Диплом жүмысы тақырыбы: «Бастауыш сыныпта есім сөздерді оқыту»



бет3/18
Дата25.04.2016
өлшемі2.72 Mb.
түріДиплом
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18

22
3-тапсырма. Қазақ елінің атақты ел билеушілері жөнінде не

білесіҢДер?

3-жаттығу.

1-тапсырма. "Айгүл бүгін Қазақ тілінен бес алып, бүкіл сынып

алдьшда мерейі үстем болды" сөйлеміндегі "мерей"

сөзіне мәндес сөздерді табыңдар.

2-тапсырма. Қоянды сипаттандар.

Есек ...


Мысық....

Түйе ....

Ешкі ....

3-тапсырма. Бүрысы қайсысы, дүрысы қайсысы?

Жылқы сорпа ішті,

Мысық шөп жеді,

Ит алма жеді,

Бұзау сүйек кемірді.

4-жаттығу

1-тапсырма "Малым-жанымның садағасы, жаным-арымның

садағасы" деген мақалдағы "ар" сөзінің мағынасын түсіндір

төмендегі сөздерден мәндес сөзді табыңдар: ұлт, намыс, ауру.

2-тапсырма. "ар, ұлт, намыс" сөздерінен мағыналық реттеріне

қарай сөз тіркестерін қүраңдар.

3-тапсырма. Адам бойындағы қандай жаман қылықтардан

аулақ болу керек.

Үшінші топтағы жаттығулар оқушылардың шығармашылық

Қабілетін арттыруға арналған. Алдынғы топтағы

Жаттығулардан алған білімдерін оқушылар кейінгі деңгейдегі

Жаттығуларда кеңінен қолданады. Бұл олардың сөздік

Қорындағы сөздерді белсенді қолдануға дағдыландырады. Сол

аРҚылы оқушылардың актив сөздік қолы дамиды. Бұл

бастауыш мектеп оқушыларының сөздік қорын молайтады.






23

Бастауыш мектеп оқушыларының сөздк қорын молайту ябақтарының құрылымы мынадай болады: і) Қоғамның әлеуметтік тапсырысы

Казіргі кезеңдегі қоғамның даму үрдісіне қарай мектептің міндеті оқушыны жан - жақты дамыған жеке бас тұлға тәрбиелеп шығару. Оқушылардың толыққанды дамып шығуына оның сөздік қорының мол болуыда әсер етеді. Сөздк қоры мол, сөздерді орынды қоддана алатын адам қоршаған ортасы мен еркін араласа алатын, өз пікірін толық жетізеді. Бұл адламның өзіндік жеке-бас тұлғанаың қасиеттерінің дамуына ыкдал етеді. Сондықтан, бастауыш мектеп оқушыларының сөздік қоғам тапсырыстарының бірі.

2) Оқыту мақсаты мен мазмұны.

Бастауыш мектеп оқушыларының есім сөздерді ұғындыру жұмыстарының басіы мақсаты оқушыларға лексикалық минимум беру арқылы олардың актив сөздік қорын молайту. Бастауыш мектеп оқушыларьш арнайы жасалынған жаттығулар жүйесі арқылы олардың бойында сөйлеу дағдылары мен икемділіктерін жетілдіру, шығармашылық қабілеттерін дамыту, тәрбиелік, білімділік, дамытушылық негізінде құрылған сабақ өту қажет. Мұның барлығы сабақтың мазмұнын құрайды.

3) Мүғалімнің тәсіддер қолдану жүйесі.

Әдістеме ғылымында әдіс пен тәсілдің ара-қатынасын ажыратарлық пікірлер аз кездеспейді. Сол пікірлерді негізге ала отырып, біз әдіс деп - оқытушының ғылым негіздерін оқушыға тиімді және терең жеткізуге арналған іс-әрекеттердің жиынтығы. Тәсіл деп — сабақ мақсаты мен мазмұныга қарай іріктелініп алынған оқытушының тиімді практикалық іс-әрекеті. Бастауыш Мектеп оқушыларының сөздік қорын молайту жұмыстарында ьіұғалім мынадай тәсілдерді қолданады: а) хабарлау тәсілі;



24

ә) түсіндіру тәсілі;

5) сұрақ қою тәсілі;



в) пікірін сұрау тәсілі.

4)Оқушылардың сабақ ' үстінде орындайтын ақыл-ой

операциялары

а) Теориялық ойлау.Оқушылар жаттығулардың өн бойында

кездесетін проблемалық ахуалдарды шешу үшін өздерінің

бұрыннан қалыптасқан білімдерін жаңа жағдайға көшіру

кезеңінде теориялық ойлауы калыптасады.

ә) Болжам тексеру.

Оқушылар жаттығуларды тапсырмаларды орындау барысында

бірнеше бөлімдер дұрыс бүрыстығын тексереді. Мысалы

мынадай тапсырма болсын: "Ажар" сөзіне мәндес сөздерді

тауып жазыңдар. Керекті сөздер: көрікті, әдемі, көрік, әлпет,

жүз, сұлу, ебедейсіз, жатан, бет, көріксіз. Оқушылар ажар сөзін

әр сөзге теріп мысалдар арқылы өзіне мәндес сөздерді іздейді.

Сол арқылы болжамдар жасайды.

6) Қорытынды шығару. Оқушылар болжамдарының арасынан
дұрыстарын таңдап алып қорытынды шығарады. Қорытынды
шығару барысында оқушылар өздерінің пікірлерін дәлелдеу,
оны басқа болжамдармен тексеру өзінің орындаған
жұмысының дұрыс бұрыстығын тексереді.

5.Оқушылардың оқыту барысында қалыптасқан білімдік Дағдыларды бекіту мақсатында оқушыларға орындаған Жаттығуларына ұқсас, одан сәл қиындау секілді жаттығулар беріледі. Бірнеше ұқсас жаттығулардан кейін оқушылардың бойында дағдылар қалыптасады.

6. Жалпыланған қорытынды жасау-сабақ үстінде орындалған Жүмыстардың дұрыс не бүрыс тексергенінен жасалады. Мұндай Қорытынды оқушыларға не жетпей жатыр, тағы қандай ^аттығулар дайындау қажет екендігін аңғару керек.





25

7. УКалпы жұмысіы қорытындылау сабақ үстінде белсенділігімен, біліктілігімен көзге түскен оқушыларды бағалау. Жаңадан өтілген материалды бекіту.

3. Үйге тапсырма беру — оқушыларға сабақта орындаған ясаттығуларына ұқсас жаттығуларды үй тапсармасыю қосу.

Нәтижеде оқушылар дұрыс сөйлеуге, сөздерд дұрыс құрауға дағдыланады және сол білімдер жөнінде икемділіктері қалыптасады. Сонымен, бастауыш мектеп оқушыларының есім сөздерді ұғындыру сабағының құрылымы мынадай:

Қоғамның әлеуметтік тапсырысы



Оқьпудың мак£аты мен мазмұны

Мұғалімнің әдіс-тәсілдерді қолдану жүйесі

Оқушының сабақ үстінде орындайтын ақыл-ой операциялары




Теориялық ойлау


-хабарлау -түсіндіру -сұрақ қою -пікірін сұрау,



Болжамды тексеру

Қорытынды шығару

Оқушылардың оқыту барысында қалыптасқан білімділік дағдылар мен икемділіктерді бекіту.

26





Жалпыланған қорытынды жасау


Жалпы жұмысты қорытындылау




Үйге тапсырма беру

Қорыта айтқанда бастауыш мектеп оқушыларының сөздік қорын молайту сабақтарының осындай құрылымы негізінде өтілген сабақ оқушылардың теориялық-шығармашылық ойлауына ықпал жасайды, алған білімін көшіре алушылық қабілетін дамытады, сөздік қорындағы сөздерді дұрыс пайдалану дағдылары мен икемділіктері қалыптастырады.






27

тт 1 Бастауыш мектеп окушыларына лексикалық амал-төсілдер

арқылы есім сөздерді ұғындыру .

Тіл-адамзаттьщ қарым-қатынас құралы. Сөз-тілдің "құрьілыс материалы" болғандықтан онсыз ешқандай тілдік қатысым әрекеті болмайды. Сөзде қоршаған ортадағы заттардың, кубылыстардың, іс-әрекеттердің т.б. мағыналары бейнеленеді. СөздіҢ осындай қызметіне орай адамзат сөздерді тіркестіріп,сөйлемдер арқылы о№пікірлерін білдіре алады. Сөздер жеке тұрып қолданылмайды, олардың қызметі, мағынасын сөйлеуде және сөйлемде анық көрінеді. Сондықтан оқушылардың дұрыс сөйлеу, сөздерді орынды қолдануының барлығы оның сөздік қорының аз-көптігіне тікелей байланысты. Оқушылар сөздік қорындағы сөздердің мағыналарын жете білген жағдайда ғана оны дұрыс қолдана алады. Ал бұл бастауыш мектеп оқушыларының сөздік қорын байытуға арнайы жұмыстар жүргізуді талап етеді. Оқушылардың сөздік қорын молайту жұмыстары жүйелі, жоспарлы жүргізілген жағдайда ғана нәтижелі болады.

Бастауыш мектеп оқушыларының есім сөздерді ұғындырға арналған жұмыстарды кешенді түрде, жүйелі әрі жоспарлы жүргізу керек.

Бастауыш мектеп оқушыларына есім сөздерді ұғындыру мэселесінде мұғалімнің алдында есім сздерді ұғындыруға арналған лексикалық непздердің мағынасын қалай ашып қандай амал - тэсілдерді қолдану Қажет деген секілді сұрақтар тұруы орындыв. Себебі, дұрыс таңдалынып алынған лексикалық амал-тэсілдер мен жаттығулар жүйесі жемісті істің нәтижелі болуының кепілі. Олай болса оқушылар есім сөздерді лексикалық жаттығулар жүйесін құру қажет.



28

Сонымен бастауыш мектеп оқушыларының сөздік қорьн молайту мен сөз мағынасын ұғындыру жұмыстары мынадай бағыттарда жүргізіледі:


                  1. Лексикалық жаттығулар проблемалық ахуал сипатында болуға
                    тиісті;

                  1. Лексикалық жаттығулар оқушылардың өзіңдік жұмыс түрінде
                    болу керек.

                  1. Оқушыларға сөз мағынасын түрлі лекшкалық тәсілдер арқылы
                    ұғындыру қажет;

Бұл амал-тәсілдер өзара бірлікте жүргізілуі тиіс, біреуі: ескерілмей қалған жағдайда жұмыс нәтижелі болмайды. 1. Лексикалық жаттығулар проблемалық ахуал сипатында болуы.

Адамдар қандай сөз немесе сөйлем айтпасынрл адамның ойымен тығыз байланысты. Себебі адам сөздің немесе сөйлемнің мағынасын біле отырып, ойланудың арқасында айтады, жүзеге асырады. Адам ойланбаса өзінің ойлау қабілеті дамымай, тоқтап қалады. ¥лы ақын Абайдың: "Тамағы тоқтық, көйлегі көптік. Аздылар адам баласын" деуі де сондқтан,

Ойлау қабілетінңқ дамуына, жетілуіне проблема қажет. Сол проблеманы шешу барысында адам қалай шешемін, қандай әдіспен шешемін деген секілді түрткілік ойлау операцияларын жасайды. Мұны С.Л.Рубинштейннің "Мышление обычно начинается с проблемы или вопроса, с удивления или недоумения, с противоречия. Этой проблемной ситуацией определяется вовлечения личности в мыслительный процесс" /107.47/-деген пікірі толықтыра түседі және оны А.М.Матюшкин, И.Я.Лернер т.б. ғалымдар қостайды /108,64/. Демек оқушыларға сөз мағынасын ұғындыруда жаттығуларды проблемалық сипатта беру керек. Проблемалық оқыту проблемалық ситуацияларды Шещу барысында оқушылардың ойлау қабілеті мен қатар танымдық қызметін және шығармашылық қабілетін дамыту оқыту түрі болса, проблемалық ситуациягосы

29

ісабілеттерді қалыптастыруға арналған жағдай. М.И.Матюшкин дроблемалық ситуациялардың он түрлі ерекшелеп көрсетсе /74/, р.В.Давыдов және басқалар проблемалық ситуациялардың төрт ^үрін атайды:



                  1. Проблемная ситуация, возникающая при столкновение с
                    противоречие между имеющимися знаниями и теми
                    требованиями, которые возникает в ходе решения новых задач;

                  1. Проблемные ситуация возникающие при обноружении
                    противоречия между теоретически возможным путем решения
                    задачи и практической нецелесообразностью или
                    неосуществимостью его, а также между практически
                    достигнутым результатом и отсутсваем теоретического
                    обоснования (при данном состояние знаний и умений человека);

                  1. Проблемная ситуация, возникающая при столкновении с
                    новыми практическими условиями использования уже
                    имеющихся знаний;

4) Проблемная ситуация, возникающая при повторение между
системами сложившихся знаний и необлодимостью выбрать
лишь одну из них, которая может обеспечить правильное
решения задач /84.49/.

Мұнан шығатын қорытынды: проблемалық ситуацияларда оқушының жаңа білімді ескі білімдер көмегімен зерттеуі, шығармашылық қабілеттерді игеруіне негізделетін проблемалық қиындықтың болуы шарт. Сондықтан бастауыш мектеп оқушыларына сөз ұғымын ұғындыру мақсатында түзілген лексикалық жаттығулар:

а) оқушының белгілі бір мөлшерде білімі;

ә) жаңа білімді оқушылар игерген білімдері арқылы зерттеу Жұмыстарын жүргізу барысында тану мүмкіндіктері;

б) Өтілген тақырыптарға негізделуі:

в) Оқушының жас ерекшеліктерін ескеру:



30

г) Проблемалық сипатта, проблемалық ситуация тутызатындай ясағдай жасауы:

2). Лексикалық жаттығулар оқушылардың өзіңдік жұмыстары болуы керек.

Оқушылардың өз бетінше жұмыс істеу барысында, олардың игерген білімдері "жарыққа" шығады. Оқушылар егер білімді жаттап алатын болса, онда ол өз бетінше жұмыс істей алмайды, яғни білімді меңгермегендігі көрінеді. Сондықтан өз бетінше жұмыстардың қызметі ерекше, бұл балалардың білімді дұрыс игеруін қамтамасыз етеді. Өз бетінше жұмыстарда оқушыда дайын үлгі болмайды, шешімін өзі табады және оны дәлелдейді. Бұл жөнінде Н.А.Менчинская мен М.И.Моро былай жазған: "Главная особенность самостоятелъной работы учащихся состоит в том, что в ходе такой работы ученик лишается на какоето время привычной для него опеки со стороны учителя, остается один на один с поставленной перед ним задачей. Выполшя задания, ученик должен испробовать свои силы и, оприаясь на собственные знания, умения и навыки, на собственную наблюдательность, сообразительность найти ггуть его решения и довести его до благополучного конца" /106.21/.

Б.Ысқақов сөздік жұмыстары сқушылардң ойлауы мен сөйлеуіне пайдалы екендігін атай келе, сөздік жұмыстары негізінде оқушылардың өз бетінше жұмыс істеу дағдылары қалыптасатындығын: "Тиімді жүргізілген сөздік жұмыстарды оқушыларға "сөз" ұғымын түсіндіруге көмектеседі... сөздік жұмыстары процесінде оқушылардың дербес ойлана, кеңірек сөйлеуіне, өз бетінше сөздер таба білуіне көбірек көңіл бөлінеді. Дәлірек айтқанда сөздік жұмыстарын жүргізу барысында оқушылардың өз бетінше жұмыс істеу дағдылары қалыптаса бастайды" /68.98/-деп атайды.

Оқушылар сөз ұғымын игеру барысында: а) ақыл-ой амаддарын меңгереді.

31

ә) Бір құбылысты екінші құбылыспен байланыстыра салыстыру арқылы өз ойын дәлелдей алады.

б) Олардың арасындағы ұқсастықтар мен айырмашылықтарды
көріп, түсінеді, сол арқылы, тіл закдылықтарын мщгереді.

в) Оқуға, білуге деген түрткісі жегіледі, істеген ісіне


қанағаттанушылық әсерінен,

г) Өтілген материалды қолдана алуды үйренеді.


ғ) Жаңа сабақты меңгереді т.б.

Өз бетінше жүргізілген осындай жұмыстар нәтижесінде мынадай дағдылар мен икемділіктердің қалыптасуы жетіледі:

а) Сөз мағынасын дұрыс түсіну барысында сөздерді орынды
қолданып, дұрьіс сөйлеу дағдылары;

ә) Сөз мағынасын жете түсіну барысында кітапты түсініп оқу дағдылары;

б) Өзі шешім қабылдау икемділігі;

в) Өз шешімін дәлелдеу икемділігі;

г) Білімді көшіре алушылық икемділігі;

ғ) Заттардың арасындағы байланыстар туралы түсініктерінің қалыптасу икемділігі;

З.Сөз мағынасын түрлі лексикалық (синонимдер, омонимдер, сөздердің көп мағыналығы, антонимдер) тәсілдер арқылы ұғындыру

Оқушыларға есім сөздерді ұғындыруға арналған лексикалық амал-тәсілдер негізінен сөздің мағынасын жаьғжақты түсіндіруге арналады. Олар мыналар:

а) Сөз мағынасын ашутәсілі;

ә) Сөздің көп мағыналығын түсіндірутәсілі;

б) Сөз мағынасын синонимдер арқылы ұғындырутәсілі;

в) Сөз мағынасын антонимдер арқылы түсіндірутәсілі;

г) Сөз мағынасын омонимдер арқылы үғындырутәсілі;
а) Сөз мағынасын ашутәсілі.

32

Бастауыш мектеп оқушыларының сөз мағынасын оны түсінуі оның сол сөз туралы түсінігі, ұғымы пайда болуының кепілі. Сондықтан балаларға свздің жеке тұрған мағынасын да, сөйлем ішінде тұрған мағынасын да бірдей түсіндіру керек. Оқушылар сөздің мағынасын анық түсінуі үшін оны өздері іздеп тауып, болжам жасауы қажет. Болжам пікірлері негізінде сол сөздің мағынасы жөнінде бала санасында ұғым трінде қалыптасады. Оқушыларға сөз мағынасын түсіндіру жұмыстарында мынадай тапсырмалар жүйесін беру керек: Мысалы, жаманат-суық әңгіме, суық хабар есту. 1-тапсырма. Көрші ауылда болған жаманат сол заматтаақ бізге келіп жетті. Мынау жаман ат . Асқар кешегі тірлігінен кейін жаман атқа ие болды. Осы үш сөйлемдегі "жаманат" сөзінің мағынасы "суық хабарға" сәйкес келе ме?

2-тапсырма. "Жаманат" сөзінің түсінігін беріңдер. Бұл сөздің мағынасы оқиға, зат, құбылыс, әқгіменің қайсысына қатысты. 3-тапсырма. Жаманат сөзін қандай сөздермен тіркестіре аламыз: адам, жануар, зат, құбылыс т.б.

Осындай тапсырмаларды орындау барысында оқушы санасында мынадай ой-қорытындылар қалыптасады:


                  1. Жаманаттың мағынасы: суық хабар.

                  1. "Жаманат" бірінші сөйлемде көрінгендей оқиғаға байшнысты.
                    Себебі, екінші ауыл бірінші ауылда болған жағымсыз оқиғаны
                    есітіп отыр. Яғни "жаманат" белгілі бір оқиғалар жөнінде
                    айтылған хабар.

ә) Сөздің көп мағыналығын түсіндірутәсілі.

Оқушыларға сөздердің көп мағыналығын түсіндіру қажеттілігі ұғым қалыптастыруды жеңіддетуден туады. ¥ғым белгілі бір қүбылыс, оқиғалардың т.б. ұқсас белгілері мен айырым белгілері негізінде қалыптасады. Оқушылар сөздің көп мағыналығын



33

ұғынған жағдайда ғана образды сөйлей алатын болады. Ол үшін

мынадай тапсырмалар беріледі:

1-тапсырма. Сыртқа шықсақ даланы қараңғылық басыпты. Көңіл

қараңғылығын кім ашады, кім сәуле шашар екен деген

сөйлемдердегі "кдраңғылық" сөзінң мағынасын ажыратыңдар.

2-тапсырма. қараңғылық басыпты деген сөз тіркесіндегі

"қараңғылық" сөзінің қандай мағыналық жағы "көңіл

қараңғылығы" сөз тіркесінде қолданылып тұр.

3-тапсырма. Қараңғылық сөзі мына сөздердің қайсысымен

тіркеле алады: тау, жолдас, жануар гбасты Себебін түсіндір.

3) Сөз мағынасын синонимдер арқылы ұғындырутәсілі.

Синоним сөздер-қазақ тілінің байлығы. Сөз мағынасын ұғындыру жұмыстарында синоним сөздерді қолдану бұрыннан қалыптасқан әдістердің қатарына жатады. Синоним сөздердің қасиеттерін оқушылар үйренуі арқылы балалар салыстыру, мағынаны дәл түсіндіру, ойын толық жеткізу қабілеттеріне ие болады. Сондықтан оқушыларға сөз мағынасын түсіндірер кезеңдерде синонимдерді мынадай жағдайларда қолдану керек:



                  1. Берілген сөзге синонимдер табындар,

                  1. Сөйлемде қалып кеткен сөзге сөз тап. Осы сөзге синсним сөз
                    табыңдар.

                  1. Бірнеше сөздердің арасынан синоним сөздерді табу.

                  1. Берілген сөйлемдерден мәндес сөздерді табу.

                  1. Синонимдік қатар жасау.

Бірінші жағдайда оқушылар синонимдер жөнінде жалпы мағлұмат, білім негіздерін алатын болса, екінші жағдайда оқушылар мағына реңктерін көтерілу немесе бәсеңдеуі ретіне қарай жіктейді, үшінші жағдайда оқушылар сөзге мағыналас сөйлемдер тауып, оларды салыстыруды үйренеді. Мысалы, 1-жаттығу

34

1-тапсырма. "Надан" сөзінемына сөздерден мәндес сөздер

іріктеп жаз: ақымақ, ақылды, жа^сы, әдемі, басы істемейді, күшті,

"оқымаған" себебін түсіндір.

2-тапсырма. Мына сөздерден құралған жолдың қайсысымен

жүрсек "әсем" сөзіне мәндес сөзтауыпгсол сөзді кірістіре сөйлем

құраңдар.

Жадыра




Жақсы




қыз
















Жаман




әдемі




бала







3-тапсырма. Мына сөздердің қайсысы "киім" сөзімен тіркесе

алады. Себебін түсіндір. Ежелгі, ескі, көне.

2-жаттығу:

1-тапсырма. Мына сөздердің қайсысы берілген сөздердің

мағынасына ортақ бола алады: ажар, әдемі, ақымақ.

Берілген сөздер: рең, жүз, көрік, бет, түр, келбет т.б.

2-тапсырма. Мәндес сөздерді мағыналарының көтерілуіне

байланысты қатарға тізіп жаз. Батыр, өжет, ер, жүректі.

3-тапсырма. Әсем, әдемі, сұлу, к^рікті, келбетті свздерінің

қайсысы "көйлек" сөзімен тіркесе алады.

3- жаттығу:

1-тапсырма. Берілген "қанат" сөзінің әр әрпіне мәндес сөздер

ойлап тауып, жазыңдар.

Мысалы, Қ-қайратты, қажырлы т.б.

А-ақкөңіл, ақжарқын, адал т.б.

Н-намысшыл, намысқой т.б.

35

А-ақылды, аңғарымпаз т.б.



Т-тапқыр, талантты т.б.

2-тапсырма. Осы сөздерді пайдаланып сөйлемдер құраңдар. Сөйлемдерден мәтін жазып, оның атын қойьңдар. 3-тапсырма. Мәтіннен бір-біріне мағыналас сөздерді іріктеп бөлек қатарға жазыңдар.

4-жаттығу

1-тапсырма. "Әсем жақсы қыз", "Қарлығаш әсем қыз" сөйлемдеріндегі қандай "Әсем" сөзіне мәндес сөздер табуға болады. Себебін түсіндір.

2-тапсырма. Әсем сөзін қандай сөздермен тіркестіруге болады. Керекті сөздер: тал, әдет,бұлт, күн.

3-тапсырма. Әсем сөзінің әр дыбысынан сөздер құрап, сөздерден біріктіріп сөйлем құрандар. 5- жаттығу

1-тапсырма. Мөлдір сөзін асты сызылған қандай сөздермен мәндес екенін табыңдар. "Бұлақтың суытаза болады", "Бұлақтың суы суық болады", "Бұлақтың суытұнық болады". 2-тапсырма. Мөлдір сөзінің төмендегі сөйлемдегі мағынасын түсіндір. "Жаңадан туылған ботаның көзі мөлдіреп тұрады." 3-тапсырма. Мөлдір сөзінің әр дыбысынан сөздер құрап, сөздерден сөйлем құраңдар. 6-жаттығу

1-тапсырма. "Данқ" сөзіне "атақ" сөзі мәндес болады ма? Сөйлемдерді салыстырыңдар. "Бауыржан Момышұлының даңқы тек қазақ еліне ғана емес, бүкіл дүние жүзіне тараған", "Мақтаншақ адам атаққа құмарлау болады."

2-тапсырма. Даңқы сөздеріне мәндес сөздерді тауып жазыңдар. Керекті сөздер: атақты, белгілі, келбеггі, көрнекті, әдөіті т.б. 3-тапсырма. Қазақ халқының даңқты ұлдарын атаңдар. 7-жаттығу

36

1-тапсырма. Мына сөйлемдерге асты сызылған қандай сөздер



мәндес.

"Асқар мына кітаптарды сана", "Марат бұл жұмысқа бүкіл өз

санасын жұмылдырды", "Кітапты көп оқыған адамның ақылойы

жоғары болады".

2-тапсырма. "Сана" сөзін қандай сөздермен тіркестіре

аласыңдар.

Керекті сөздер:адам, ағаш, тау, өзен

3-тапсырма. Адамның бойындағы жақсы қасиеттерді атаңдар.

Дәлелдеңдер.

8-жаттығу

1-тапсырма. Берілген сөйлемдердегі Айбын сөздеріне мәндес

сөзді табыңдар. "Қазақ елінің айбыны жыл өткен сайын асқақтап

келеді. Медициналық институттың айбынын асқақтауға сондағы

мамандар ат салысуда"

2-тапсырма. Сызықтармен дұрыс жүріп, мәндес сөздерді

жинаңдар.

3-тапсырма. Қазақ елінің айбыны болып кімдер саналады.

9-жаттығу

1-тапсырма. Түркістан әмірі болып Есім сайланды сөйлеміндегі

"Әмір" сөзіне мәндес сөздерді тауып жазыңдар.

Керекті сөздер: нөкер, батыр, ер, ел билеуші, патша, хан, әкім

2-тапсырма. "Әмір", "хан", "батыр" сөздерін өзара

байланыстырып сөйлем құраңдар.

3-тапсырма. Қазақ елінің атақты ел билеушілері жөнінде не

білесіңдер?

10-жаттығу.

1-тапсырма. "Айгүл бүгін Қазақ тілінен бес алып, бүкіл сынып

аддында мерейі үстем болды" сөйлеміндегі "мерей"

сөзіне мәндес сөздерді табыңдар.

2-тапсырма. Қоянды сипаттаңдар.

Есек ...



г

Мысық....

Түйе ....

Ешкі ....

3-тапсырма. Бұрысы қайсысы, дұрысы қайсысы?

Жылқы сорпа ішті,

Мысық шөп жеді,

Ит алма жеді,

Бұзау сүйек кемірді.

11 -жаттығу

1-тапсырма "Малым-жанымның садағасы, жаным-арымның садағасы" деген мақалдағы "ар" сөзінің мағынасын түсіндір төмендегі сөздерден мәндес сөзді табыңдар: ұлт, намыс, ауру. 2-тапсырма. "ар, ұлт, намыс" сөздерінен мағыналық реңктеріне қарай сөз тіркестерін құраңдар.

3-тапсырма. Адам бойындағы қандай жаман қылықтардан аулақ болу керек.

в) Сөз мағынасын ангонимдер арқылы ұғындыру. Сөз мағынасын антонимдер арқылы ұғындыруоқушылардың сөз туралы ұғымын қалыптастырудың ұтымды әдістерінің бірі. Бұл әдістегі басты құрал-салыстыру. Балалар салыстыруды үйренген кезде ғана олардың санасында ұғым пайда болады. Антошмдер арқылы балалар заттардың қарама-қарсы айырмашылықтарын салыстыра отырып, табуды үйренеді. Сөз мағынасын антонимдер арқылы ұғындыру жұмыстарына мынадай тапсырмалар беріледі: 1-тапсырма. Болашақ заман сендердікі, айналайындар! Елдің келешегін ойлаған адам-зиялы адам. деген сөйлемдердегі асты сызылған сөздерге қарама-қарсы мағыналы сөздер табыңдар. 2-тапсырма. Мына сөз тіркестеріне қарама-қарсы мағыналы сөздер жазыңдар:

ашық аспан- қатігез жау

дұрыс жауап- тынық су

38

3-тапсырма. Асты сызылған сөздердің орнын қарама-қарсы мағыналы сөздерді жазып, сөйлемнің мағынасын өзгертіңдер. Көктем келді. Қар ери бастады. Көктем ауасы жылынды г) Сөз мағынасын омонимдер арқылы ұғындыру.



Бастауыш мектеп оқушыларына сөз мағынасын ұғындыру жұмыстарында көп қолданылатын әдістердң бірі- омонимдер арқылы ұғындыру. Омонимдер- сөз мағынасын жете түсінуге жәрдемші ғана емес, сөздік қорды дамытатын да әдістердің бірі. 1-тапсырма. Сөйлемдердегі асты сызылған сөздердің мағыналарын түсіндіріңдер. Біздің ауылға Ержан жай іздеп келіпті. Кеше тау жақтан жай түскенін көрдім. Жай жүргенше, аяғыңды бассайшы, -деді Асқар інісіне.

2-тапсырма. Төменде берілген сөйлемдерге омонимдер табыңдар. Бас, жар, сана саз.

3-тапсырма. Төмендегі сөздерге берілген сөздерді тіркестіріңдер, Омоним сөз мағынасын ажыратыңдар. Жаз (зат) Жаз (ет.) Жаз (ет.) (келді, кетті, бітті, жазу, сурет, шығарма, дастархан бөлме, күрек

т.б.).


Сөз мағыналарын ұғындыру жұмыстарында жаттығулар үш түрлі тапсырмалардан тұрады. Бірінші тапсырмалар аналитикалық сипатта, екінші тапсырмалар синтетикалық сипатта, үшінші жаттығулар аналитикалық синтетикалық сипатта болады. Мұндай жаттығулардың бірінші тапсырма кезеңінде сөз мағынасын жете түсінуін қамтамасыз етсе екінші, үшінші тапсырмалар кезінде сол сөздердің мағыналарымен дұрыс қолдана алуы калыптасады. Сөздердің тек жалаң тұрғандығы мағынасьш беріп қоймай, оның баланың сөздік қорын молайтуға негіз болуы үшін сөздің сөйл.еуде дұрыс қолданылуын қадағалау

39

қажет. Бұл тұрғыда П.А.Грушниковтың: "Надо иметь в виду однако, что только ознакомление с семантикой слова, обогащая словарный запас учащихся новыми лексическими единицами, еще же делает их принадлежностью активного словарі школьника. Слово не может быть усвоено вне сочетания его с другими словами, без употребления его в речи, и основное назначение лексических упражнений состоит в том, чтобы учить детей правильному и данному употреблению слов в речи" /109.14./,-деген пікіріне қосыламыз.



Сондықтан лексикалық жаттығулар жүйесінде сөздік қорды молайтуға негізделген сөздерді жалаң тұрғыда емес, оны басқа сөздермен тіркестіре берген дұрыс.


Каталог: wp-content -> uploads -> 2013
2013 -> Жылдарга “Кургак учук-iv” программасы
2013 -> Қорытынды Пайдаланылған әдебиеттер
2013 -> Создание информационной системы движения ценных бумаг на примере атф банка
2013 -> 1 Геологическая часть
2013 -> Оригинал: Политическая деятельность Урус-хана и его место в истории казахской государственности // Отан тарихы (Отечественная история). 2006, №1, стр. 89-95
2013 -> «Жануарға ветеринариялық паспорт беру» мемлекеттік қызмет стандарты
2013 -> I тарау. Қазақ әдебиеттану ғылымындағы абайтану мәселелері
2013 -> Жалпы білім деңгейіне мемлекеттік талап оқушылардың оқу кезеңін бітіру кезіндегі алатын білімі мен біліктіліктерінің қажетті минимум деңгейін анықтайды
2013 -> Мазмұны кіріспе
2013 -> АҚПараттық хат құрметті әріптестер!


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет