“Химия және Биология ” факультеті


Лекция №8 Тақырыбы: Д‰ние м±хиттарыныњ зоогеографиялыќ бµлінуі



бет5/12
Дата25.04.2016
өлшемі1.24 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12

Лекция №8

Тақырыбы: Д‰ние м±хиттарыныњ зоогеографиялыќ бµлінуі



Лекцияның жоспары:

1.Д‰ние ж‰зілік 챉хиттарыныњ зоогеографиялыќ бµлінуіне ќысќаша сипаттама

2.Литоралды фауналы бµліну

3.Пеликалдыќ фауналыќ бµлінуі.
Лекцияның мақсаты: Д‰ние м±хиттарыныњ зоогеографиялыќ бµлінуінемен танысу.

Лекцияның мазмұны:Барлыќ м±хиттардыњ ішінде Атлант м±хиты табиѓатта мањызды орын алып отыр. М±хит табиѓатыныњ басты негіздері мынадай: солт‰стіктен оњт‰стікке ќарай ±зыннан ±заќ созылып жатуы, м±хиттыњ географиялыќ ерекшелігі . Ол Ќоњыржай ендіктерде барынша кењейеді де экваторѓа ќарай тартыла т‰седі.

Литосфералыќ плиталар теориясына сєйкес Атлант м±хиты жас. М±хиттыњ орташа терењдігі Тыныќ м±хитты жєне ‡нді м±хиттарына ќараѓанда едєуір таяз. Ењ терењ жері 8742 мыњ метірге жетеді. Атлант м±хиты жердіњ барлыќ климат белдеулері арќылы µтеді. Сондыќтан оныњ климаты µте алуан т‰рлі. Климатты ерекшеліктері су массаларыныњ ќасиеттерімен байќалады . М±нда су бетініњ температурасы Тыныќ жєне ‡нді м±хиттарына ќараѓанда едєуір тµмен (+16,5С0). Б±л Солт‰стік м±зды м±хит пен Антрактикадан аѓып клетін су мен м±здыњ салќындатушы єсеріне сондай-аќ су массаларыныњ жещдел орналасуына байланысты. Су массаларыныњ т±здылыѓы м±хиттыњ кейбір аудандарында орташа жоѓары µйткені м±хит енініњ бір шама тар болуына байланысты, буланѓан ылѓалдыњ едєуір кµрші материктер µтеді. Атлантиканыњ жануарлар д‰ниесі Тыныќ жєне ‡нді м±хиттарына ќараѓанда т‰рі жаѓынан ж±тањдау. Т‰рі жаѓынан Атлант м±хитыныњ жас болуына жєне соњѓы м±з басу кезінде оныњ климатыныњ ќатты суынуына байланысты. Т‰рлердіњ саны аз болѓанымен м±хитта балыќ пен басќада жануарлардыњ мµлшері едєуір кµп. Ќайрандар мен тењіз т‰бініњ кµтерілуі м±нда басќа м±хиттарѓа ќараѓанда кµбірек. Сондыќтан м±хит т‰біндегі жєне соѓан жаќын балыќтардыњ оныњ ішінде кєсіпшілік балыќтардыњ нєлім, майшабаќ, скумбря, тењіз алаб±ѓысы жєне балыќтардыњ уылдырыќ шашу ‰шін ыњѓайлы жерлер кµп. Поляр суында кесіпкелер мен итбалыќтар, ал жылысуда сардин малюскаларымен басќа жануарлар кµп .Атлант м±хитында барлыќ зоналыќ табьиѓат комплекстер ќалыптасады. Зоналыќ емес комплекс бар. Мысалы : тењіздердіњ солт‰стік балшыќ жер орталар таѓы басќалар шыѓанаќтармен б±ѓаздар µзініњ табиѓаты жаѓынан олар м±хиттыњ ашыќ бµлігініњ комплекстермен ерекше. Суыќ жєне жылы аѓыстардыњ аѓымдары т ‰йіскен жерде солт‰стік суб полярлыќ белдеудіњ батыс белдеуініњ су массасы тіршілікке бай. Судыњ наќ сондай µзара єректі Ќоњыржай белдеугеде тєн, сондыќтан оныњ суы планктон мен балыќќа бай. Оњт‰стікке ќарай екі суб экваторлыќ, екі тропиктік жєне экваторлыќ белеуініњ жылы суды айдыны жатады. М±хиттыњ ашыќ кµгілдір айдынында жасыл ќоњыр даќ болып саргас балдырларыныњ шаѓын буда-буда шоќтары кµрінеді . Тењіз суында планктон аз, м±нда ќ±стар µте сирек.

Солт‰стік м±зды м±хит климатыныњ ќатањдыѓы мен м±здарыныњ кµптілігімен жєне басќалармен салыстырѓанда кµзге т‰седі . М±ндаѓы тіршілік кµрші м±хиттар суыныњ жєне жылынуыныњ ауысып отыруына байланысты. Солт‰стік м±зды м±хитыныњ ењ терењ жері 5449 метр ,орташа терењдігі 1131 метр климатыныњ ерекшелігі м±хиттыњ поляр белдеуінде орналасуына байланысты. М±хит ‰стінде арктикалыќ ауа массасы басым. Ауаныњ орташа температурасы –20 С0 –тан –40С0-ќа дейін ауытќиды . Ал жазѓы кезде 0С0 –тан 6С0-ќа жаќын. М±хитаѓы организімріњ негізгі массасы суыќ суда тіпті м±зда тіршілік ете алатын балдырлар ќ±райды. Тек Атлант мањы ауданы мен µзендер саѓаларында таяу жатќан ќайрандар ѓана тіршілікке бай . М±нда Планктон пайда болып , су т‰бінде балдырлар µседі, балыќтар мекендеыді. М±хитта киттер , итбалыќтар, морждар тіршілік етеді.

Лекция №9

Тақырыбы: Тундраларға жалпы түснік.

Лекцияның жоспары:

  1. Тундра ареалы.

  2. Тундра зонасы.

  3. Тундра өсімдігінің ярустары.

  4. Солтүстік Америка мен Евразия тундрасы.

Лекцияның мақсаты: Солтүстік Америка, Евразия тундрасы мен өсімдіктері жайлы түсіндіру.

Лекцияның мазмұны: Тундра ареалыСкандинавия түбегінің солтүстік жағалауындаКала түбегі, Ақ теңіздің солт жағалауы, Конин түбегі, Нарьян-Морь, Таз, Кнесей, Анаборь, Тур, Лена өзені, Калпия жотасы. Тундра суық жел өсімдіктер үшін өте қолайсыз жер. Жаз күндері өсімдіктің өсіп тұрған жерінен температура кенеттен күрт төмендеп, қатты үстірт аяз болып кететін кездерде болады. Жаңбыр тек жаз айларында 200-250 мм жауды. Жаңбырдың өзі тундра зонасында бір келкі жаумайды. Сықсыз күн жоқ. Жаздың суық полюстағы ерекшелігі өсімдікке күн сәулесі тәулігіне 24 – сағат палярлы күн, палярлы түн түсіп тұрады. Ауа райының қолайсыздығынан өсімдіктер өте аз. Ағаштар мүлдем кездеспейді деуге болады, тек төзімділері бұта мен шөптесін өсімдіктер кездеседі. Демек тундра тайганың жоғарғы солтүстік бөлігін барлық териториясын тундра алып жатыр. Нвразия мен солт. Америка полярлы аудандары тундра зонасына кіреді. Тундра өсімдігі үшін ең қажетті лимит – ол жылықтың аздылығы. Тундра өсімдіктерінің тамыры – тереңге бармайды, горизонтальды жер бетіне орналасқан. Тундраның оңтүстігінде қайың талдары кездеседі. Тундраның барлық жерлерін солтүстік аудандарынан басқа мүк пен қына басып жатыр.

Тундра зонасы – бірнеше аймақа бөлінеді, 1) оңтүстік жақын – орманды тундра - өсімдіктері топырақты түгелдей жауып, негізінен мүктер мен қыналар аласа бойлы бұталы қайың биіктігі 0,5 м. 2) Евразия тундрасы – солтүстіктен оңтүстікке, шығыстан бытысқа қарай ауа райының өсімдіктерге айтарлықтай өзгерісі бар. Касырлер бойы тоң мұз, қыста болатын температура ызғарлы полярлы күн мен түн жылдың көп мезгілінде жаздың 2-2,5 ай палярлы күнін күтіп жатады.

Тундра өсімдіктерден психрофиттер яғни бұлар – суық топырақта, құнарсыз топырақта өсетін өсімдіктер. Тундраның оңтүстігінде орманды тундра өзен, арықты – жыра, сай-сала, шалғынды жерлер кездеседі. Европа тундрасында жылына 400 мм қар жауады. Якутияда 25 см қар жауады.

Тундра өсімдігі үш ярусты болады: 1) бұталы, 2) орманды тундра, 3) мүк пен қыналар.


  1. бұталы тундра – кала түбегінен бастап Лена өзенінен шығысқа қарай созылып орналасқан. Бұталы өсімдіктер жамылғы жауып тұрады да қыстың, көктемнің суық желдерінен өсімдіктің бүрлерін сақтап тұрады. Бұталар өкілі – қайың. Жазық жерлерде қандыағаш, жидектерден; аюқұлақ, қызанақ, итбүлдірген.

  2. орманды тундра – тундра мен тайганың орманды зоналық шекарасы. Орманды тундрада ағаш сирек, сотүстікке қарай фариация құрайды. Ағаш өкілдерінен тундрада шырша, қайың, балқарағай биіктігі 3-8 м арақашықтықтары 10 м, басқа ағаш өкілдері өспейді.

  3. қына мен мүк тундралық аймақ – жер бетіндегі қарды үріп алып кетеді. өсімдіктері тек өзен жағалауында, төменгі ойпат, сай-салада өседі. Мүктер мен қыналардың даминантты түрлері өте көп олар жысыл мүктер, олар: шлакомия мүгі, hylokomium alaskonum, бауыр мүктер – ptilidrum ciliare. Қыналар жалпы күй таңдамайды. Саңырауқұлақтар мен және балдырлармен бірге тіршілік етеді. Тундраның ауарайы құбылмалы жыл мезгілін де әр түрлі өзгерістер, ылғалылық көбейіп, жер беті жіпсіп, су басып тұрған кезде қатты суық болса әр жерлері қатпар болып топырақ көтеріліп қала береді.

Солтүстік Америка жеріндегі тундра барлық материктің солтүстік бөлігін Атлант мұхитын, Тынық мұхитына дейін Канада аралдарымен Арктика архипелогы түгел кіреді. Тундраның қары қалыңдау, жазда ылғалды, ық жерлерінде қосжапырақты өсімдіктер: сорғылдақ, тасжарған, қызғалдақ тұқымдас өсімдіктері бар. Палярлы тундра шөлі солтүстікке жартышар Арктикалық аудандарда – Шпицберген, Грендландия, Канада, Арктика аралдарында өсіп тұрған өсімдіктері бір келкі деуге болады. Лекция

Тундралар Субарктика , Арктика және Антарктидада орналасқан . Гигротермиялық режимі ; ылғалдылығы өте жоғары және температурасы

Төмен болады. Евразия тундрасы жылдың орташа температурасы қыстада салқын 2-3 ай жазі ең жылы ай шілде 10-14 градус, қысы ұзақта суық , ызғарлы , суық жел қарды үріп сайлы жерлерді толтырып тастай ды . Топырағы біраз тереңдікке дейін барып мәңгі тоң , мұз қабатын құрайды . Ґазда ең жоғары жұқа қабаты ғана ериді. Жаңбыр өте аз –200-300 мн бірақ булануі процесі баяуда , аз болғандықтан суы , ылғалдылығы көбірек болады. Ауа райының қолайсыздығынан тундра өсімдіктер баяу өседі . Мысалы: тол-“сева ” полярная жылына 1-1,5 мн ғана өседі . ол сабақжуандауы –80-90 жылда диаметрі 1см жетеді . Өсімдіктердің өсуіне тундрада тоқтаусыз , үзіліссіз соққан қатты желден кері әсерін тигізеді . Өсімдіктер жабынына келер болсақ - тундра ормандарында бұталы өсімдіктер иінді тал , көрмекті теректер кең тарлатан. Тундраның тасты жерлерінде тасжарғыш , және қыналар түрлері өседі .Ылғалдылықтың артуына байланысты гидрофилді өсімдіктер өседі.

Лекция №10

Таќырып : Атмосфералыќ ауа оныњ µсімдіктер

тіршілігіндегі мањызы.

Лекцияның жоспары :


  1. Атмосфера ауасыныњ µсімдіктер тіршілігіндегі мањызы.

  2. Атмосфера ауасыныњ ќ±рамы.

  3. Оттегі

  4. Кµмірќышќыл газы.

Лекцияның мақсаты: Атмосфералыќ ауа тіршілік ‰шін µте мањызды екенін түсіндіру.

Лекцияның мазмұны: Атмосфера ауасы температураныњ кескін µзгеруі жєне ультрак‰лгін сєулелердіњ т‰суініњ алдын алады. ¤сімдіктерде µтетін фотосинтез процессі, кµмірќышќыл газы жєне тыныс алу ‰шін оттегімен ќамтамасыз етеді. Б±лрдан басќа ол температура жєне жарыќтыњ тарќалуын µзгертіп,µсімдіктерге єсер етеді. ¤сімдік тозањдары, споралары, ±рыќтары жєне жемістері таралатын орта есептелінеді.

Атмосфераныњ газ ќ±рамы бірќалыпты болады. Жердіњ барлыќ

кењ зоналарында жєне вертикал мекен – жайларда µсімдіктер таралѓан ењ жоѓарѓы шегараѓа дейін ќ±ры ауаныњ ќ±рамы 78,1% азот, 21% оттегі,0,032 % СО2, 0,9 % аргон жєне сутегілерден ќ±ралѓан. Олардан басќа да заттар кездеседі. Б±лар аммиак, сульфат (ІV) тотыѓы µсімдіктерден ажыралѓан иісті заттар шањ, т‰тін т.б. Атмосфера аусында белгілі мµлшерде су булары болады.

Оттегі. Ауадаѓы тіршілікті ќамтамасыз етеді. Ауадаѓы оттегі негізінен биологиялыќ жолмен келіп шыѓады. Планета ауасыныњ олар жасыл автотроф µсімдіктер жєрдемінде,яѓни фотосинтез процессі нєтиждесінде пайда болады. Ежелгі заманда автотроф µсімдіктер атмосфераны оттегі мен байытып жердегі тірі жандар ‰шін жадай жаратќан. Кµп клеткалы жануарлардыњ клеткалары тыныс алѓанда фотосинтез процессінде пайда болатын кµміртектерді оттегі ќатысуымен ыдыратып пайда болѓан энергияны пайдаланады. Кµп организмдер тотыѓуды анаероб жаѓдайда амалѓа асырады. Анаэроб ашыту процессі барлыќ басќа метаболизм формалары негізінде µтеді. Еркін оттегініњ ролі екі жаќты. Бір жаѓынан егер оттегі молекуляр кислородтыњ єсерінде О3 озоннан атомер оттегіден ќорѓау системасы дамыѓанда, тіршілік пайда болмас жєне эволюция єрекеттенбес еді. Екінші жаѓынан жоѓары тірі организмдердіњ энергияѓа м±ќтаждыѓы тотыѓу метаболізмі жєрдемінде ќондырылады.

Оттегініњ айналымы 2млн жыл бойында жердегі су ыдырау ќайтарылу циклінен µтеді. Яѓни негізінен фотосинтез тыныс алу цикліне µтеді. Фотосинтез процессінде ажыралып шыќќан оттегі атмосфера ќ±рамына ќосылады. Атмосфера оттегісіне айналады. Атмосферадаѓы барлыќ оттегі 2000 жыл ішінде тірі заттар арќылы µткен. Атмосферадаѓы оттегі 1,2 х 1015 m кµлемінде болады. Б±л ќор єр жылы продуценттер фотосинтезі есебінде 70х109 m оттегіге толып барады. Осылардан 55х109 m оттегі ормандардан ажыралып шыѓады.Планетадаѓы барлыќ ормандардан атмосфераѓа ажыралып шыѓатын оттегініњ жылдыќ жиындысы б‰ткіл оттегі запасыныњ 1/22000 бµлігін ќ±райды. (Ларкер 1978) атмосферадаѓы оттегі мµлшері шектелген яѓни лимиттелген фактор емес, себебі барлыќ уаќыт µсімдіктердіњ жер ‰сті бµлігі ‰шін жетерлі болады. Газдер, оттегі µсімдіктерге устьицалар арќылы енеді. Клеткалар с±йыќтыѓы еріп жайлап цитоплазмаѓа µтеді. Біраќ µсімдіктер ±рыѓы жєне тамыры жєне топыраќтаѓы микроорганизмдер ‰шін оттегі мµлшері кµбінше шектелген фактор есептелінеді. Оныњ жетіспеулігі µсімдіктер ‰шін к‰шті єсер етеді. Микроорганизмдердіњ кейбір топтары анаероб жаѓдайѓа бейімделген,біраќ кµпшілігі аэроб болып, тыныс алу ‰шін белгілі мµлшерде оттегі болуы керек. Жоѓарѓы сатыдаѓы су µсімдіктері суѓа бай болѓан субанваль топыраќтарда µсуге бейімделген олар тамыр шыѓарады. М±ндай топыраќтарда оттегі аз болады.

Ылѓалды топыраќтарда µсетін мезофиттер, ксерофиттер белгілі мµлшерде оттегі болѓан субстраттарда µсуге бейімделген. Топыраќ аэрациясыныњ экологиялыќ мањызы к‰шті аэрация дегенде (А.Я.Орлов 1968) топыраќпен атмосфера жєне топыраќ ќабатындаѓы газдар алмасуы т‰сініледі. Аэракция еркін оттегініњ топыраќ ќабаты арасында ену. Одан карбонат ангидридініњ шыѓу тездігін жєне топыраќта оттегі жетіспеуінде пайда болѓан кейбір бірікпелер (сутегі, сульфід, метан т.б) жигалу интенсивтігін белгілейді.

Т‰рлі µсімдіктер топыраќта оттегі аз болуынан єрт‰рлі єсерленеді. Егерде оттегі б‰тіндей болмаса олар µледі. Топыраќта 0,5% -ге дейін оттегі болса, кµп т‰рлердіњ тамыр системасы жай дамиды. 2% болѓанда СО2 мµлшері

30-50% -тен аспайды да нормал дамитды. Топыраќ ауасындаѓы оттегі мµлшерініњ азайып кетуі м‰мкін болѓан дєрежесі жер ‰сті атмосферасымен салыстырылѓанда тµмендегі себептерге :

1. Топыраќ организмдері жєне тамырлардыњ тыныс алу интенсивтігіне 2. топыраќтыњ тесіктері, капилляр босытыќтарыныњ жалпы ауданына 3. тесіктерініњ ірі –майдалылыѓына 4. топыраќ ылѓалын ќашыру дєрежесіне байланысты. Жер асты суларында оттегі мµлшері кµп болмаѓандыѓы себепті ќ±рылыќта µсетін кµпшілік µсімдіктердіњ тамыры жер асты суларынан тµменге т‰спейді. Біраќ кейбір µсімдіктер (ќамыс, ќоѓа т.б) аэрацияныњ тµмендеуініњ єсері болмайды. ¦рыќтар нормал µсіп дамуы ‰шін оттегі ‰лкен мањызѓа ие. Егер топыраќта оттегі жетіспесе ±рыќтардыњ тыныс алуы ќиындайды. Нєтижеде олардыњ µніп шыѓуы ќиындайды. Осыларѓа байланысты мєдени µсімдіктердіњ µсіп-дамауы ‰шін жердіњ сипаты агротехникалыќ µњдеу керек. Топыраќта оттегі жетіспесе тамырлардыњ µсуі баяулайды. Аэрация жетіспеуі нєтижесінде тамыр, сабаќтардыњ µсуі баяулайды. Оттегі жетіспеуі жєне топыраќ аэрациясыныњ тµмендеуі нєтижесінде µсімдіктерде бір ќатар морфологиялыќ µзгерістер байќалады. Сабаќтыњ базаль бµлігіндегі ±лпалар тез µсіп кетеді, тамыр клеткасыныњ ќабаты ж±ќаланып ќалады. Тамырлар жаќсы б±таќтанбайды. Нєтижеде жер ‰сті массасы азаяды, физиологиялыќ µзгерістер байќалады : кµмрсулар шыѓымы артады, кейбір т‰рлердіњ тамыры анаероб тыныс алуѓа µтеді.

Кµмірќышќыл газы. Биосфера тоќтаусыз пайда болатын µзгерістер т±ратын жєне ыдырайтын кµмір бірікпелерініњ к‰рделі араласынан т±рады. Кµміртегі (ІV) тотыѓы тірі заттарѓа жєне ќайтадан кµміртегі (ІV) тотыѓына µтеді. Кµміртегі айналымы фотосинтез процессінде атмосферадаѓы кµмірќышќылы фиксациясынан басталады. М±ндай процессте кµміртегі пайда болып, сол уаќыттыњ µзінде атмосфераѓа ±шып кететін оттегі ажыралып шыѓады. Пайда болѓан кµміртегініњ бір бµлігінен µсімдіктер энергия ќоры сипатында пайдаланып, тыныс алуда пайдаланады. Кµмірќышќыл газы тыныс алу продуктасы атмосфераѓа ±шып кетеді.

Жасыл µсімдіктер ауадыѓы СО2 –ныњ 6-7% жаќын бµлігін пайдаланады. ¤сімдіктер жинаѓан белгілі бµлімі жануарлар ќолданады. Ауадаѓы СО2 ќоры. Біріншіден ол жанушы заттар жаѓылѓанда, вулкандар атылѓанда жєне кµміртекті тау жыныстары ыдыраѓанда пайда болады. Ќ±рылыќтаѓы µсімдік топтарыныњ топыраќтыњ тыныс алу СО2 негізгі ќоры есептелінеді. М±нда топыраќтаѓы жасыл тірі организмдердіњ т±раќты тыныс алу жєне СО2 ажырату процессі т‰сініледі. Б±л процесс жерге µсімдіктер ќалдыѓы жєне µліп бара жатќан организмдерден ќ±ралѓан. Органикалыќ заттардыњ т±раќты дєрежеде азайып баруынан болады. ¤мір с‰ретін мекен – жайлардыњ экологиясы ‰шін атмосферадаѓы СО2 мµлшерініњ мањызы тµмендегіше аныќталды. 1.орман µсімдіктері СО2 – ге бай болѓан ауа ќабатында жайласќан болады, соѓан байланысты оныњ концентрациясы б±л жерлерде жарыќтыњ жетіспеушілігін белгілі дєрежеде компесациялайды. 2. Жерге жаќын ауа ќабатында СО2

концентрациясыныњ артуы тропикалыќ ормандар ‰шін ‰лкен мањызды, себебі б±л жерде шµптер ќабатына жарыќтыќ аз т‰седі. Мыс: явада топыраѓыныњ 50см-ге дейінгі болѓан ауалы– ќабатында СО2 ныњ концентрациясы кеш ќ±рым 0,25-0,26% к‰ндіз 0,08 –0,09 %-ті ќ±рауы байќалѓан 3. жарыќ с‰йгіш µсімдіктердіњ µмір с‰ру жерлерінде яѓни ашыќ жерлерде єдетте СО2 ныњ концентрациясы жоѓары болмайды. Себебі м±ндай жерлерде ауа єрекеті єсерінде ыѓыстырылып т±рады.



Лекция №11.

Каталог: CDO -> Sillabus -> Bio
Bio -> Пәнінен Оқу әдістемелік кешен
Bio -> «биология» кафедрасы
Bio -> Лекция 30 сағат Практикалық (семинар) сабақтар 15 сағат Барлық сағат саны 135 сағат СӨЖ 45 сағат
Bio -> I.«Омыртқасыздар зоологиясы» пәні бойынша
Bio -> Оқу-әдістемелік кешен
Bio -> Лекциялар конспектісі Құрастырған б.ғ. к доцент С. Е. Келдібеков Жетісай-2006ж. Кіріспе Курстың мақсаты
Bio -> «Жаратылыстану» факультеті «Биология» кафедрасы. Оқу әдістемелік кешен
Bio -> «Тұрмыстық химия» пәні бойынша
Bio -> Сабақтың тақырыбы: Геоботаникалық негізгі ғылыми мектептер. Жоспары: Фитоценоз. Биоценоз Биогеоценоз
Bio -> «Химия-биология» факультеті «Биология» кафедрасы. Оқу әдістемелік кешен


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   12


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет