Лекция: 30 сағ. Практикалық (семинар): 15 сағ. СӨЖ: 45 сағ. ОбсөЖ 45 сағ. Барлық сағат: 135 сағ


Шешендік сөздердің, термелердің тәрбиелік мәні



бет5/16
Дата28.04.2016
өлшемі2.36 Mb.
түріЛекция
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16

Шешендік сөздердің, термелердің тәрбиелік мәні.
Қарастырылатын мәселелер:

  1. Қазақ халқы – шешен халық.

  2. Жастарды өнерге, адамгершілікке тәрбиелеудегі терменің рөлі.

  3. Ертегі, аңыз әңгіменің тәрбиелік мәні.


Пайдаланатын әдебиеттер:

1.К.Оразбекова Отбасы тәрбиесінің ұлттық психологиясы, Қазақстан

мұғалімі.

2.С.Қалиев. М.Оразаев. М.Смайылова. Қазақ халқының салт – дәстүрлері.

Алматы 1994

3.С.Кенжеахметұлы. Қазақтың салт – дәстүрлері мен әдет – ғұрыптар.

Алматы 1994

4.Қ.Б.Жарықбаев, Ж.Наурызбаев. Қазақтың ұлттық тәлім – тәрбие атауларының

түсіндірмелі сөздігі. Алматы 1993.

5.С.Қалиев Халық педагогикасының ауыз әдебиетіндегі көрінісі. Алматы 1987

6. С.Қалиев Халық педагогикасының ауыз әдебиетіндегі көрінісі. Алматы

1987


7. Қ.Б.Жарықбаев, Ж.Наурызбаев. Қазақтың ұлттық тәлім – тәрбие

атауларының түсіндірмелі сөздігі. Алматы 1993.

8. С.Қалиев Халық педагогикасының ауыз әдебиетіндегі көрінісі. Алматы

1987


9. Б.Адамбаев . Шешендік өнер, Халық даналығы, Қазақтардың шешендік өнері. Алматы

1993
Мақсаты: Билер мен хандардың, ақындар мен шешендердің, данышпандардың

аузынан шыққан дуалы, өнегелі, қасиетті, қисынды сөздері туралы

түсінік беру.



Тірек ұғымдары: Әзіл, ысқақ, бата, алғыс, өсиет, насихат, жер дауы, жесір дауы,

мал дауы, ар дауы, терме, ертегі, тұрмыс – салт, батырлық, аңыз

ертегілер, аңыз әңгімелер, тұрмыс – салт жырлары.


1Қазақ халқы – шешен халық.

Шешендік сөздер – ел құралып, халық қөалыптаса бастағаннан бері халықтың өнеге тұтып, өмір тәжірибесіне пайдаланып келе жатқан билер мен хандардың, ақындар мен шешендердің, ел ағасы болған жанышпандардың, жастайынан жалындап өскен өткіройшылдардың аузынан шыққан дуалы, өнегелі, қисынды, қасиетті сөздер.

Қазақ ауыз әдебиетіндегі шешендік сөздерді мазмұнына қарай шешендік арнау, шешендік толғау, шешендік дау деп үш топқа бөлуге болады.

Арнау шешендік сөздер: әзіл, сықақ, сын, бата, алғыс, естірту, көңіл айту.

Шешендік толғау: Өсиет, насихат. Шешендік дау: жер дауы, жесір дауы, мал дауы, ар дауы.

Жиын –тойда, мәжілісте, бас қосу рәсімдерінде сөз жүйесіне шешендік сөздерді арқау етіп сөйлеу – қазақ қарияларының дәстүріне айналған құбылыс.

Қазақтың халық педагогикасында ақыл –ой тәрбиесі термелер, ертегілер мен аңыз әңгімелер арқылы да іске асырылады.


  1. Жастарды өнерге, адамгершілікке тәрбиелеудегі терменің рөлі.

Жырдың үлгі -өнеге, насихат ретінде айтылатын түрі – терме деп аталады. Термеде жырау өмір –тәжірибесінен алынған философиялық ой шешімдерін айтады: адамгершілік қарым –қатынасты, өмірдің философиялық мәнін түсінуді, адамгершілік пен әділетті, әсемділік пен әуездікті уағыздайды.

Терме – жастарды өнерге баулудың , адамгершілікке тәрбиелеудің қуаитты құралы.



Ертегілердің тәрбиелік мәні. Алғашқы қауымнан бастап, бала тәрбиесміне ерекше әсер ететін ертегілерді ойлап шығарған адамзат тарихында ертегілердің тәрбиелік мәні зор. Қазақ ертегілері сан алуан. Оларды: хайуанаттар туралы ертегілер (ақ қасқыр, шопан ата, Шек- шек ата, Ойсыл қара, Зеңгі баба т.б.), қиял – ғажайып ертегілер (Ұшқыш кілем), тұрмыс –салтқа байланысты ертегілер, батырлық ертегілер («Күн астындағы күнекей қыз», «Ер төстік», «Керқұла атты Кендебай»), күлдіргі ертегілер деп бірнеше топқа бөлуге болады.


  1. Ертегі, аңыз әңгіменің тәрбиелік мәні.

Аңыз әңгіменің тәрбиелік мәні. Халық өз ұрпағының ұлағатты, білгір, батыр, батыл, ойшыл, еңбекқор, еңбекқор болып өсуі үшін, оған үлгі -өнеге етіп аңыз әңгілерді де бардан құрап, сары алтындай сақтап келеді.

Аңыз әңгімелер: 1. Аспан әлемі, жан –жануар, жер,су, мекен аттары туралы. 2. Ру, тайпалардың шығу тегінебайланысты. 3. Діни мистикаға. 4. Әлеуметтік утопияға. 5. Тарихи хаһармандық туралы құрылады.

Қанатты сөздер мен даналық сөздер –даналар мен шешендердің ел аузында жатталып өсиет, өнеге, аңыз ретінде айтылатын сөздер.

Қарлығаш жер бауырлап ұшса, жаңбыр жауады; шілде қойыз көп шырылдаса, құрғақшылық болады; мезгілсіз сиыр мөңіреп, ит ұлыса, жер сілкінеді т.б. халық тәжірибесінен түйінделіп айтылған сөздер баланың дүниетанымдылығын арттырады.



Көркемдікке, өнерге тәрбиелеу. «Өнер - өрге бастырады» деп халық көркем өнерді жоғары бағалайды да, «ақын – елдің еркесі», «шебердің- қолы ортақ», «күйші – қиялды, биші -зиялы» - деп, өнер адамдарын ардақтайды.

Тұрмыс – салт жырларының тәрбиелік мәні. Қазақ хаолқының өзінің тұрмыс –тіршілігіне, әдет –ғұрпына, салт –санасына байланысты тұрмыс –салт жырларын шығарып, жер өрнектерін өмір өзегіне пайдаланып, сол арқылы жастарды ұлттық әдет –ғұрып, дәстүрлерін қастерлеуге тәрбиелейді.
10 – тақырып

Батырлық, ғашықтық жырлардың тәрбиелік мәні.
Қарастырылатын мәселелер:

  1. Батырлық жырлардың дүниетанымдық мәні.

  2. Халық эпостық шығармаларының тәрбиелік рөлі.



Пайдаланатын әдебиеттер:

1.К.Оразбекова Отбасы тәрбиесінің ұлттық психологиясы, Қазақстан

мұғалімі.

2.С.Қалиев. М.Оразаев. М.Смайылова. Қазақ халқының салт – дәстүрлері.

Алматы 1994

3.С.Кенжеахметұлы. Қазақтың салт – дәстүрлері мен әдет – ғұрыптар.

Алматы 1994

4.Қ.Б.Жарықбаев, Ж.Наурызбаев. Қазақтың ұлттық тәлім – тәрбие атауларының

түсіндірмелі сөздігі. Алматы 1993.

5.С.Қалиев Халық педагогикасының ауыз әдебиетіндегі көрінісі. Алматы 1987

6. С.Қалиев Халық педагогикасының ауыз әдебиетіндегі көрінісі. Алматы

1987


7. Қ.Б.Жарықбаев, Ж.Наурызбаев. Қазақтың ұлттық тәлім – тәрбие

атауларының түсіндірмелі сөздігі. Алматы 1993.

8. С.Қалиев Халық педагогикасының ауыз әдебиетіндегі көрінісі. Алматы

1987


Мақсаты: Ел қорғау басқыншыларға қарсы күресу кезінде көрсеткен батырлардың

ерліктері, эпостық шығармалар және ғашықтық жырлар туралы

түсініктерін кеңейту.

Тірек ұғымдары: Батырлар жыры, жыр тармақтары, ұлттық мақтаныш, ұлттық

сезім, ғашықтық жырлар, ерлік, адалдық, әділдік, мөлдір махаббат.




  1. Батырлық жырлардың дүниетанымдық мәні.

Қазақ халық педагогикасындағы аса бай мұра – батырлық жырлар. Батырлық жырларда ел қорғау, басқыншыларға қарсы күресу кезінде көрсеткен батырлардың ерліктері жырланады, батырлардың от басына, еліне,Отанына деген сүйіспеншілігі - шынайы патриоттығы дәріптеледі.

Батырлыќ жырлардыњ д‰ниетанымдыќ жєне тєрбиелік мєні.

Ќандай шыѓарма болса да, оныњ негізгі маќсаты – тєрбие. Ауыз єдебиеті - халыќтыњ ой-санасы мен мінез – ќ±лќын ќалыптастыратын тарихи мектебі. Батырлыќ жырлар – сол мектептіњ мањызды ќ±ралы.

Батырлыќ жырлар эмоциялыќ єсермен тыњдаушыныњ ынтасын арттырып, кµріктілігімен кµкейге ќонады: ол шаттандырады, ондаѓы трагедиялыќ жєне ќуанышты жайларды тыњдаушы µміріне, тебірене сезініп, ыстыќ жаспен, ынталы ыќыласпен ќабылдайды. Сондыќтан аќын болмаса да, асыл жырларды жаттап алушылар кµп болѓан. Жаттампаздыќ ќ±рѓаќ жаттау емес, жадына жаќсыны саќтап, µнегелі µмірге пайдалана білуді халыќ єрќашан да маќсат еткен. Ел Ер Тарѓындай ер болуды, Ќобыландыдай батыр болуды, Ќамбардай ќамќоршы болуды ±рпаќтарына ‰лгі еткен.

Ќара т‰некті, ќайѓылы, ќасіретті заманда эпостыќ шыѓармалар халыќтыњ кµњілін сергітті , ерлікке ќ±лшындырды, ойын µрістетті , келешекке сенімін арттырып, намысын ќозѓады. Жарќын жырлардаѓы парасатты ой сєулелері жалпы ж±рттыњ жанын жадыратты. Ондай шыѓармаларды ж±рт жалыќпай тыњдап, жан азыѓы етті.

“ Сµз с‰йектен µтеді ” деген халыќ, сµз µнерін тєрбиеніњ к‰шті ќаруы етіп, µмірге пайдалана білді. ¤мірдіњ µзі т‰сіндіретін халыќ философиясы ауыз єдебиеті болды.

“Ќара ќылды ќаќ жаратын ” єділдік, арды, намысты аяќќа басќан з±лымдыќ, ел с‰йіндірген ерлік, дарќан ойлы даналыќ, ќояннан жаман ќорќаќтыќ эпостыќ жырларда айќын сарапталып, аќылмен екшеленіп, ерекше єсерлерімен тыњдаушыларын баурап отырды.

Ќаршадайынан халыќтыњ ауыз єдебиетін с‰йе тыњдап µскен єрбір ќоѓам м‰шесі еліне пайда тигізетін ер болуды армандады. Жеке адамдардыњ жетесіне жеткен ќара бастыњ ќамын ойлайтын психологияѓа эпостыќ жырлардаѓы халыќтыќ ойлар ќарсы ќойылып отырды. Халыќ ер мен езді, аќылды мен аќымаќты, ењбекшіл мен тірліксізді айќын баѓалап, ±рпаќтарына жаќсыны ‰йретті, жаманнан жирентті.

Тєрбие м‰ддесіне сай, халыќ эпостыќ шыѓармаларѓа тыњдаушы сезінетіндей етіп, эмоциялыќ єсері к‰шті сюжеттер ендірді, мінездеу мен кульминация неѓ±рлым єсерлі болуын ќарастырды, жеке образдар кµркем де шебер жасалынып, есте мєњгі ќалатындай єсерлі болды, ой т‰йіндері µнегелі µрнекпен ќ±рылды.


  1. Халық эпостық шығармаларының тәрбиелік рөлі.

Ѓашыќтыќ жырларда мµлдір махаббат ќастерлене жырланады. Єйелдерде зорлыќ неке мен ќорлауѓа ќалыњ малѓа сатуѓа /єйелдіњ шашы ±зын –аќылы ќысќа/ деп кемітуге ќарсы, махаббат беріктік, адалдыќ жырланады. Онда ескілікке ќарсы к‰ресіп, махаббат еркіндігін, єйелдіњ бас бостандыѓын ањсаѓан жалынды жастар бейнесі суреттелінеді. Олар ескіліктіњ шырмауын б±зып, жањаша µмір с‰руді армандайды, сол арманѓа жету ‰шін аямай к‰реседі, к‰рес ‰стінде махаббат ќ±діреті ,ерлік салтанаты, жан ќиарлыќ достыќ кµрінеді, заман аѓымына байланысты, олар ќаншы к‰рессе де, кµпнесе µз маќсаттарына жете алмай мерт болады.

Ғашықтық жырлардың трагедиямен аяқталуына да халықтық азатшылдық арман – мүддесі бар.

Мөлдір махаббат иелері Қозы Көрпеш пен Баян Сұлу.

Батырлық жырлар мен ғашықтық жырлар – эпостық шығармалар деп аталады. Халық эпостық шығармаларды тәрбие ісінің аса маңызды құралдары деп қарайды, ол жырларды қастерлеп, жаттап алып, ұрпақтан –ұрпаққа мұра етеді.


Кредит №2

1 – тақырып.

Қазақ этнопедагогикасының бастау бұлағы және тарихи даму кезеңдері.
Қарастырылатын мәселелер:

1. Халық педагогикасы – этнопедагогиканың зерттеу объектісі.

2. Қазақ этнопедагогикасының туып қалыптасуы және даму кезеңдері.
Пайдаланатын әдебиеттер:

1. C.Қалиев. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы Алматы 2003.

2. Ә.Табылдиев. Қазақ этнопедагогикасы Алматы 2001.

3. Г.Н.Волков. Этнопедагогика. Чебоксары 1974

4. Х.Досмұқамедов. Аламан. Алматы 1991.

5. Ә.Диваев. Тарту. Алматы 1992.

6. Ш.Құдайбердиев. Үш анық . Алматы 1991

7. М.Х.Дулати. Көне дәуір мұралары. Алматы 1960.

8. Ә. Жиреншин. Қазақ кітаптарының тарихынан. Алматы 1971.
Мақсаты: Халықтық педагогиканың ерекшелігі, қазақ этнопедагогикасының туу

кезеңі және оның белсенді қайраткерлері туралы түсінік беру.



Тірек ұғымдары: Зерттеу объектісі, қазақтың демократ ағартушылары,

орыс, батыс саяхатшы ғалымдары.


1. Халық педагогикасы – этнопедагогиканың зерттеу объектісі.

Адам баласы әу бастан өз ұрпағынөмірге, еңбекке икемдеп, тәрбиелеп келгені көпке аян. Бүгінгі қалыптасқан белгілі ғылыми –теориялық заңдары бар педагогика ғылымы өмірге келгеше де адамзат тәрбите ісімен айналысып бақты.

Халықтық педагогика салт –дәстүр, жол –жора, ырымдар, тағам дайындау, қонақ күту рәсімдері мен ауыз әдебиеті үлгілері, ұлттық ою -өрнек, өнер түрлері, спорт ойындары арқылы отбасылық тәрбиеден басталып ауыл –аймақ, ел- жұрт, ру –тайпа, қала берді бүкіл халықтық қарым –қатынастан берік орын алған тәлім –тәрбиенің түрі, адам мінезін, іс -әрекетін қалыптастырудың белгілі нормасы болып табылады.

Академик Г.Н.Волковтың пікірінше, халықтық педагогиканың ерекшелігі: оның адам баласының дүниеге келген күннен бастап бірге жасасып келуінде; адамдардың қоғамды құруда, қоршаған ортаны- табиғатты өзіне икемдеп игеруінде; еңбек тәрбиесінің алғашқы адамдар өмірінде басты рөл атқарғаны, тәрбиенің басқа түрлерінің кейін туғандығы , халықтық тәрбие жөніндегі қағидалары өмірлік тәжірибеге негізделген эмпирикалық білім болып келуі; тәрбие тәжірибесінің ғексырлар бойы жалғасып келуі, алғашқы тәрбие түрлерінің қоғамда бөлінбей, синкретті тұтас түрде берілуі деп саралай саралай көрсетіп келеді де, «халық педагогикасы ру, тайпа, ұлттар мен ұлыстардың ұрпақты тәрбиелеу тәжірибесіне негізделіп халықтың тәрбие құралдары арқылы іске асыруға құрылса, ал зтнопедагогика теориялық ойларға, ғылымға негізделеді» .

Халық педагогикасында тәрбие мәселесі бірінші орынға қойылып келді. Ол заңды да енді. Себебі, халық педагогикасы ғылым мен мәдениеттің жетілгмеген кезінде пайда болғандықтан, тәрбиені еңбек пен өнерге, оның ішінде қол өнеріне негіздей жүзгізуді уағыздайды. Біртіндеп келе оқу –білім дамып ғылым мен техника өрістей бастаған кезде, XVIII ғасырдағы ұлы чех педагогы Я.А.Коменскийдің атымен байланысты ғылыми педагогика пайда болды. Ғылыми педагогиканың теориялық заңдары қалыптасып өмірге келді. Я.А.Коменский өзінің атақты «Ұлы дидактика», «Ағайын чехтарды тәрбиелеу» атты еңбектерінде тұңғыш білім беру ісі мен тәрбие ісін біртұтас процесс деп қарау идеясын ұсынды. Тәрбие мен білім беруді біріктіру тенденциясы оқу –тәрбие ісінің тұтастығынан туындады. Тәрбие -әлеуметтік процесс, ал адамның жеке басының өсіп жетілуі, өсіп қалыптасуы – ол әрі әлеуметтік, әрі биологиялық процесс.

И.Г.Песталоцци: «Бала тәрбиесі оның дүниеге келгенінен басталуы керек. Баланың дұниені түсінуі отбасынан басталып, мектепте әріқарай жалғастырылуы шарт » - деген қағиданы ұсынды.

Ал әйгілі орыс педагогы К.Д.Ушинский халықтық тәрбиенің мақсаты мен мазмұнына және тәрбие мен оқыту әдістеріне тоқтала келе: «Орыс халқының бала тәрбиесі сол халықтың сан ғасырлық тарихымен байланысты, тәрбиенің негізін халықтың жақсы –жаман дәстүрлерінен іздестіру керек» - деді. К.Д.Ушинский бала тәрбиелеудегі ауыз әдебиетінің рөліне де ерекше тоқталды. Ол: «Ертегілер халықтық педагогиканың алғашқы және тамаша үлгілері. Ертегілердегідей халықтың асқан даналық тәрбиесімен тепе –тең келетін бірде - бір құрал жоқ» - деген еді.

Кеңістік дәуірдің 1970-1990 жылдарында ғана халықтық педагогиканың погрессивтік мәнін ғылыми тұрғыда қарастырып, зерттеу ісі біртіндеп қолға алына бастады.

Халық педагогикасын кеңістік дәуірде ғылыми –теориялық, методологиялық жағынан жан –жақты тұңғыш зерттеуші академик Г.Н.Волков болды.
2. Қазақ этнопедагогикасының туып қалыптасуы және даму кезеңдері.

Этнопедагогика ғылымы орыс, батыс елдерінде XVII – XVIII ғасырлардан бастап қолға алынған болса, қазақ этнопедагогикасының зерттелу жайын, ғылым ретінде қалыптасу тарихын сөз еткенде оны үш кезеңге бөліп қарастырамыз.

Бірінші, ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүріп, қазақтың ұлттық тәлімгерлік ой –пікірлері мен салт –дәстүрлері жайында тұңғыш еңбектер жазған Шоқан, Ыбырай, Абай сияқты демократ ағартушылар мен орыс, батыс саяхатшысы, этнограф ғалымдарының (Э.С. Вульфсон, П.С. Паллас, А.Вамбери, А.Левшин, В.Радлов, А.Янушкевич, Н.Г.Потанин, Н.Л. Зеланд т.б) жолжазбалары десек,

екінші – ХХ ғасырдың алғашқы 20-30 жылдарын да бұл істі ғылыми тұрғыда арнайы қарастырып сөз еткен Ә.Диваев, А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, Ж.Аймауытов, Ш.Құдайбердиев, Х.Досмұхамедов, М.Дулатов, Н.Құлжанова, М.Әуезов т.б. болды. Яғни бұл кезеңді қазақ этнопедагогикасының ғылым ретінде туып, қалыптасу кезеңі деп қараймыз. Үшінші кезең – 35 –40 жылдық үзілістен кейін қазақ этнопедагогикасының қайта жанданған, даму дәуірі деп аламыз.




ҚАЗАҚ ЭТНОПЕДАГОГИКАСЫНЫҢ ҒЫЛЫМ РЕТІНДЕ ТУЫП, ҚАЛЫПТАСЫП ДАМУ КЕЗЕҢДЕРІ.


Қазақ этнопедагогикасының туу кезеңі /ХІХ ғ. 2- жартысы/, оның белсенді қайраткерлері.

Қазақ этнопедагогикасының қалыптасу кезеңі /1920 –1930/ және ол кездегі қайраткерлер

Қазақ этнопедагогикасының даму кезеңі

/1970-2000/



1. Қазақ демократ

ағартушылары:



Ш.Уәлиханов

Ы.Алтынсарин

А.Құнанбаев

2. Орыс, батас саяхатшы

ғалымдары:

П.С. Паллас

Э.С. Вульфсон

А.Вамбери

А.Левшин

А.Янушкевич

Н.Г.Потанин

Н.Л. Зеланд

В.Радлов


Қазақтың зиялы оқымыстылары:

С.Торайғыров

Ә.Диваев

А.Байтұрсынов

Ш.Құдайбердиев

М.Дулатов

М.Жұмабаев

Ж.Аймауытов

Х.Досмұхаметов

Н.Құлжанова

М.Әуезов

С.Сейфуллин

М.Ғабдуллин

Б.Момышұлы

Б.Адамбаев

Ш.Ахметов

М.Әлімбаев

Қ.Жарықбаева

С.Қалиев

Ә.Табылдиев

С.Ұзақбаева

М.Балтабаева

М.Бөлеев

З.Ахметова

М.Құрсабаева

М.Смайылова

М.Оразаев

К.Қожахметова, т.б.

Қазақ этнопедагогикасының бастау бұлағы ХІХ ғасырдың екінші жартысында өмір сүрген қазақтың оқымысты демократ - ағартушылары: Ш.Уәлиханов, Ы.Алтынсарин, А.Құнанбаевтардың ғылыми еңбектерімен тығыз байланысты.

2- тақырып.

Ш.Уәлиханов пен Ы.Алтынсариннің тәлімгерлік мұралары.
Қарастырылатын мәселелер:

1. Ш.Уәлихановтың қазақ халқының салт –дәстүрлері туралы ой –пікірлері.

2. Ы. Алтынсариннің тәлімгерлік мұралары.
Пайдаланатын әдебиеттер:

1. C.Қалиев. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы Алматы 2003.

2. Ә.Табылдиев. Қазақ этнопедагогикасы Алматы 2001.

3. Қ.Жарықбаев С.Қалиев Қазақ тәлім – тәрбиесі Алматы 1995

4. Ж.Б Қоянбаев. Р.М.Қоянбаев Педагогика Астана 1998ж.

5. А.Жүнісов Бабалар дәстүрі Алматы 1992.


Мақсаты: Фольклорлық шығармалардың шығу тарихын зерттеген

Ш.Уәлиханов пен Ы.Алтынсариннің педагогикалық және

тәлімгерлік мұралары туралы түсінік беру.

Тірек ұғымдары: Фольклор, кадет корпусы, шаманизм, діни оқу, наным – сенім


1. Ш.Уәлихановтың қазақ халқының салт –дәстүрлері туралы ой –пікірлері.

Қазақ халқының салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптарының, фольклорлық шығармаларының шығу тарихы мен тәлімдік мәнін тұңғыш зерттеп, ғылыми еңбек жазған, қазақ мәдениетінің орыс, батыс, ғалымдарының тануда ерекше еңбек еткен ғалым Шоқан Уәлиханов (1835-1865) болды.

Кадет корпусында оқып, шығыс халықтарының әдет-ғұрып, тұрмыс-тіршілігі мен тілін, дінін жақсы білетін осы саясатты іске асыруға қолайлы кеді. Шоқан Уәлихановтың батыс-сібір генерал губернаторының тапсырмасымен 1856-1857 жылдары ұлы жүз қазақтары мен қырғыздар арасында, қыайдың Жонғария даласына бару сапары да осы саясаттың жалғасы еді. Ол өз халқының тарихына, мәдениетіне, ауыз әдебиетіне,діни көзқарасына терең көз жібере зерттеп, он орыс, батыс зиялыларына таныстыруды мақсат етті.

Шоқанның қазақтың салт-дәстүрлері мен Діни наным-сенімдерін зерттеу еңбектерінің құндылығы: біріншіден, ғылыми ауқымының кеңдігімен көзге түсті. Ол XII-XIXғ.ғ. арасында өмір сүріп, бүкіл Шығыс халықтарының мәдени мұралары туралы еңбек жазып, пікір айтқан: Марко Поло, Бабыр, Рашиди, Махмуд Хайдари, Мейндорф, А. Левшин, т.б. батыс, шығыс ғалымдарының еңбектерін оқып, салыстыра отырып тарифи шындықтың бетін ашуга тырысқан. Екіншіден, Шоқан қазақ мәдениетін көрші өзбек, қырғыз, турікмен, қарақалпақ, монғол, қытай, татар мәдениетімен байланыстыра қарастырып, олардың бір-біріне тигізетін игі әсерін жан-жақты сөз еткен.Қай халықтың болмасын, жалғыз өзіне ғана тән салт-дәстүрінің болмайтынын, шаруашылық кәсібі мен мәдени тұрмыс-тіршілігі аралас елдердің бір –біріне тигізер әсерінің сөзсіз болатынын мұқият ескерген. Үшіншіден, Шоқан көне тарихи мұраларға сын көзімен арап бағалаған, сал-дәстүрлердің озық үлгілерін тозығымен ажырата талдаған. Шоқан еңбектерінің тағы бір құндылығы салт-дәстүрлер мен фольклорлық шығармалардың тәлімдік мәніне баса көңіл бөліп, он халыққа білім-беру ісімен байланыстыра зерттеген.

Әсіресе, қазақ халқының төрт түлік малды киелі жануарлар ретінде қасиеттейтініне, соның ішінде жылқы малын жеті қазынанаң бірі деп танып өте-мөте қадірлей тіліне сүйене арап, ұрпаққа беретін ұлттық тәрбиенің осы бір қасиетті бөлімін қастерлей білуді уағыздайды. Тіпті, мал сатқан қазақтың өз малының “ сілекейін сүртіп алып қалуы” малды сүю ғана емес, он киелі деп. есептеп мал. күту шаруашылығына келешок ұрпақты тәрбиелеудің белгілері деп. көрсетеді. Сон дай-ақ “аққуды атпа” , “үкіні үркітпе” “көк қарғаның ұясын бұзба”, “құстың жұмыртқасын жарма”деген тыйымдардың зор экологиялық-патриоттық тәрбиелік мәні бар екенін жастарға үлгі өнеге тұтады.

Шоқан Уәлиханов ел ішіндегі діни наным сенімдердің күшті кезінде өмір сүргеніне қарамастан, қараңғылық пен надандыққа қасты күрес ашты, қай халықтың болмасын салт-дәстүрі мен әдет-ғұрыптарындағы озық үлгілерін ортақ мұра етюді мақсат тұтты. Ол мәдениет пен ғылымды бүкіл адам баласының бәріне бірдей ортақ рухани байлықтың қайнар бұлағы деп қарады. Ол бодандықтан құтылу жолдарын халыққа білім беру ісінен, ұлттық мәдениетті дамытудан іздеді. “Құйрықты жұлдыздай жарқ етіп, тез сөнген ” қазақ ғалымы өз халқының болашағына сеніммен қарап, әсіресе, қазақ халқының ауыз әдебиеті мен игі дәстүрлерін бағалай біліп, ұлттың ұлы қасиеттерін дамыта беру қажет екендігін дәйекті материалдар арқылы дәлелдеп берді.

2. Ы.Алтынсариннің тәлімгерлік мұралары.

Қазақ халқының Әл Фарабиден кейінгі ұлы педагогы қазақ балалар әдебиетінің негізін қалаушы ұстаз, ақын жазушы Ыбырай Алтынсарин 1850-1857 жылдары Орынбор шекаралық комиссиясында оқып, ол оқуды үздік бітірді де, қазақ даласындағы ағарту жұмысын қолға алуға бел байлады.

Жаңашыл педагог батыс, шығыс әдебиеті мен мәдениетін жан-жақты зерттеп, оны қазақ халқы үшін пайдаланды. 1860 жылы ол қазақ балалары үшін мектеп ашуга (Торғайда) рұқсат алды. Ол: “ Мен қазақ жастарының классикалық гимназияларында ауыл шаруашылық академияларында оқып, білім алуын өз халқына қызмет етуін, жаңалықты іс жүзіаңалықты іс жүзіін жоғары мұрат деп білемін” деп. жазды.

Ұлы педагог мұғалім болу үшін әрбір ұстаз ұстаздық қасиеттерін қалыптастыра білу керек екендігін өнеге етуді. “Мұғалім баланы тәрбиелеуші, оның қамқоршысы, егер бала бір нәрсені білей галса, ол баланың кінәсі емес, оған кінәлі балаға түсіндіре алмаған ұстаздың өзі. Ұстаз балаға сыбырмен, салмақты қысқа сөйлеу керек, ол әрбір пәнді балаға түсіндіргенде ықыласымен қарапайым тімен, бос сөзін нақты түсіндіруге тиіс”- дейді.

Ы.Алтынсарин қазақ әліппесін ұлттық ерекшеліктерге сәйкес құрып, қалыптастыруды арман етті. Ұстаз- ақын, жазушы бала оқыту мен тәрбиелеуде ауыз әдебиетін жалғастырытын балалар әдебиетінің негізін қалады.

“Қазақтарға орыс тілін үйретудің бастауыш құралы”деген еңбегінде тәжірибелі ұстаз тіл үйренудің нақтылай әдістемесін түзді.

Ы.Алтынсарин өзінің біраз еңбектерін қазақ халқының салт-дәстүрлеррінің ерекшеліктерін зерттеп, этнографиялық очерктер жазуға арнады. Ол 1870 жылы Ресей георграфия қоғамының “Орынбор ведомствосы қазақтарының өлген адамды жерлу және оған ас беру дәстүрлерінің очеркі” мен “ Орынбор ведомствосы қазақтарының құда түсу, қыз ұзату және той жасау дәстүрлерінің очерктері” атты екі еңбегін жазып тапсырды. Бұл еңбектер орыс зиялы қауымына қазақ қоғамының әр алуан тұрмыс-салт ерекшеліктері туралы түсінік берген тұңғыш жазба еңбектері еді.

Сондай-ақ бұл еңбектерінде ас беру де ат жарысы, палуан күресі, көкпар т.б. ойындар болатыны, ас беру рәсімі 63 жастан (пайғамбар жасынан) асып өлген атақты, бай адамдар құрметіне жасалатыны, ал, ас тартар кезде, үй иесінің жылына арналған тұл ат сойылып, қаралы белгілер алынып, ауыл бұрынғы қалпына келтірілетіні, өлген адамның ұстаған заттары(ертұрман, сауыт-сайманы, сәнді-киімдері) құда –құдағилар мен құрбы-құрдастарына таратылып берілетіні, бұл өлген адамның жақсы қасиеттері көпшілік жұртқа тарасын деген ырымнан шыққаны баяндалады. Сон дай-ақ, қызды өте шастай күйеуге беру немесе он жасар ұлды, әменгерлік заңымен, күйеуі өлген ағайынның өзінен екі-үш есе үлкен балалы әйеліне де үйлендіре беретін әдеттерін сынайды. Өлген адамның жас інісі болмаса күйеуінің алпыс-жетпістегі шал ағайынына тиюге тиіс болғанын, “жесір ерден кетсе де, елден кетпейді” деген әмеңгерлік заңға бағынып келгенін әшкерелейді. Ал жас жесір әйел бас бостандығы үшін күресуге талпыныс жасап, өз сүйген жігітімен қашып кетсе, оның аяғы дау-жанжал төбелес, шабысқа, тіпті кісі өліміне дейін баратын болван. Сондай – ақ әйелі өлген шалдар немесе бала көру үшін тоқал алатын байлар жас қыздың өмірін ойыншыққа айналдырып, қызды еріксіз қалың малға сатып ала беретінін айыптайды.

Ыбырайдың қазақ халқының сал –дәстүрлерін зерттеудегі мақсаты дәстүрдің озығы мен тозығын ғылыми түрде талап өзінің көзқарасын білдіре отырып, мән- мағынасын ашу, озық дәстүрді тәрбиенің құралы ету еді.

Халқы үшін жар құлағы жастыққа тимей, оқу азарту жолында аянбай еңбек еткен Ы. Алтынсариннің ғылыми және әдеби мұраларының бүгінгі жастарға берер ғибраты мол, асыл мұра екені даусыз.


3- тақырып

Қазақ этнопедагогикасы жөніндегі А.Құнанбаевтың педагогикалық ойлары.

Қарастырылатын мәселелер:

1. Абай Құнанбайұлының ағартушылық идеялары.

2. Қазақ этнопедагогикасын зерттеп дамытудағы А.Құнанбаевтың

ролі.


Пайдаланатын әдебиеттер:

1 А.Машанов. Әл –Фараби және Абай. Алматы 199468.

2.М.Мырзахметов. Абайдың адамгершілік мұралары. Алматы 1937.

3.Абайдың дүниетанымы мен философиясы. Алматы 1995

4. А.Құнанбаев. Шығармалары екі томдық. Алматы 1968

5. А.Нілдібаев. Абайдың педагогикалық көзқарастары “Халық мұғалімі” 1946.№ 1,2

6. Қ.Бержанов, С.Мусин. Педагогика тарихы. Алматы 1986.


Мақсаты: Қазақ этнопедагогикасы жөніндегі А.Құнанбаевтың ғылыми көзқарастары

туралы түсініктерін нығайту.



Тірек ұғымдары: Классик, лирика, табиғат, ыстық қайрат, нұрлы ақыл, жылы дүрек.

1. Абай Құнанбайұлының ағартушылық идеялары.

Қазақ халқының жазу әдебиетінің негізін қалаушы ұлы ақын Абай халықтың азарту ісін өркендету үшін шығыс және батыс мәдениетін Жан-жақты зерттеп, сол мәдениет негіздерін өз халқына үлгі-өнеге етіп көрсете білді.

Абай Шығыс мәдениетінен ақындық пен шешендік өнерін, мұсылмандық ғақлияларды танып, он халыққа ұсына білді.

Абай Батыс мәдениетінен ғылым негіздерін, көркем әдебиетті үйренуді уағыздады. Абай өлеңдерінің эстетикалық тәрбиелік мәні зор. Абай шығармаларындағы табиғат лирикаларында табиғат пен адамның бейнесі, іс-қимылын ақын үйлестіре жырлап, әрі табиғат көркемдігіне оқушы мен тыңдаушыны қызықтырады, әрі сол кездергі адам бейнесін суреттеп көркемдікті, адамгершілікті сезіндіре, әсерлендіре тәрбиелейді.

Абай өлеңдері еңбекке, ғылым, өнер үйренуге, адамгершілікке тәрбиелейді.
2.Қазақ этнопедагогикасын зерттеп дамытудағы А.Құнанбаевтың

ролі.

Ұлы Абайдың қара сөздері қазақтың ұлттық педагогикасына асыл арна болып қосылған педагогикалық (тәлім-тәрбиелік) тұжырымдар. Данышпан ақын көсем сөз арқылы да өзінің дүниетанымдық, тәрбиелік ойларын оқушыларына қарапайым баяндап, әсіресе ұлттық дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарды, іршіліктен іс-әрекеттік кемшіліктерді кесіп айтып, елді түзеп, ерді тәрбиелеуге терең ой жұмсаған. Бірінші сөзінде ойшыл адам отты ойларын қағаз бетіне түсірсе, ол да тәрбие десе, екінші сөзінде халықтың қасіретсіз өмір сүруі үшін басқа халықтардан үлгі алып, ұрпағын еңбекке тәрбиелеуін уағыздайды. Абай үшінші сөзінде қазақ халқының “бірінің –біріне қаскүнем болатынын, бірінің тілеуін бірі тілдеспейтінін, рас сөзі аз болатынын, қызметке таласқыш, өздерінің жалқау болатындарының себебі не” деп оның ұлттық кемшіліктерін атап көрсетеді, мұның бәрі тек малды ойлап, малға бейімделіп бара жатқан халықтың достықты ойлап, бірлікке бейімделіп, еңбекке дағдыланып, жағымпаздық пен жалқаулықтан аулақ болу керек екенін уағыздайды.

Абай қазақтың салт-дәстүрін сөз қылғанда белгілі мақсат көздеген дәстүрдің озығын дәріптеп, дәурені өткен тозығын үнемі айыптап отырған. Мысалы, “Аса, тойға баратұғын” деген он ауыз өлең жолында қазақтың қыз айттыруы, ел шетіне жау шапты дегенде ел намысын қорғауға аттанған ердің қапыда жау қолынан қаза табу, оң жақта отырған қалыңдықтың зар еңіреп жесір қалуы, адал махабаттың иесін арудың сүйген жарының қазынасына шыдай алмай өлуі жырланады. Ақын осы арқылы жастарды елді, жерді сүюге тәрбиелеуді, шынайы махаббат жолында жанын пида еткен жастарды өзгеге үлгі-өнеге етуді мақсат тұтады.

Бұл Абайдың, біріншіден, ақындық шеберлігін білдірсе, екінші-халық дәстүрін дәріптеп, ел жақсысының жақсылығын кейінгі ұрпаққа өнеге-үлгі етіп ұсынуының айғағы.


4 тақырып

Шетел ғалымдарының қазақ этнопедагогикасы туралы ой-пікірлері.
Қарастырылатын мәселелер:

1. Мәдени, тәліми, рухани мәселелер.

2. Қазақтар жөнінде жазылған монографиялық еңбек.
Пайдаланатын әдебиеттер:

1 С.Қалиев. К.Аюбаев. Европа ғалымдарының қазақ мәдениеті туралы

ойлары. Алматы 1992

2.Қ.Бержанов, С.Мусин. Педагогика тарихы. Алматы 1986.

3.Г.Н.Волков. Этнопедагогика. Чебоксары 1974

4.Г.С. Виноградов. Народная педагогика. Иркутск 1926.


Мақсаты: Қазақ мәдениеті жөніндегі орыс, батыс ғалымдарының ой –

пікірлері жөніндегі түсініктерін қалыптастыру



Тірек ұғымдары: Этнографиялық материалдар, фольклорлық шығарма,

шешендік тіл.




  1. Мәдени, тәліми, рухани мәселелер.

Сталиндік зұлмат пен тоқырау жылдарында ұлт саясатының бұрмалануы қазақ тарихын баяндауға да кері әсерін тигізіп келгені анық.Соңғы 60-70 жыл бойы “келешектің нұрлы сарайы- коммунизмді орнатамыз, бірыңғай тіл, бірыңғай мәдениет болады” деген коммунистік қағиданы басшылыққа алған тарихшы, педагог ғалымдарымыз кең-байтақ дала халқының елдік тарихын бұрмалап, “қазақ халқы ғасырлар бойы қараңғы, надан, көшпелі, мешеу дәуірді бастан кешірген, олардың қазан төңкерісіне дейін екі-ақ проценті сауатты болған, осынау көшпелі, надан халықты Октябрь шұғыласы, коммунист партиясы ғана құлдықтан құтқарды”-деп, тек жалаң жамандаумен болды.

Кеңестік дәуірдегі Коммунистік партияның ұлт саясатында үздіксіз марапатталып келген ұлы орысшылдық пен тоталитаризм идеясынан адам психологиясында әбден қалыптасқан, бірінші сортты “ұлы халық”, екінші сортты “кіші халық” деген жаңсақ пікірдің түп тамыры бұдан 270 жыл бұрын қазақ даласына орнай бастаған орыс патшасының отаршылдық саясатының әсерінде жатқанын айқын аңғаруға болады.

Олар қазақтарды “үйренері жоқ, тағы халық”- деп үнемі кемсітіп, қорлап келді. Мәселен , патша үкіметі қолдаған осындай жексұрын саясаттың мәнін бұлтартпай әшкерелейтін бізге жеткен түпнұсқа құжаттардың бірінде жоғары мәртебелі бір шенеуніктің орыс патшасына жазған хатында былай делінген: “Мен қырғыздарға, жағдай туғызып, көзін ашып, оларды Еуропа халықтары көтерілген деңгейге жеткізу қажет дейтін кейбір филантроптардың ниетінен аулақпын. Менің барынша тілейтінім- қырғыздардың, мәңгі- бақи көшіп жүретін малшылар болып қалуы, олардың ешуақытта егін екпеуін, ғылымды ғана емес, қолөнерді де білмеіун шын ниетіммен тілеймін ...”,- дейді.

Н.Ильминский ұсынған оқу құралында оқудың білімдік мәнінен гөрі, діни насихат жағы басым болды. Ильминский өзінің миссионерлік пиғылын жақтас-шәкірттері арқылы жасырын насихаттап отырды. Оған бір мысал Ильминскийдің бұрынғы шәкірті, Орскідегі мұғалімдер курсының директоры А.Г.Бессеновтың үстінен Ы.Алтынсариннің 1889ж. 20 ақпанда Орынбор шекара комиссиясының председателі профессор В.В.Катаринскийге жазған шағым хатында былай делінген:

“Сізге өте бір қайғылы хабар білдіруіме тура келіп отыр. Бақсам, ол оқытушылар мектебінің 3-ші және 4-ші кластарында оқушылардың қарсылығына қарамастан, бір ай бойы інжіл мен оның парыздарын уағыздай бастапты. Осының нәтижесінде, бір жағынан ол оқушыларға өшігіп, қатал қарай бастапты да, екінші жағынан оқушылар оқудан бас тартыпты. Тіпті ол шәкірттерін залым деу сияқты сөздермен сөгіп, оларды кластан желкелеп шығуға дейін барыпты. Мұндай іспен орыс-қазақ мектептерінің келешегін мүлде бүлдіріп алуымыз мүмкін ғой.

А.Г.Бессоновты масқара жанжал көтеріліп кетпей тұрып басқа жерге аударуды, орнына басқа біреуді тағайындаудың жәйін қарастыруыңызды өтінемін”.

ХІХ ғ. екінші жартысында қазақ даласы саяси сенімсіз адамдардың жер ауып келген екінші отанына айналды.А.Герцен,Б.Белинский, Н.Чернышевский,Н.Добролюбов сияқты орыстың революционер-демократтарының ықпалында болған Т.Г.Шевченко, Ф.М.Достоевский, В.Н.Майков, С.Ф.Дуров, Е.П.Михаелис, т.б. орыс, украин халқының демократ ұлдары қазақ даласында айдауда болып, Ш.Уалиханов, Ы.Алтынсарин,А.Құнанбаевтардың ағартушылық демократиялық көзқарастарынң қалыптасуына игі әсер етті. Орыстың алдыңғы қатарлы демократ-ағартушы зиялы қауымы қазақ мәдениетіне шынайы достық көзқараста болды. Мәселен, орыстың М.Вяткин сияқты атақты тарихшылары қазақтар туралы осындай үстірт пікірдің шындыққа сай келмейтін айта келіп, “Дұрысын айтсақ, қазақ халқының мәдениеті Қазақстанның тереңіне әкетеді”.

Батыс ғалымдарының ішінде бұдан жеті ғасыр бұрын қазақтар туралы ең алғаш қалам тартып, жылы лебіз білдіргендердің бірі жазушы, әрі саяхатшы Италия ғалымы Морко Поло (1245-1324) болды. Ол өзінің “0 разнообразии мира” деген кітабындадүние жүзіндегі әр түрлі халықтардың тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрлерін әңгімелей келіп, қазақтардың бие сүтінен қымыз ашытатынын, ұзақ жолға жарақтыат мініп, жол азық алмай ет асыпжейтін шөңкесі мен баспана шатырын алып, “Ер азығы мен бөрі азығы жолда” деген тәуекелмен жүре беретінін, атына жіне өзіне қажетті азықты жол-жөнекей тауып жейтінін, малға ен, таңба салатынын, жоғалса немесе ұрланса, сол белгілер арқылы тауып алып, ұрланған адамға жеті қамшыдан үш жүз қамшыға дейін дүре соғу айыбын кесетінін сөз етеді.

Ұлт ойындары қоғамның өзгеруімен байланысты әлеуметтік- 'экономикалық жағдайдың негізінде дамып ,жаңарып , жетіліп отырған . Мәселен Қазақстан жерінде алғашқы қауымдық құрылыста: аң аулау , таяқ жүгірту ,садақ ату , қақпатас , қара тас ойындары пайда болса, келесі дәуірде қайталау – жаттығу нәтижесінде бұл ойындар аң аулау , бүркіт салу , құс салу , садақ тарту , жамбы ату , карачие- найза лақтыру , қақпан – тұзақ құру т.б. спорттық ойындардың аттары өзгеріп , мазмұны байый түскен .

Неміс ғалымы Александр Гумбольд 1829 жылы орыс өкіметінен арнайы рұхсат алып Каспий теңізінің бойына, Орал мен Алтай, Орынбор ,Семей, Өскемен қалаларына саяхат жасайды. А . Гумбольд қазақ жерінде жүріп , көшпелі халықтың өмірі жайындағы ойға түйгенін , Канкрин мен Шеллерге жазған хатында: « Мен қазақ ауылында болған кезімді аса құрметті кезең деп есептеймін . Мен өмірімде осындай қысқа уақыт ішінде мұндай үлкен тарихтан осыншама мол материал жинап көрген емес едім . Бірақ бұл кең дүниенің ортасында болғандықтан да солай болу керек » дейді .

Француздың атақты жазушысы А. Дюма «Из Парижа в Астрахань» деген еңбегінде ұлына жазған хатында «Қымбатты ұлым , сенің хатың мені Астраханьда қуып жетті . Менің саяхаттағы өмірімнен мағлұмат алғың келсе , алдымен қолыңа Россияның картасын ал, Астрахань қаласын тап. Біздер мұнда келгеннен кейін Каспий теңізінің жағасында аң ауладық, құс салдық. Бұл күндері мен үлкен тойдың, ойын- сауықтың куәсі болдым. Келген қонаққа сый көрсетумен мұндай ойындар өткізуді әзірше мен көрген елде, жүрген жерде кездестірмедім. Мұндай ойын-сауықтың өтуіне себепші болғандықтан, маған қаракөлден тігілген тон кигізді» дейді.

Ал ұлты француз, өзі Ресей Ғылым академиясының мүшесі П.С.Палластың «Ресей империясының түрлі аймақтарына саяхат» атты кітабында жалпы қазақ тұрмысына көз салып, оның ішінде бақсы балгерлерді әр жікке бөле қарастырса, венгер ғалымы А.Вамберидің «Орта Азия очерктері», «Орта Азияға Саяхат» деген еңбектерінде Бұқар хандығындағы қазақтарға байланысты ой қозғалады.

«Ел кезген сапарларымда,- деп жазады А. Вамбери ,-олардың тұрақ –мекендерін кездестірдім, халқының сан мөлшері туралы сауалыма үнемі «әуелі даладағы құмды, сонан соң ғана қазақтарды сана »-деп күле жауап береді.

Француз ғалымы Элизе Рекло (1830-1905) “Арал-Каспий көлбеуін мекендеуші халықтар” атты еңбегінде қазақтар туралы жоғарыда айтылған пікірлерді қуаттай отырып, ол: “... бүкіл Ресейдің көлеміндей жерді , Еділ жағалауынан Алатауға дейін, Амударияның ағымынан Ертіске дейінгі өңірді алып жатқан екі миллиондай адамы бар (халық саны ол кезде 4 миллионнан астам болатын.-СҚ) Қазақ ұлты Азияның көшпелі нәсілінің ішіндегі ең өсіп өнген ел, бірақ бөлшектенуі де шексіз: қазақтар өздерін қанша жел ұшырса да мұрты сынбайтын теңіз құмына теңейді. Белгілі шығыстанушы ғалым Г.клапорт 1825 жылы желтоқсанда Париждегі “Азия журналы” бетінде француз тілінде жарық көрген “Қазақ тілі жайлы” деген мақаласында қазақтарды манғол тегіне жатқызуға байланысты жаңсақ пікірге ғылыми тойтарыс беру мақсатын көздесе , Р. Карутстың “Маңғышлақ түрікмендері мен қазақтардың арасында” атты кітабы сол кездегі қазақ тұрмысын біршама байыпты қарастырылған.

Ал Э.С.Вульфсон деген дат ғалымы өзінің “қазақтар ” атты очеркінде (М.,1901ж) қазақтың қыз қуу, ат жарыс , жаяу жарыс т.б. ұлт ойындарын сипаттай келіп, “тап қазақтардай бүкіл өмірінде әнді қастерлеп өтетін халықты табудың өзі неғайбыл...” деп, олардың өнерді қастерлеуін кең сахарада көшіп-қонып еркін жүрумен байланыстырады.

2. Қазақтар жөнінде жазылған монографиялық еңбек.

Қазақтар жерінде Ресейде алғаш монографиялық еңбек жазған адам Алексей Ираклиевич Левшен (1792-1879ж) болды. Оның “Қырғыз-Қайсақ ордаларының даласының сипаттамасы” (1832ж) атты еңбегінің бірінші бөлімінде Қазақстанның географиялық жағдайына сипаттама берілсе , екінші бөлімі қазақтардың тарихының, ал үшінші бөлімі этнографиясына арналған.

А.Левшен – “қазақ” деген атқа тұңғыш рет ғылыми тұрғыдан анықтама беруге тырысқан ғалым (осы еңбекке дейін Ресейдің баспасөз беттерінде , сондай –ақ ресми құжаттарда қазақтарды “киргиз-кайсак” деп келген . – С.Қ). Ол қазақ халқының Ресейге бодан болуынана бастап ХІХ ғасырға дейінгі Орынбор әкімшілігі және орыс өкіметімен арадағы сауда , ресми және саяси қарым – қатынастарынан көптеген мағлұмат береді.

Левшин қазақ әйелдерінің инабатты, шаруақор , іске шебер , еріне адал болатынын да дұрыс бағалай білген “Қырғыз әйелдері , - деп жазды Левшин , - түйе жетектеп келе жатып та жасы үлкен ерлерге ізеттілік көрсетуді ұмытпайды. Олар ерлерден гөрі бейнетқор , малға қарайды , киім тігеді , ері үшін бәрін жасап , оны кетерде атына мінгізіп , аттандырып салады. Қазақта балаға әкеден гөрі ана көп қарайды, қыздарын үй ішіндегі өнердің бәріне үйретеді” (44,231), -дейді.

ХІХ –ғ. екінші жартысында Қазақстанға жер ауғандардың ішінде С.Гросс, Б.Заыинскийлер де болды.

Адвокат С.Гросс та А.Янушкивич сияқты саяси сенімсіздігі үшін Сібірге жер аударылып , Семейде сегіз жылдай тұрып “Материалы для изучения юридических обычаев киргизов” атты еңбегін жазған. Қазақ халқының этнографиялық материалдарын жинауда еңбек еткен тек Россия үкіметінің Қазақстан жеріне арнайы жіберілген экспедициялары ғана емес , сонымен қоса көрші отырған екі ел арасында кездесетін кейбір қақтығыстарда қазақтардың қолына түскен орыс тұтқындарының да қосқан үлесі баршылық. Осындай тұтқындардың бірі орыс офицері Ф.С.Эфремов көшпелі халықтың өмірі жайында көптеген материалдар жинаған.

Қазақ халқының этнографиясы жөнінде еңбек жазғандардың бірі орыс армиясының капитаны И.Г.Андреев еді. Оның “Описанием средней орды киргиз - кайсаков” атты еңбегі алты тараудан тұрады. Соның “обряды” деп аталатын бесінші тарауында шілдехана тойындағы өтілетін ойындар мен нәрестені тәрбиелеп күту мәселесі сөз болады, ал сол тараудың бесінші бөлімінде үйлену тойындағы ойын- сауықтар туралы айтады.

Қазақ халқының этнографиясы мен фольклорлық шығармаларын көбірек жинап , зерттеп , аса құнды еңбек жазған ғалымның бірі – академик Василий Васиьевич Радлов (1837-1918ж). Ол 1860 жылы Гамбург университетін бітіргеннен кейін , ішкі істер министрлігінің жолдамасымен Барнауылға келеді. 1860-1880 жылдары Алтай өлкесімен қазақ даласында болып , қазақ ауылдарын атпен , кейде өгіз арбамен аралайды, қариялардан аңыз әңгімелерді, батырлар жырын , мақал- мәтелдер мен тұрмыс- салт жырларын жазып алып , кейін “Из Сибири” атты бір томдық зерттеу еңбегін жазады. Бұл еңбек тұңғыш рет неміс тілінде 1884 жылы Лейпципте басылады, кейінірек орыс тілінде 1986 жылы Мәскеуде баспа бетін көреді. Осы еңбектің IV тарауы (44,237-240) түгелдей қазақтар мен қырғыздардың шаруашылық кәсібі салт – дәстүрі , ауыз әдебиеті мен ұлттық мәдениетіне арналған.

Бұратана халықтардың тілі , діні , оқу- ағарту мәселесі жөнінде келелі пікір айтқан публицист ғалым, белгілі қоғам қайраткері Николай Михайлович Ядринцев (1842-1849ж) Томск гимназиясын бітіргеннен кейін Петербург университетіне түседі. Осыдан оқып жүріп, Шоқанның досы Г.Н.Потанинмен танысады. 1862 жылы Петербургтегі студенттердің толқуына қатынасқаны үшін унивкрситеттен шығарылады. 1865 жылы Омбы қаласында саяси насихат жұмысын жүргізгені үшін түрмеге қамалып, тоғыз жыл айдауда болады. Н.М.Ядринцев Сібірді зерттеу экспедициясына қатысып , Сібір халықтарының ауыз әдебиеті мен мәдени тарихи мұраларын зерттеу ісімен шұғылданады. Ол аты аңызға айналған Қарақорымның қираған жұрты мен Орхон- Енесей таңбалы жазуы атанған көне түркі жазу – ескерткішін ашады.

Белгілі этнограф, фольклорист, өлкетанушы Григорий Николаевич Потанин (1835-1920ж) көп жылдар бойында Орталық Азия мен Қазақстанды зерттеу экспедицияларына қатысады, Қытай мен Орталық Монғолияның Тибет аймағын зерттеп , көптеген этнографиялық еңбектер жазды. Ресей империясына екі жүз алпыс жылдай бодан болған дала халқының жәм тұзын татқан , шын тілеулес болып, жылы жүзбен қараған осынау жат жұрт зиялылары (И.Ганвей, М.Готовицкий, А.Брем, В.Аничков, А. Васильев, С.Рбаков , Ф.Шербина т.б) кең байтақ өлкені тек тамашалап қана қоймай , мұны мекендеген елдің салт-дәстүрі мен әдет- ғұрпы , өнері мен мәдениеті , әдебиеті мен ем –домы жайлы бағалы еңбектер жазып, өздерінің нағыз демократ, гуманист екендіктерін көрсете білді.

Батыс жұрты мен орыс зиялыларының қазақ халқының тәлім – тәрбиелік ойлары туралы айтқандарын ғылыми тұрғыдан жіктеп , саралау - әлі де болса зерттеуді аса қажет ететін психологиялық, педагогикалық мәні бар проблема.
5-тақырып

Қазақ этнопедагогикасының қалыптасып даму кезеңдері.
Қарастырылатын мәселелер:

1.Қазақ этнопедагогикасының негізін салушы көрнекті педагог-

ғалым Ә.Диваев мәдени мұраларды жинаушы және зерттеуші.

2.Ш. Құдайбердиевтің педагогикалық көзқарастары.


Пайдаланатын әдебиеттер:

1. Ә.Диваев. Тарту. Алматы 1992.

  1. Ш.Құдайбердиев. Үш анық . Алматы 1991

  2. C.Қалиев. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы Алматы 2003.

  3. Ә.Табылдиев. Қазақ этнопедагогикасы Алматы 2001.

  4. Қ.Жарықбаев С.Қалиев Қазақ тәлім – тәрбиесі Алматы 1995


Мақсаты: Этнограф, мәдени мұраларды зерттеуші Ә.Диваев пен қазақ

психологиясының негізін салған Ш.Құдайбердивтің

этнопедагогикалық ой – пікірлекрі жөнінде түсінік беру.

Тірек ұғымдары: Этнограф, мәдени мұра, экспедиция, фольклор, дастан, шежіре.
1. Қазақ этнопедагогикасының негізін салушы көрнекті педагог- ғалым Ә. Диваев мәдени мұраларды жинаушы және зерттеуші.

Белгілі ғалым Орынбор қаласында башқұрт шаруасының отбасында дүниеге келген. Ол 16 жасында Орынбордағы Неплюев кадет корпусының Азия бөліміне оқуға түсіп, оны 1876 жылы бітіріп шығады да, Түркістан өлкесінің Ташкент қаласына әскери қызметке жіберіледі. Кейін Сырдария губерниясының генерал-губернаторы Скоблевтің тілмәші қызметіне ауысады. 1883 жылдан бастап, үздіксіз елу жыл бойы Ә. Диваев Орта Азия, Сырдария, Түркістан далаларында қазақ, қырғыз, өзбек халықтарының этнографиялық бай мұрасы – ауыз әдебиетін жинап бастыру, зерттеу ісімен шұғылданады.

Ә. Диваев халықтық мәдени мұраларды жинауда екі түрлі мақсат көздеді. Біріншіден, қазақ халқының асыл мұрасы- ауыз әдебиеті үлгілерін келешек ұрпақ үшін, тарих үшін қажетті дүние деп қарастырса, екіншіден, жинаған материлдарын орыс тіліне аударып бастыру арқылы қазақтың мәдени мұраларын басқа халықтарға таныстыруды мұрат тұтты.

Ә.Диваевтың халықтың мәдени- әдеби мұраларын қажымай- талмай жинап, зерттеген еңбекқорлығы Ресейдің ориенталист-ғалымдарының назарын өзіне аударды. Түрлі ғылыми қоғамдар оны өзіне мүшелікке тартуға келісімін сұрап, хаттар жаза бастайды. Мысалы, 1896 жылы 22 қаңтарда Ә.Диваев ТКЛА-ға ( Туркестанский кружок любителей археологий ) толық мүшелікке сайланады. Бұл ұйірме 1995 жылы 11 желтоқсанда Ташкентте ашылып, 1917 жылға дейін өмір сүрген. Үйірме “Орта Азияның өткен дәуірлері жайлы көптеген деректер мен жекелеген фактлерді жинауға аса зор қызмет көрсеткен ”.

Үйірменің 1896 жылы 26 тамыздағы мәжілісінде Диваев Ташкент уезі Ақжар болысындағы бір сайдан табылған мүліктер, Ташкенттен 50 шақырым жердегі Шорбұлақ маңынан табылған “Хазрет Ысмаил ата” мөрдесі, молда Көбей Тоқболатұлының бейіті, төртқұлақ тамдарға байланысты халық арасындағы аңыз- әңгімелер жайлы хабарлама жасайды. Осы мәжілісте ол Ташкент уезінің Жетісу болысындағы Қаратас қыпатының етегіндегі бейіт туралы да деректер айтып береді.

Ә.Диваев мұсылман халықтарының озық Еуропа мәдениетіне, көркемөнеріне баулушы, өз заманының прогресшіл идеяларын насихаттаушы болды. 1904 жылы тікелей Диваевтің қатысуымен Ташкентте мұсылман зиялыларының әуесқой театры ұйымдастырлады. 4 сәуірде “ Махаббат машақаты ” атты тұңғыш спектклын көрсетті. 1906 жылы Ә. Диваев әскери қызметтен біріңғай халық ағарту, ғылыми жұмыстарға ауысады. 1916 жылға дейін татар мектебін басқарады.

Ә.Диваевтің ұзақ жылдық ғылыми еңбектерінің құрметіне Орта Азия басмұражайы сол жылы (1923) қазақ этнография бөліін ашып, оны Диваевтің атымен атауды ұйғарды. Мұнда Ә.Диваевтің достары, тәжік тілімен этнографиясының маманы М.С.Андреев, атақты шығыстанушы, өнертанушы М.Е.Массон, т.б. қызмет істеді. Олар Әбубәкірдің 40 жылдық мерей тойына арнап, суретімен почта маркасын шығарған.

Науқас әлсіреткен Диваев 1925 жылдың 5 қазанында өз өтініші бойынша “Денсаулығының нашарлап, жасының ұлғаюы себептен” қызметтен босанады.

Атақты этнограф, фольклорист, шығыстану ғылымының қарт өкілдерінің бірі- профессор Ә.А.Диваевтің жүрегі 1933 жылы 5 ақпанда тоқтады.

Ә.Диваевтің досы М.Е. Массонның сөзіне қарағанда, Әбубәкір көзінің тірісінде көлемі 75 баспа табақ еңбек берген екен.Ал Диваев материалдарының мұрагері Х.Т. Зарифовтың жазуынша, ол 100-ден астам ғылыми еңбек қалдырған. Қазақ кітаптарының шежірешісі Ә.Жиреншиннің дерегінше, Ә.Диваевтің “... жалпы еңбегі жарияланған кітаптардың саны 115 ” деп жазды.

Ол жинаған батырлар жыры 1922 –1923 жылдары Ташкентте тұңғыш рет 9 том болып басылды. 1924 жылы Ташкентте қазақтың тұрмыс-салт өлеңдерінен құрастырылған “Тарту” атты жинағы, 1926ж Қызылордада “Балаларға тарту ” жинағы шықты.

Диваев Әулиеата, Шымкент, Қазалы, Сыр бойынан жинаған мұралардың тіл жағынан өзбек,шағатай тіліне жақындығын, діни сөздердің молдығын айта келеді де, мазмұны жағынан ақыл айту, өсиет- өнегелік сарынның басым болуы бұл өңірде діннің ұзақ уақыт үстемдік етуіне байланысты болса керек деп ой қортады.

Ә.Диваевтің фольклористтік еңбектерінің біразы Қазақ төңкерісінен кейін кеңесиік дәуірде жазылды. Онда ауыз- әдебиеті материалдарын жүйелеу, түсініктер жазу, батырлар жырына алғысөз жазу, т.б. еңбектері кеңестік дәуірдегі фольклор тануға сіңірген еңбегі болып саналады.

Ә.Диваевтің қоғамдық көзқарасы мақал-мәтелдерге берген түсініктемелерінен, алғысөзінен айқын сезіледі. Ол мақалдарға халықтың тәлімдік ақыл-ойының жемісі деп қарайды. “Мақалдарға еңбекші халықтың тұүрлі заттарға, өзін қоршаған әлемге көзқарасы тұжырымдалған . Мақалдардың көбі өзінің дәлдігі, өткірлігі жөнінен суретшінің қылқаламына ілінуге сұранып тұрғандай. Өйткені онда қазақтың көшпенді де еркін өмірін қамтитын тірі келбет тұр.”- дейді.

Ә.Диваевтің ауыз әдебиетін жинауда ерекше көңіл бөлген саласы- ертегілер. Ол қазақ ертегілерді жинауды 1883 жылдан бастаған. Оның алғаш ертегілерді жинаған елі Әулиеата уезі болды.Кейін қызметіне байланысты ел аралап, Шымкент, Сыр бойында болып, көне құлақ қарттардан қыруар ертегі жинайды.

Ә.Диваевтың фольклорды жинап бастырудағы тағы бір ерекшелігі – ол әр сөздің мағынасына мұқият қарап, дұрыс беруге тырысқан, кейбір түсініксіз сөздерге түсініктемелер жазып отырған. Ертегі -аңыздар мен батырлар жырыларының қанша нұсқасы бар екеніне де көңіл бөліп қараған.

Диваев алғаш рет Алпамыстың атымен 1896 жылы баспа бетінде айтады. Ғалым өзінің 1922 ж бастырып шығырған “Батрылар жыры” еңбегінің кіріспесінде: “Алпамыс батыр” шын қазақ халқының төл туындысы болса да, Бұхараға қонсы отрыған қарақалпақ ақыны тарапынан жазылғандықтан, ішінде араб, парсы сөздерін көп сұрайды.

Ә.Диваев ең алғаш жариялап, пікір айтқан батырлар жыры жалғыз “Алпамыс батыр” ғана емес. Ол 1897 ж. “Қамбар батыр”, “Қобыланды батыр” жырларының негізгі нұсқаларын жариялатқан.

Диваев мұраларының ішінен көлемі 8 том “Манас” дастаны да кездеседі. Диваев “Манас” жырына түсініктеме бере келіп, “Жыршылар “ Манасты” төрт ай бойы, ал басқа мәлімет бойынша, жеті ай жырлайды екен ”,- дейді.

Ғалым қазақтың балаларды жас ерекшеліктеріне қарай жіктеп, бір жастан жеті жасқа дейінгілерді “нәресте”, жетіден он беске дейінгілерді “бозбала”, он бестен отызға дейінгілерді “жігіт” деп айтатынын келтіріп, адамның жас ерекшеліктеріне қарай ұлттық ойын түрлеріне түсініктер беріп, талдау жасаған.

Ә.Диваев Г.П.Потаннин еңбектеріне сүйене отырып, қазақ ойындарының мазмұны Орал-Алтай халықтарының ойындарымен үндес келетіндігін де сөз етеді.

Әр ұлттың мәдени – тұрмыстық және тілдік ерекшеліктерімен ұқсастықтарын, тұрмыс- тіршілігімен, шаруашылық- кәсібімен байланыстыра (мал бағу, аң аулау, келін түсіру, өлікті жөнелту, көшіп- қону, т,б,) салыстыра зерттеуде Ә.Диваевтың өзінен бұрынғы Ш.Уалиханов, Ы.Алтынсарин сияқты қазақтың ағартушы-ғалымдарын үлгі еткенін байқаймыз.



    1. Ш. Құдайбердиевтің педагогикалық көзқарастары.

Ақын, шешен, аудармашы, данышпан философ, сазгер Ш.Құдайбердіұлы өзінің шығармаларында оқу, білім алу, тәрбие, тәлім туралы өрнекті өнеге қалдырды.

Ұлы ойшыл: “... алдында Абай марқұм болған соң, содан ғибрат алып, менде адамшылықтың, адалдықтың жолын қуғаным жөн деп басымды шытырман шатақтан ерте босатып алып, білім жолына түстім... өз бетіммен ізденіп, оқып, білгендерден сұрап, барлық өмірімді жазумен өткіздім, ... өз мақтаным үшін жазғаным жоқ ... Кейінгілер үлгі алып, өнеге үйренсін дедім ”,- деп, білімді алу, оны үйрету мақсатын көздеді.

Білім алу үшін , оны іске асыру үшін еңбек ету қажет, бірақ еңбектің де еңбегі бар, орнына жұмсалмаған еңбек, зұлымдыққа жұмсалған ақыл- отқа түскен көбелекпен бір есеп дейді. Гуманист ақын жастарға білім беруде олардың жақсылықты ойлау белсенділігін, ақыл-парасаттылығын дамытуды басты мақсат етеді, білім берумен тәрбие ісінің бірлігін сақтай білуді ұстаздық нұсқа етіп ұсынады.

“Арлы, ақылды адам қиянатты, зорлықты, өзімшілдікті, мақтанды білмейді және істемейді”,- деп ол ар мен ақылды адам санасының биік сапасын көрсететін қасиет екенін дәріптейді.

“Көңіл көзін аш- тағы ақылға сал,

Құр құлақпен тыңдама, қалқатайым ”-

деп дарқан дарынды ақын білімді үйрену үшін әрбір жасқа зейінділік пен пайымдылық керек екенін ерекше ескертеді.

“Жас баланы ұрғанмен шырылдатып,

Ойы толмай тұрғанда ақыл өнбес”,-

деп тәрбиелеуде, білім беруде баланың жеке басының ерекшеліктеріне, жан жүйесіне, шамаларына қарай, тәрбиелеудің сендіру тәсілін қолданумен қатар, білім берудің мақсатын іске асыруды ұсынады.

“Мұғалімнің өмірі ” деген дастаны арқылы ой дамытып данышпандыққа, білім дамытып ғұламалыққа жету үшін әрбір адам өмірге жаупкершілікпен қарап, талпынып, талаптанып, ықылас қоя еңбек етіп, өздігінен білім алуға ұмтылу керек екенін өз өмірінен мысалдап баяндайды, халықтың мәдениетін өркендету үшін әрбір ақ ниетті адам оқуға ұмтылып , білім алуға міндетті деп ол шын пейілмен, бар ықыласымен ұмтылса, білімге деген қызығушылығын арттыра білсе, әрбір талапкер өздігінен білім алып та ғылыми мақсаттарына жете алатынын дәлелдеп көрсетеді.

“Сөзбен де, өлеңмен де сабақ беріп,

Алсын деп керектісін өзі теріп,”-

деп, ғұлама ақын өз шығармаларымен ұлағатты ұстаздық мақсаттарды орайымен орындады.

Ұлы ойшыл, дарынды ғалым, жаңашыл сазгер Шәкәрім қазақ халқының мәдениетін дамытудың кілті- білімде, тәрбиеде, өнерде деп насихаттаумен қатар, өзіде білім алу жолдарын көрсетіп, тәрбие беру тәсілдерін үйретіп, өнерден өнегесін көрсете білді.Ол баланы тәрбиелеуде жалпы адамзаттық мақсат-мүдделерді алға тартып, тәлім-тәрбие ғылымының әлемдік мәніне зор көңіл бөлді.
6 – тақырып

А.Байтұрсыноытың педагогикалық көзқарастары мен ағартушылық қызметтері.
Қарастырылатын мәселелер:

1. А.Байтұрсыновтың өмірі мен қызметі және ағартушылық ой -пікірлері.

2. А.Байтұрсыновтың мұғалім кадрларын даярлауға қосқан үлесі.
Пайдаланатын әдебиеттер:

1. C.Қалиев. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы Алматы 2003.

2. Ә.Табылдиев. Қазақ этнопедагогикасы Алматы 2001.

3. Қ.Жарықбаев С.Қалиев Қазақ тәлім – тәрбиесі Алматы 1995

4. А.Байтұрсынов. Ақжол. Өлеңдер мен тәржімелер. Мақалалар, әдеби зерттеулер. Алматы

1991.
Мақсаты: Қазақ тілі ғылымының негізін салушы А.Байтұрсыновтың педагогикалық

көзқарастары жөнінде түсінік беру.

Тірек ұғымдары: Ағартушылық қызмет, қазан төңкерісі, грамматика, фонетика, лексика.
1. А.Байтұрсыновтың өмірі мен қызметі жәнеағартушылық ой -пікірлері.

Белгілі қоғам қайраткері, ғұлама түрколог, жазушы, публист, ағартушы – педагог А. Байтұрсыновтың өмір жолы Қостанай облысында басталды.

1882 – 1884 жылдары ауыл мектебінде, 1891 жылы Торғайдағы орыс – қазақ училищесін, Орынбор мұғалімдік мектебін бітірген. 1895 – 1909 жылдары Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездерінде мұғалімдік қызмет атқарады.

1913 – 1917 жылдары “Қазақ” газетінің редакторы, 1918 – 1919 жылдары Алашорда қатарында, 1919 жылдан қазақ өлкесін басқаратын әскері – революциялық комитеттің мүшесі, 1922 – 1925 жылдары Қазақстан Халық ағарту комиссариаты жанындағы Ғылыми әдеби комиссияның төрағасы, халық ағарту комиссары, Қазақ АССР Орталық атқару комитетінің мүшесі, 1925 – 1929 жылдары Қазақ Халық ағарту институтында (Ташкент) және КазПи- де оқытушылық қызмет атқарады. 1938 жылы халық жауы ретінде ұсталып, өлім жазасына кесілді.1988 жылы ел –жұрт алдында ешқандай кінәсі жоқ екендігі анықталып, толық ақталды.

А. Байтұрсынов барлық саналы өмірін қазақ қоғамында білім – ғылымның дамуына, мектеп ағартушылық ісінің жанданып кемелденуіне бағыштады. А.Байтұрсыновтың алғаш ағартушылық ой – пікірлеріне 1913 – 1917 жылдары Орынборда шықан “Қазақ” газетінде жариаланған мақалаларынан айқын көріне бастады.
2. А.Байтұрсыновтың мұғалім кадрларын даярлауға қосқан үлесі.

А.Байтұрсынов туған халқының ғылым – білімге ұмтылуын, әр қазақтың ең болмаса бастауыш білім алуын аңсады. А. Б айтұрсынов “Қазақ”газетінің 1914 жылғы 62 – санында “Мектеп керектері” деген мақаласында Ең әуелі мектепке керегі – білімді, педагогика, әдістемеден хабардар оқыта білетін мұғалім.

Екінші – оқыту ісіне керек құралдар қолайлы болуы.

Үшінші – мектепке керегі белгіленген бағдарлама.

А.Байтұрсынов қазақ балаларының ана тілінде сауат ашуына да көп күш жұмсады. 1902 жылдан бастап ашылған үш жылдық бастауыш мектептерде шәкірттер сауатты алдымен орыс тілінде ашатын. 1912 жылы А.Байтұрсынов қазақша оқу құралы әліппені жазды.

А.Байтұрсынов 1926 жылы “Әліпбидің ” жаңа түрін осы күнгідей суреттермен берілген әліппе кітабын жазды. 1912 жылы мектеп балаларына сауаттандыратын “Оқу құралын” жазғаннан кейін көп ұзамай мектепте қазақ тілін пән ретінде үйрететін оқулық жазуға кіріседі. Бұл оқулықтың фонетикаға арналған 1- ші бөлімі “Тіл құралы” деген атпен 1915 жылы жарық көрді. Осы кітаптың морфологияға арналған 2 – ші бөлімі 1914 жылы, синтаксиске арналған 3 – ші бөлімі 1916 жылы басылып шығып, 1928 жылға дейін әлденеше рет қайта басылып, пайдаланылып келді.

“Тіл құралы” қазақ мәдениетінде бұрын болмаған соны құбылыс.

Оқулықтың тағы бір құндылығы қазақ тілінің грамматикалық басты салалары – фонетика – дыбыс туралы ғылым, морфология – сөз құрамын зерттеу, ал синтаксис – сөйлем құрылысын зерттеу т.б. деп саралап тұңғыш ғылыми жол салуында болып отыр. А.Байтұрсынов қазақ тілін оқыту әдістемесінің іргетасын қалаушы. Ол қазақ тілін дыбысқа бөліп оқыту арқылы сауаттандыру әдісінің негізін салды. Осы салада бірнеше әдістемелік мақалалар жазып, соның негізінде 1920 жылы Қазанда “Баяншы” деген атпен әдістемелік кітапша шығарды. Ол алдымен қазақша сауат аштыруды көздеп “Оқу құралды” жазды, онан соң қазақ тілінің ғылыми грамматикасы “Тіл құралын” ұсынды, тілді дұрыс жұмсай білу тәртібін көздеп “Тіл жұмсарын”, 4 – ші сауат аштыру, тілді оқытудың әдістемесі “Баяншыны” жазды.

2. “Әдебиет танытқышының” өзінде ғана психологияға қатысты ой – пікірлер баршылық. Мұндағы “Көрнек өнері”, “Сөз толғау”, “Лұғат әуезділігі”, “Жан жақтау”, “Жан қоштау”, “Көріктеу”, “Ес ұғымы”, “Іс ұғымы”, “Зейіндеме”, атаулар мен ұғым – түсініктерде, жұмбақ, жаңылтпаш, айтыс, толғау, терме, тақпақ, жарамазан, бата, мақал т.б. әдебиеттану ғылымына қатысты пікірлерінде халықтың психологиялық көзқарастары мол.

А.Байтұрсыновтың психология ғылымының төңірегінде ой қозғаған пікірлері “Әліппе – таңбалар жұмбағы” – дейтін еңбегінде елеулі орын алған.

А.Байтұрсынов адамда жазу дағдысының қалыптасу жолын да психологиялық тұрғыдан түсіндіреді.

7- Тақырып



Каталог: CDO -> Sillabus
Sillabus -> Лекция : 15 сағат обсөЖ : 15 сағат Барлық сағат саны : 45 сағат Қорытынды бақылау : емтихан, 4 семестр
Sillabus -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Sillabus -> Хор жүргізу” пәні бойынша 5В010600-“Музыкалық білім” мамандығының студенттері үшін. ОҚУ-Әдістемелік кешен
Sillabus -> Арнайы семинар: “Абайдың ақын шәкірттері” пәні бойынша
Sillabus -> Лекция:: 18 сағат Семинар: 16 сағат СӨЖ: 11 сағат Барлық сағат саны: 45 сағат
Sillabus -> Лекция:: 34 сағат Семинар: 34 сағат СӨЖ: 22 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат
Sillabus -> Лекция: 3 Практикалық/семинар: 6 СӨЖ: 99 Барлық сағат саны: 135 Аралық бақылаулар саны:
Sillabus -> Семинар: 248 сағат обтөЖ: 124 сағат ТӨЖ: 40 сағат Барлығы: 412 сағат І аб-30 балл ІІ аб-30 балл Емтихан-40 балл
Sillabus -> Лекция: 18 Семинар: 16 СӨЖ: 11 Барлық сағат саны: 45
Sillabus -> Лекция : 30 сағат обсөЖ : 30 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат Аралық бақылау саны 2 60 балл


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   16


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет