығы, аппараттың тәулігіне жұмыс уақыты және тиеу және түсіруге арналған уақытты есепке алғандағы өңдеудің технологиялық уақытын ескере отырып анықталады.


Аесеп = В ·Т1 / n ·T2
мұндағы Аесеп - аппараттардың есептік саны;

В - тәулігіне өңделетін шикізат, жартылай фабрикат саны, дана, кг;

Т1 - тиеу және түсіру уақытын есепке алғандағы өңдеу үрдісінің ұзақтығы, сағ;

n - аппаратқа тиелетін шикізат немесе жартылай фабрикат мөлшері, дана, кг;

T2 - аппараттың тәулігіне жұмыс істеу уақыты, ч.

Машиналардың санын Месеп жұмыс ауысымы мен қарқынды өңдеу нормасына сійкес анықтайды.


Месеп = В/НКС
мұндағы В - тәулігіне өңделетін шикізат, жартылай фабрикат саны, дана, кг;

Н - өңдеу нормасы, шт;

К - артық орындау коэффициенті;

С - жұмыс ауысымының саны.


1. Жібіту процесі үшін баркас Б -5000 пайдаланылады.
Б-5000 барбарабанның техникалық сипаттамасы:

Пайдалы сыйымдылығы, м3

5

Тиеу: дана




Қой терісі

2000-3000

Қоян терісі

3000-4200

Араластырғыш диаметрі, м

1,2

Араластырғыштық айналу жиілігі, мин-1

24

Электрқозғалтқыштың қуаты, кВт

2,8

А расч = 13 005·18 / 2500 ·24 = 3,9 = 4 барабан


2. Шелдеу машинасы ММГ-1500К:
ММГ-1500К шелдеу машинасының техникалық сипаттамасы:

Өтетін жердің ұзындығы, мм

1500

Қуаттылығы, дана/сағ

200 қой

Білікті пышақтың диаметрі, мм:




Пышақпен

205

Пышақсыз

155

Пышақтар саны, дана

8+8

Пышақтың айналу жылдамдығы, м/с

15-18

Беріліс жылдамдығы, м/с

0,3-0,5

Электрқозғалтқыштың қуаттылығы, кВт

11,8+3

Габарит, м

3,5×1,5×1,2

Салмағы, кг

3300

М = 255/200· 1 = 1,2 ≈ 1


3. Майсыздандыру процесі үшін баркас Б -5000 пайдаланылады.
А расч = 13 005· 4 / 2000 · 24 = 1 барабан
4. Ашыту процесі үшін барабан Б -5000 пайдаланылады.
А расч = 13 005·12 / 2500 · 24 = 2,6 = 3 барабан
5. Пикелдеу процесі үшін баркас Б -5000 пайдаланылады.
А расч = 13 005 ·12 / 2500 ·24 = 2,6 = 3 барабан

6. Илеу процесі үшін баркас Б -5000 пайдаланылады.


А расч = 13 005·12 / 2500 ·24 = 2,6 = 3 барабан
7. Кептіру үрдісі СБМ кептіргіш машинасында орындалады.
СБМ кептіргіш машианысының техникалық сипаттамасы:

Өнімділігі, дана/сағ




Ірі құндыз терісі

1000

Қоян терісі

600

Ауданы 80дм2 қой терісі

60-80

Бір уақытта тиеу, кг

300 дейін

Қысым 0,25МПа болғанда бу шығыны, кг/сағ

140

Берілетін ауа температурасы, 0С

115 артық емес

Кептіру уақыты, мин

130

Электрқозғалтқыштың тұрақты қуаты, кВт

9,1

Габарит, мм

3000×2230×3080

Салмағы, кг

4500

М =255/80· 1 = 3,2 ≈ 3


8. Ылғалдандыру «Дифутерм» 07962/Р1
Мрасч = 255/150· 1 = 1,7 ≈ 2

9. Тарау-үтіктеу ЧМ4-70М маркалы машинада жүзеге асады.


ЧМ4-70М тарау машинасының техникалық сипаттамасы

Өтетін жердің ені, мм

700

Өнімділігі, дана/сағ

200

Ленталы кардты біліктің диаметрі, мм

320

Кардты біліктің бұрыштық жылдамдығы, рад/с

70

Теріні беру жылдамдығы, м/с

0,12

Аспирационды қондырғының өнімділігі, м3/сағ

2000-2500

Қуаты, кВт

1,2

Габарит,см

126×142×108

Салмағы, кг

600

Мрасч = 255/200· 1 = 1,2 ≈ 1


Жабдықтардың саны:

Үрдіс

Жабдық

Саны

Жібіту

Б -5000 маркалы баркас

4

Шелдеу

ММГ-1500К шелдеу машинасы

1

Майсыздандыру

Б -5000 маркалы баркас

1

Ашыту

Б -5000 маркалы баркас

3

Пикелдеу

Б -5000 маркалы баркас

3

Илеу

Б -5000 маркалы баркас

3

Майлау

қолмен орындалады

-

Кептіру

СБМ кептіргіш машианысы

3

Ылғалдандыру

«Дифутерм» 07962/Р1

2

Тарау-үтіктеу

ЧМ4-70М маркалы машина

1




Барлығы

21


2.16 Жұмысшы күшін есептеу
Жұмысшы күші келесі формауламен анықталады:

N = M / H

мұндағы:

М - цехта орналасқан машиналардың есептік саны;

Н - бір жұмысшы жабдыққа қызмет көрсету нормасы.

N = 21 / 1 = 21



2.17 Ауданды есептеу және өндірістік ғимараттың сипаттамасы

Қойма аумағының ауданын есептеу
Тері шикізат өндірістерінде қойма бөлмелері тері шикізаттарын ұзақ уақыт немесе қысқа мерзімге қалауға арналады. Қойма бөлмелерінің қажетті ауданын есептеу кезінде былғары шикізаттарының барлық түрлерін арнайы коэффициенттерді пайдалана отырып, ірі былғары шикізаттарының шартты көлемдік бірліктеріне айналдырады.

Былғары шикізаттарын қалау нормасы ірі былғары шикізатының шартты көлемдік бірлігімен көрсетіледі. Осыған байланысты, 1 куб.метр-ге ірі былғары шикізатының шартты көлемдік бірлігі іріленген штабельдерге 32 дана, партиялық штабельге 28 дана қаланады. Шартты көлемдік бірлік санын анықтау үшін табиғи бірліктегі шикізат түрінің санын сәйкесінше коэффициентке көбейтеді.



2.18 Тасымалдау-транспорттау жерлерінің ауданын есептеу
Тасымалдау орындары, ережеге сәйкес 2 немесе 4 секциялы тасымалды камераларынан және ені 2 м секция аралық жолдан тұрады. Түсірілген шикізат партияларын бөлу үшін камераларда камерааралық қоршау болуы тиіс. Тасумалдау орындарының биіктігі механизациялау құрылғыларының түріне байланысты анықталады, алайда барлық жағдайда 4 м кем болмауы қажет. Тасымалды камераларының бойында ені 2 м кем емес платформа орналастырылады. Ылғалды тұздалған шикізаттарды жинаудың шекті биіктігі 2,5 метр, құрғақ тұздалған шикізаттар үшін 3 м болады. Кіру орынының 2 куб.м-не үтіктелген шикізаттың 24 дана, үтіктелмеген - 28 дана қаланады (шартты көлемдік бірлікте).
2-кесте. Шикізатты шартты көлемдік бірлікке ауыстыру коэффициенті



Шикізат

Ылғалды

тұздалған шикізат

Құрғақ консервіленген

1

Өте ауыр (бу күйіндегі салмағы 35 кг артық)

1,32

3,63

2

Ауыр (бу күйінде салмағы 25-35 кг дейін)

1

2,75

3

Орташа (бу күйінде салмағы 17-25 кг дейін)

0,73

1,96

4

Жеңіл (бу күйінде салмағы 13-17 кг дейін)

0,55

1,54

Былғары шикізатының кез-келген түрін қалау және консервілеу әдісін абсолютті бірлікке нормасын анықтау үшін қалау нормасының шамасын сәйкесінше көлемдік бірлікке бөледі.

Қойма орындарын пайдалану коэффициенті шикізатты қалауға арналған ауданның кіру орнының ауданына қатынасымен анықталады және 0,7-0,8 құрайды.

Шикізатты жинау биіктігін пайдалану коэффициенті жинаудың нақты орташа биіктігінің қалаудың нормативті биіктігіне қатынасымен анықталады және кіру орыны үшін 0,8 құрайды.

Ауданды анықтау үшін өңделетін шикізаттың көлемін білу керек.

Тасымалдау орнының сыйымдылығы, шартты көлемдік бірлікте, мына формуламен анықталады:

В= М (Кир+2) / 365

мұндағы:

М - тасымалдау орнының жылдық өткізу қабілеттілігі, шартты көлемдік бірлік

Кир - шикізаттың бірқалыпсыз түсу коэффициенті

365- жылдағы күн саны

В= 3 966 525 ∙ (7+2) / 365 = 97 805
Жалпы аудан келесі формуламен анықталады, кв.м:

П = В / Н ∙Кип ∙ Ву ∙ Кив

мұндағы:

Н - 1кв.м орынға былғары шикізатын қалау нормасы, шартты көлемдік бірлік;

Кип - ауданды пайдалану коэффициенті, ол 0,7 тең;

Ву - қалаудың шекті биіктігі, м;

Кив - шекті биіктікті пайдалану коэффициенті, ол 0,8 тең.

П = 97 805/ 32 ∙ 0,7 ∙ 3 ∙ 0,8 = 1 819

Тасымалды камералардың саны бөлімшенің жалпы ауданының бір камераның алып жатқан ауданынан бөлу арқылы анықталады.

2.19 Сұрыптау-жинақтау бөлімшесінің ауданын есептеу
Сұрыптау-жинақтау бөлімшесінің ауданын есептеудің негізіне тері саны ғана емес, сонымен қатар сұрыптайтын бригаданың жұмысшы орнының саны мен партияны жинақтау кезіндегі теріні орналастыру ауданы алынады.

Бөлімшенің ауданы ауысымның өткізу қабілеттілігіне есептеледі. Ауысымдық өткізу қабілеттілігі, шартты бірлікке тең:

М = 1,5 Мг / 260

мұндағы:


Мг - өңдеудің жылдық жоспары, шартты бірлік;

260 - жылына жұмыс күнінің саны.

М = 1,5 ∙ 3 966 525 / 260 = 22 884

Шикізатты сұрыптаудағы жұмыс орнының саны:

Чрм = Мсм / Нпл

мұндағы:


Мсм - ауысымдық өткізу қабілеттілігі, шартты бірлік;

Нпл - өңдеудің жоспарлы нормасы, шартты бірлік.

Чрм = 22 884/ 5479 = 4,1 ≈ 4

1.30 Шикізатты сақтау және өткізу бөлімшелерінің ауданын есептеу
Шикізатты сақтауға арналған орын жылытылмайды, ал өткізу бөліміне арналған орындар температура 10-120С дейін жылытылады. Бөлмеде ағынды-сорғылы желдету қарастырылуы қажет.

Ғимаратта шикізатты қалаудың шекті биіктігі ылғалды тұздалған шикізат үшін - 3м, құрғақ консервіленген шикізат үшін - 3,5м, өткізу алаңында 1,5 және 2м болуы керек.

Шикізатты ұзақ уақыт сақтауға арналған бөлмелерде былғары шикізатын қалау биіктігін пайдалану коэффициенті - 0,8, өткізу алаңында 1. Шикізатты ұзақ уақыт сақтауға арналған бөлменің ауданын пайдалану коэффициенті 0,6-0,7 тең, өткізу алаңында 0,5 тең. Ұзақ уақыт сақтауға арналған бөлмедегі негізгі аудандағы шикізатты қалау нормасы - 32 дана, өткізу алағында - 28 дана. Шикізатты сақтау бөлмесінде жазғы уақытта температуралық режимді 5-80С шамасында қамтамасыз етіп тұратын мұздатқыш қондырғыға арналған орын болуы шарт. Аудан келесі формуламен анықталады:

П = В / Н ∙ Кип ∙ Ву ∙ Кив

мұндағы:

Н -1м3 орынға шикізатты қалау нормасы, шартты көлемдік бірлік;

Кип - ауданды пайдалану коэффициенті, 0,7;

Ву - қалаудың шекті нормасы, м;

Кив - шекті биіктікті пайдалану коэффициенті, 0,8.

П = 97 805/ 32 ∙ 0,7 ∙ 3 ∙ 0,8 = 1 819




















5В072600 – ЖТ – 20
















Өзг.
Парақ

Құжат №

Қолы

Күні

Орындаған

Қалиқан Ж.М.







Технологиялық бөлім


Белгі

Парақ

Парақтар


Тексерген
Камбарова А.С.
















7

40












Семей қ. Шәкәрім ат. МУ

Н. бақ

Смольникова Ф.






"ТжҚӨӨТ"кафедрасы


Бекіткен
Молдабаева Ж.






ТК-621 тобы






Достарыңызбен бөлісу:


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет