Диплом жүмысы тақырыбы: «Бастауыш сыныпта есім сөздерді оқыту»



бет9/18
Дата25.04.2016
өлшемі2.72 Mb.
түріДиплом
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   18

Зерттелініп отырған оқулықтардағы мәтіндердің едәуір жш ксздесетін лексикалық единицалармен қамтылуы өте төмен. 50 жылдар окулықтарында 40,77%, 70 жылдар оқулыктарында 39,96%, Б 30,51%, 90 ж. оқулықтарында 40,28%, ал 2000 жыл оқулықтарында 40,13% (7 кссте).

7-кесте - Жиі қолданыстағы сөздердің статистикалық сипаттамасы (Ғ>4)



Жиілік сөздіктер

Мәтін

Түбір сөз




Пайыздық




колсмі

1

Ғ>4

үлссі




N







(Ғ>4, %)

1. Балалар әдебиеті

97260

11068

3376

30,51

2. 50 ж. оқулықтары

185961

10298

4199

40,77

3. 70 ж. оқулықтары

241984

12281

4908

39,96

4. 90 ж. окулықтары

226374

12813

5162

40,28

5. 2000 ж. окулықтары

368965

13869

5566

40,13

6. Абай шығармалары

49819

6017

3877

64,43

Нақтылы бір жиіліктегі жоне нақты бір синтаксистік ақпараты бар түрлі мөлшсрдегі сөздерді аныктау барысында, әр сыныпқа тиісті жиі кездесетін, яғни жиілігі Ғ>4 болатын, мәтіннің 30-40% - ын Қамтитын лексикалық бірліктерді таидап алдық. Енді осындаи жиіліктсғі сездердің үзіндісін корейік. Біздің ойымызша, абсолютті Жиілігі 4-ке тең немесе одан артық создсрдің әрбірі қайталана Қолданылу нәтижесінде бала жадында үзақ сақталады да, бүл сөздерді ол толық меңгереді деп айтуымызга болады. Мысалы, агап сөзі 50 ж. окулықтарында 36 рет, 70 ж. оқулықтарында 40 рст, ал Б| 60 рет Қолданылған. Алайда мүндай создсрдің көптігі окушыға берілетін

30



ақпарат көлемінің азаюына жағдай туғызады. Дсмск, сөздсрдің колданылу жиілігі мсн мәтіндердің ақпараттық қызмсті арасында кері кдтынас бар деп айта аламыз. Өйтксні, оқушы бір гана сөзді қайталай бермей, оның орнына мәтінде бүрын кездеспегсн жаңа мәнге ис сөздерді игеретін болса гана оның танымдық көкжиегі кеңи түседі. Сонымен біргс мүвдай сөздердің тск сандық түрғыда гана емес, сапалық түргыда меңгерілуін, яғни окушының бслсснді сөздік қорында болуын да ескерген жен.

Сонда ғана олардың тіл байлығы молайып, білім дәрежесі артады. Өйткені сөздің лексикалық мағыналары талай рет қайталана қолданылу нәтижссінде санамызға сіңіп кдлыптасады. Мүнда олар сол сөз білдіретін зат, не қүбылыстың белгілі бір қасиеттеріне негізделіп, ол сөз аталғанда санамызда сол қасиеттср мағынаның басты керсеткіштері, яғни мәндері ретінде көрінеді. Енді қарастырған окулыктардағы жиі қолданысқа ие сөздерге назар аударсақ, салыстырылушы мәтіндер арасында сөздердің қолданылымындағы мынадай ерскшеліктерді аңгарамыз:

8-кесте - Жалпы жиілігі Ғ>4 болатын 50-70 жылдардағы 1-3 сынып оқулықтарының жиілік сөздігінен көрініс

сөз

(жиілігі Ғ>4)



БСО мәтіндері

БӘ

Ң (50ж.)

Ғ,(70ж.)

Ғ,(60-70ж.ж.)

1. ағай-з

36

40

60

2. ағайынды-с

9

8

6

3. ағар-е

9

8

5

4. ағыз-е

10

15

5

5. адам-з

529

673

289

6. адас-е

21

10

9

7. аз-д

120

136

48

8. азық-з

55

39

4

9. азық-түлік-з

8

10

2

10. айда-с

39

29

321

11. айдын-з

32

27

112

12. айқайла-е

46

36




13. айқас-з

19

14

11

14. айна-з

6

11

13

15. айнадай-с

5

6

41

16. айналдыр-е

43

28

9

17. айрыл-с

19

21

20

31

18. ақтар-с

4

5

11

19. ақыл-з

23

62

24

20. алайда-ш

32

10

13

21. ар-з

11

13

4

22. арба-з

47

17

8

23. аса-ү

43

9

11

Әр түрлі тілдердің жиілік сөздіктерін салыстыра отырып, зёрттеу нәтижесінде мынаған көзіміз жетті: түрлі тіддер мәтіндеріндегі сирек қолданылатын бірліктердің негізгі бөлігін жиілігі 1 және 2-ге тең болатын сөздер қамтиды. Мәтіннің көлемі үлғайган сайын, мүндай сөздердің де абсолютті шамасы артқанымен, түрлі тілдердегі олардың жиынтық қатынасты жиілігі 0,60% шамасында болады [16,50]. Сонымен біргс аз қолданыстагы создердің молдығы жазушы, немесс ақын тілінің байлығы немесе оның өзіндік ерекшелігін көрсстеді дегі есептелінеді [44]. Бірақ бүл түжырым таңдама әдісі арқылы алынған мәтіндердің колсмі бірдсй болған жагдайда ғана дүрыс дсп тануымыз керек. Салыстырылып отырган 1950-2000 жылдардағы оқулық мәтіндері мен БӘ (Ғ<4), сонымен бірге орыс тіліндегі жиілік сөздіктер [42] және Абай шыгармаларынан (Ғ<2) байқайтынымыз -таңдама көлсмі үлғайған сайын, аз ксздесетін сөздердің үлесі азаяды (9-кесте).

9-кесте - Сирек қолданыстагы (Ғ<4) сөздсрдің статистикалық сипаттамасы



Жиілік создіктср

С/қ

Сөз

Ғ<4

Ғ %

1. Балалар әдебиеті

97260

11068

7692

69,48%

2. 50 ж. БСО

185961

10298

6099

59,22% і

3. 70 ж. БСО

'241984

12281

7373

60,03%

4. 90 ж. БСО

226374

12813

7651

59,71%

5. 2000 ж. БСО

368965

13869

7952

57,15%

6. Орыс тілі (Засорина 1966)

120843

14206

9089

63,98%

7. Абай (көркем әдебиет)

46819

6017

_3877 ^

64,43%

Мысалы, таңдама көлс.мі 185961 соз қолданысқа (с.қ.) тең (10298 сөз) 50 жылдардагы оқулықтарда аз ксздссетін сөздердің үлесі 59,22%, ал тандама көлемі 241984 сөз қолданысқа (12284 сөз) тсң 70 ^ылдардағы окулықтардагы олардың үлесі 60,03%, таңдама көлсмі 226374 сөз қолданысқа тсң 90 жылдардың оқулықтарындагы аз Кездесетін сөздердің үлссі 59,71%, таңдама колсмі 368965 сөз

32

қолданысқа тең 2000 жылдар оқулықтарындагы олардың үлссі 57,33%. Засорина қүрастырған таңдама колемі 120843 сөз қолданысқа тең болатын орыс тіліндегі сөздіктегі сң аз ксздесетін создер 63,98% болса, Абай шығармаларындағы олардың үлесі 64,43%. Сондыктан да ең аз кездесетін сөздерді салыстыруға байланысты пікірлср мен қорытындылар жасау барысында өзара бірдей көлемдегі таңдамаларды, ягни 185961 (жуықтағанда 200000 с.қ.) сөз қолданыс пен 368965 сөз қолданыс аралығындагы тандамаларды шартты түрде өзара деңгейлес деп қарастырдық. Сондағы 1950-2000 жылдардағы оқулықгарды салыстырудан байқағанымыз - бүл көлемдегі тандамалар үшін ең аз кездесетін сөздердің үлесі 57-60% шамасында болады. Ал 100000 және 120000 сөз қолданыс аралығындағы тандамалар көрсеткендей, агглютинативті тілдер үшін (БӘ 97260 с.қ.) бүл шама 69-70% болса, флективті тілдерде ол 64-70% шамасында (Засорина) болады. Алынған нәтижелерді флективті тілдерді агглютинативті тілдерден ажырататын типологиялық сипаттамалар ретінде дс қарастыруға болады [16,51]. Неліктен оқулықтар мәтіндерінде езге таңдамалармен салыстырғанда сирек қолданыстағы сөздердің үлссі темен? Оның себебі, БСО мәтіндерін қүрастыруда көбіне мәтіндердің білімділік, ғылыми-әдістемелік және тәрбиелік жағына, авторлық прагматика мен аялық білім мэселелеріне көңіл болінеді де, алынған мәтіндердің сөздік қоры мен лексикалық байлығы, жан-жақтылығына, жаңа сөздсрдің қамтылуына онша назар аударылмай келеді. Болашақта оқулыктар қүрастыру барысында бүл өзекті мәселе де ескерілгені жөн деп ойлаймыз.

Бір тілгс қатысты тандама көлемінің үлгаюы орташа алғанда орбір лексикалық бірліккс сәйкес келетін мәтіндегі сөз қолданыстар шамасын сипаттайтын ғ көлсмінің өсуінс әкеледі. Ал ғ шамасын таңдаманың жалпы көлемін мәтіндегі әр түрлі лексикалық

_ д/

бірліктердің жалпы санына бөлу арқылы алдық: ғ = — . Мүндағы



алынған Ғ шамасы әр сөзгс қатысты алғандағы орташа қолданыс мөлшерін білдіреді. ғ шамасы тандама көлемі зерттеуге алынған мәтіннің. жанры мен тақырыбы, тіл күрылысы секілді езгермелі шамаларға байланысты болады. Негізінен, ғ шамасы мәтіннің лексикалық жағынан жүтандығының көрсеткіші болып табылады: /■' мәні жоғары болған сайын, мотіндегі ор түрлі лсксмкалық бірліктер соншалық аз болады жонс керісінше, /■' мәні неғүрлым аз болса, соғүрлым мәтіннің сөздігі де ор түрлі лексикалық бірліктергс бай болады. Бүл түжырым ор түрлі жанрға қатысты мәтіннің лексикалық байлығы туралы біздің болжамымызға да сәйкес келеді (10-кесте).

Шынында да, 50 жылдардағы оқулықтар мәтіндерінің лексикасы (У = 18,05) 70 жылдардағы окулықтар мәтіндерінің лексикасымен (/г = 19,70) салыстырғанда алуан түрлі болып келсс, өз кезегінде Б|



33



мәтіндерінің лексикасы (/•"=8,78) 50 жонс 70 жылдардагы оқулықтар мәтіндерінс кдрағанда басқаша болып келеді. Дсгенмсн 2000 жылдардагы оқулықтардың лексикасын 90 жылдардың оқулықтары лексикасынан жүтаң дсп ссептеугс болмайды, бүл орайда таіщама көлеміндегі айырмашылық (368965 с.қ. және 226374 с.қ) та сскерілуі тиіс. Ал Абай шыгармаларының тілі (ғ=7,78) БӘ тіліне қараганда бай екендігін көреміз. Мүның себебі түсінікті: БСО мотіндсрі әр түрлі авторлар шығармаларынан алынған үзінділерден және БӘ салыстырғанда көлемі шағын мәтіндерден қүралған.

Ал әр жазушының тіл байлығы әр түрлі екенін ескерсек, онда оқулыктардағы шағын мәтіндер сол жазушылардың барлық сөздік қорын кдмти алмайтындығы айқын.

Абай шығармаларының салыстырып отырған басқа тандамалардан тілге байлығы үлы ақынның әр түрлі авторлар шығармаларынан алынған үзінділерден түратын мәтіндер тілінен артықшылығын көрсетсе ксрек.

10-кесте - Мәтіндердегі сөздердің орташа қолданысы

(Флективті тілдср бойынша мәліметтер Бектаев еңбектерінен алынды)

Жиілік сөздіктер

Мәтіннің көлемі

N


Түбір соз һ

Орташа қолданыс

(Т)

1. Балалар әдебиеті

97260

11068

8.87

2. 50 ж. БСО мәтіндсрі

185961

10298

18.05

3. 1 сынып

24385

3126

7.80

4. 2 сынып

44125

6513

6.77

5. 3 сынып

117451

9344

12.56

6. 70 ж. БСО мәтін-рі

241984

12281

19.70

7. 1 сынып

35561

3624

9.81

8. 2 сынып

93474

7409

12.61

9. 3 сынып

112976

10397

10.86

10. 90 ж. БСО мәтін-рі

226374

12813

17.66

11. Өзбек газеттері

209485




16.12

12. Өзбек балалар әдебиеті

100134







13. Түрік газеттері

100000

21197

25.70

14. Қарақалпақ газеттері

102573







15. Орыс тілі (Пушкин 1-4) (флек-синт.)

544777

6017

7.78

16. Абай (шығарм.)

46819

5520

. 33.88

17. Неміс тілі (мат.

187000







Каталог: wp-content -> uploads -> 2013
2013 -> Жылдарга “Кургак учук-iv” программасы
2013 -> Қорытынды Пайдаланылған әдебиеттер
2013 -> Создание информационной системы движения ценных бумаг на примере атф банка
2013 -> 1 Геологическая часть
2013 -> Оригинал: Политическая деятельность Урус-хана и его место в истории казахской государственности // Отан тарихы (Отечественная история). 2006, №1, стр. 89-95
2013 -> «Жануарға ветеринариялық паспорт беру» мемлекеттік қызмет стандарты
2013 -> I тарау. Қазақ әдебиеттану ғылымындағы абайтану мәселелері
2013 -> Жалпы білім деңгейіне мемлекеттік талап оқушылардың оқу кезеңін бітіру кезіндегі алатын білімі мен біліктіліктерінің қажетті минимум деңгейін анықтайды
2013 -> Мазмұны кіріспе
2013 -> АҚПараттық хат құрметті әріптестер!


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   18


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет