Лекция: 30 сағ. Практикалық (семинар): 15 сағ. СӨЖ: 45 сағ. ОбсөЖ 45 сағ. Барлық сағат: 135 сағ



бет9/16
Дата28.04.2016
өлшемі2.36 Mb.
түріЛекция
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   16

Қарастырылатын мәселелер:


  1. 1.Халық тәрбиені 6 түрге бөлуі: эстетикалық рухани мінез құлық, дене, еңбек,

  2. имандылық, жауынгерлік ерлік тәрбиесі.

  3. 2.Тәрбиенің негізгі қағидалары және оның ғылыми педагогикамен байланысы.

  4. 3.Баланың бесіктен тәрбиелеу.

  5. 4.Баланың тілін дамытудың (Ақбілек, қуырмаш, бас

  6. бармақ,жаңылтпаштардың) тіл дамытудағы әсері.


Пайдаланатын әдебиеттер:

1. C.Қалиев. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы Алматы 2003.

2. Қ.Жарықбаев С.Қалиев Қазақ тәлім – тәрбиесі Алматы 1995

3. С. А. Ұзақбаева. Балаларға эстетикалық тәрбие берудегі халық дәстүрі. Алматы-1990ж.

4. А. Ақшораев. Тоғыз құмалақ . Алматы-1979ж.

5. К.Б.Сейдалиев. Тәрбие теориясы. Алматы 1986

6. Ә.Жұмақанов. Семьяда балаларды адамгершілікке тәрбиелеудің кейбір мәселері. Алматы 1985.

7. Р.К.Тілеубеков. Адамгершілік тәрбиесінің негіздері. Алматы 1991

8. Н.Елікбаев. Ұлттық психология. Алматы 1992.

9. Н.Айғабылова. Бала мінезінің қалыптасуы және оны тәрбиелеу жолдары Алматы 1972.

10. И.А.Кайров. Адамгершілікке тәрбиелеудің әліппесі. Алматы 1998

11.Е.Әбдіразақов. Адамгершілік, имандылық тәрбиесі. Шымкент 1994.

12. И.С. Марьенко. Оқушыларды саналы тәртіпке және мінез – құлық мәдениетіне тәрбиелеу. Алматы 1987
Мақсаты: Эстетикалыцқ, зиялылық, рухани мінез – құлық, дене, еңбек,имандылық,

жауынгерлік, ерлік, тәрбиелері жөнінде түсініктерді дамыту.



Тірек ұғымдары: Эстетика, қарым – қатынас зстетикасы, тағлым, ой - өріс,

әдептілік, Бесіктің гигиеналық рөлі, тілашар мерекесі.


“Ел болу үшін, бесігіңді түзе” (М. Әуезов)-деген сөздің мән- мағынасына ой салсақ, ол- тәрбие ұрпақты дүниеге келтіруден басталады; сол тәрбиенің дәстүрлік, салт –саналық бастаулары мен бағдарларын жан-жақты пайдаланып, даналықпен дамыта білу керек деген өсиеттің мәнін ұғамыз. Нәрестелік кезінен басталатын тәрбиенің қалыптасқан ұлттық рәсімдері мен тәлімдік тәсілдері ұлттық салтпен қолданылып жан жүйеге тәлім-тәрбиелік әсер етеді.

Тәрбиенің негізгі қағидаларының болуы заңды құбылыс. Халық педагогикасының негізгі қағидаларын арнайы сөз етсек, олар мыналар демекпіз.



  1. Келер ұрпақтың ақылды, намысқор, арлы, өміршең азамат болуын тілеу.

Жас нәрестенің дүниегі келуі ата-анаға, ағайын-туыс, қауым-көпшілікке зор қуаныш әкелумен бірге борыш та жүктей келеді. Дәлірек айтсақ ұрпақты тәрбиелейтін халық мектебінің есігі алғаш дүниеге келген күннен бастап айқара ашылады. Ол белгілі мақсат -тілекпен байланысты,туындайды.

Отбасы үлкендерінің бәрі жаңа туған жас баланы отанның елдің асыл азаматы болуын аңсап армандайды. Өнегелі үлкендерге ұқсасын деп дарынды, өнерлі, ақылдыақсақалдарға баланың аузына түкіртіп, азан шақыртып атын қойғызады. “Ақылын, жасын берсін” деп, жаңа туған нәрестені қарияның шапанының етегіне орайды. Ұрпағы өскен қадірлі анаға кіндігін кестереді, бесікке салдырады, қырқынан шығарту ырымдарын жасатады, тұсауын кескізеді.Үлкендерден бата алғызады.Халақтың балаға арналған ырым,бата-тілектерінде келешектен күткен алкен үміт, аңсау арман бар тәрбиенің алғашқы қағидасы ата-ананың аңсау арманымен, баладан күтер үмітімен үндесіп жатыр.

2.Баланы жастайынан еңбексүгіш, елгезек азамат етіп тәрбиелеу. Ол бесік жыры мен тұсау кесер жырларынан, бата, тілек, терме өлеңдерден өзекті орын алған. Еңбек қағидаларын жастардың бойына сіңіру отбасындағы еңбектің қарапайым түрлерінен басталып, қоғамдық маңызды істермен ұштасқан. Ұл баланы қозы, лақ қайтаруға, отын –су әзірлеуге , мал өнімдерінен тұрмысқа қажетті құрал-жабдық (қамшы, шідер,жүген өру, тері илеу, қару-жарақ) т.б. жасауға әзірлеу, қора салу , киіз үйдің ағашын істеу, ұсталық, зергерлік өнерге үйрету т.б. көзделсе, ал қыз балаларды ыдыс-аяқ жуу, үй сыпыру, шай қою, төсек жинау, кесте, өрмек тоқу, ас пісіру, бала күту, қонақ күту т.б. үйреткен.

3.Халақ педагогикасында “Бірінші байлық -денсаулық”деген ұғым өзекті орын алған. “Дені саудың жаны сау”, “Ас адамның арқауы”, “Ауру астан” деп рухани, материалдықбайлықтың негізін жеке бастың , яғни тәннің саулығына байланысты қарастырған. Баланы туған күннен бастап тұзды сумен шомылдыру, маймен сылау, дене күтіміне ерекше мән беріп шынықтыру, мерзімінде жақсы ас беріп тамақтандыру мен ұйықтатудың бәрі тән саулығы үшін жасалған әрекеттер.

4.Халық педагогикасында адамгершілік қасиеттерді баланың бойына дарыту, ізгілікке, имандылыққа, адалдыққа тәрбиелеу, ар-ожданды қастерлеу басты қағида болып есептелген. “Жаным- арымның садағасы” деп, арды адамгершілік қасиеттің үлгісі санаған.

5. Гуманизм мен патриотизм –халықтық тәрбиенің басты қағидаларының бірі. “Отан от басынан басталады” деп ұққан ата-бабамыз от басының, ананың, рудың отанның намысын қорғауды, қарттарға, ауру, кемтарларға көмектесуді, басқа ұлт өкілдерін сыйлауды отбасы тәрбиесінің өзекті принципі деп. бағалаған. “Атаның баласы болма, адамның баласы бол” “Жақсы-көпке ортақ”, “Ел үшін еңбек ет, халқын сүйген қор болмайды” деген өсиет тәрбиеден өзекті орын алған.

6. Елді, жерді қорғайтын, еңбек ететін азамат болу үшін денені шынықтыру қажет. Халық педагогикасында “шынықсаң шымыр боласың ” деп. ой қорытқан ата-бабамыз ұлттық ойынға жаттықтырып үйрету(аударыс, күрес, теңге алу, қыз қуу) т.б. арқылы дене тәрбиесіне баса көңіл бөлген.

7. Тіршіліктің тұтқасы, өмірдің шамшырағы өнер мен ғылым деп. түсінген халқымыз жастарға “Өнерлі өлмейді”, “Білегі жуан бірді жығады, білімі жуан мыңды жығады”, “Білім таусылмас кен, өнер өлмес мұра” дегенді насихаттап, ертегі, өлең-жыр, мақал-мәтел, аңыз әңгімелер ұсынған.

8. Адам өмірі мәңгі табиғат құшағында өтетін болғандықтан, ата-бабамыз өз ұрпағын ағаш бесіктен жер бесікке әлденеше жұмбақ, өлең-жыр ертегі аңыздар шығарған.

Ал бұл қағидалар сайып келгенде “сегіз қырлы, бір сырлы”, мінезі майда, ары таза, тәні сау, өнегелі-өнерлі, жан-жақты жетілген “толық адам” тәрбиелеуді көздеуден туған. “Сегіз қырлы , бір сырлы” азамат тәрбиелеудің ұстанымдары барлық халықта бар, ортақ талап.Мысалы, орыстар ондай адамды “Кішкентай болса да өнегелі ақылды”, “Ақылды да сүйкімді”, “Қайырымды жігіт” деп санаса таулықтар “Нағыз жігіт” деп атайды. Ал чукчылар “Адал өмір сүретін азамат” дейді. Ол теңізде жүзгіш, соғыста батыр, ғылымыда терең ойлы, билікте-әділ, еңбекте-шебер, өмірде бірлікшіл, сөзде шешен, шет жерде отаншыл бауырмал деген қасиеттер бойында бар азаматтар.

Нағыз шынайы азамат тәрбиелеудегі бр халықтың талап, тілегінің ұштасып келуі ұрпақ тәрбиелеудегі мақсат бірлігінен туындап отыр.

Енді халақтық тәрбиенің осы басты қағидаларының ғылыми педагогикамен байланысы қандай дегенге келейік.

Халық педагогикасы тәрбие ісін баланың жас ерекшелігін ескере отырып жүргізуді талап еткен. Мәселен, “Ұлыңа бес жасқа дейін патшадай қара, он бес жасқа дейін қосшыңдай сана, он бес жастан асқан соң ақылшы досыңдй бағала” деген мәтел баланы еркін тәрбиелеудің, көмекшім деп үмітпен қараудың, ақылшым деп тең санаудың қажеттігін мегзейді. Ал бұл педагогиканың ынтымақтастық принципімен қабысып жатыр.

Халық педагогикасы баланың тәрбиесі туған, өскен ортасына үлкендердің, ұстазының үлгісіне байланысты деп қараған. Өскен тәрбиедегі әсері жөнінде А.С. Макаренко, Н.К. Крупская, А.В. Сухомлинский, А. Құнанбаев,

Ж. Аймауытов, М. Жұмабаев сынды ұлағатты ұстаздардың ой-пікірлері де халық педагогикасының қағидаларымен үндесіп жатыр.

Тәрбие жөнінде XVII-XVIII ғасырларда өмір сүрген батыстың, орыстың педагог ғалымдары жақсы ой-пікірлер айтқан болатын.

И.Г. Песталоций: “Бала тәрбиесі, оның дүниеге келген күнінен басталуы керек. Баланың дүниені түсінуі отбасынан басталып, мектпте әрі қарай жалғастырылуы шарт” деген қағиданы ұсынды.

К.Д. Ушинский бала тәрбиелеудегі ауыз әдебиетінің роліне де ерекше тоқталды. Ол: “Ертегілер халықтық педагогиканың алғашқы жән тамаша үлгілері.Ертегілердегідей халықтың асқан даналық тәрбиесімен тепе-тең келетін бірде-бір тәрбие құралы жоқ”-дегенеді. Кешегі Кеңестік дәуірдегі ұлы педагог тар А.С. Макаренко адамды тәрбиелеп жетілдіруде еңбектің, әсіресе ұжымдық еңбектің маңызына ерекше мән берген болса, ал В.А.Сухомлинсий баланы ізгі жүректі азамат етіп тәрбиелеуде ойын түрлерін кеңінен қолдануды және баланы жазасыз тәрбиелеуді, ертек айтуға, табиғатты тамашалауға, сол арқылы олардың ой-қиялын өсіруге баса көңіл бөлді.

Халық баланы тілін ширату үшін, оған сөз үйретіп, дүниетанымын дамыту мақсатында жаңылтпаштар, санамақтар, жұмбақтар ойлап шығарған.

Бөбектің тілі шығып, балдырған жасында сөздік қоры молая бастаған кезде, кейбір дыбысты айта алмай немесе қинала айтады. Тілін мүкістендірмей, мүдірмей сөйлеу үшін, қиналып айтатын дыбыстары бар сөздерді бала неғұрлым жиі- жиі дыбыстап айтып, жаңылмай жаттықса, сөйлегенде де мүдірмей, өз ойын толық жеткізетін болады. жаңылтпаштарды жаттап, жаттыға айту арқылы баланың ана тілін ардақтау, сөз қадірін білу сезімі қалыптасып, ой-қиялы дамиды, тәлім алады.

Санамақтарды халық, негізінен, жас балаға сан үйрету мақсатымен шығарған. Санамақтар әрі дүние танытады, әрі баланың қисынды ойлауы мен математикалық ойлау қабілетін дамытады. Санамақтардың түрлері көп, оның үстіне жаңадан қосыла береді. Отбасында санамақтың әрбір түрін балаға жаттатып олармен бірге ойнай отырып, ойын дамыту- ата-ананың борышы. Ересек балаларға неғұрлым күрделі санамақтарды айтқызып, сол санамақтардың шешімін мүмкіндігінше, өлең ұйқасымдарымен айтуды талап ету керек.

Нақты бір зат туралы тұспалдап, ұқсатып, бейнелеп айту арқылы баланы ойлату, танымдық білімділік ұғымдар мен түсініктерді ой-қиял елегінен өткізіп, тұжырым жасап, шешімге келуде тапқырлық пен дүниетанымдық дәрежесін байқау үшін, халық ертеден –ақ жұмбақтардың алуан түрлерін шығарған.

Жұмбақтарды Аристотель “Жан-жақты жымдасқан метафора” дейді. Яғни затты бейнелеп, баламалап сипаттау арқылы ұқсас заттардың қасиеттері мен түріне , аумағына, көлеміне зер салып, жұмбақты шешуші шешеді әрі заттарды салыстыра көз алдана елестетіп, дүниетанымдық қабілетін дамытады.

Жұмбақтардың дүниетанымдық, ой дамытарлық мәні мен қатар, тәрбиелік

мәні де ерекше. Өйткені жұмбақ айтысу, жұмбақтарды жаттау кезінде тәрбиеленуші өзінің білім дәрежесін байқап, көп білуге талпынады, ынта-жігері артады, жауапкершілікке бейімделіп, өнерге талпынушылығы артады.

Кредит №3

1 –тақырып



Халық педагогикасындағы дене тәрбиесі.
Қарастырылатын мәселелер:

  1. Халықтың болашақ ұрпағын шыныққан, ойлы, сергек етіп тәрбиелеуі.

  2. Ұлт ойындарының қоғамның өзгеруімен байланысты дамып, жаңарып жетілуі.

  3. Ойындағы әдептілік-тәрбие негізі.

  4. Ұлттық ойындардың (теңге алу, соқыр теке т.б.) ептілікке тәрбиелеудегі ролі.


Пайдаланатын әдебиеттер :

1. C.Қалиев. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы Алматы 2003.

2. Қ.Жарықбаев С.Қалиев Қазақ тәлім – тәрбиесі Алматы 1995

3. А. Ақшораев. Тоғыз құмалақ . Алматы-1979ж.

4. К.Б.Сейдалиев. Тәрбие теориясы. Алматы 1986

5. А. Асарбаев. Қазақтың ұлттық ойындарын бастауыш мектеп тәрбие

жұмыстарына пайдалану. Алматы-1993ж.

6. Е.Сағындықұлы. Қазақтың ұлттық ойындары. Алматы1992ж.


Мақсаты: Халық педагогикасындағы дене тәрбиесі және ұлттық ойындардың

төзімділікке, ептілікке тәрбиелеудегі рөлі жөніндегі түсініктерін

қалыптастыру.

Тірек ұғымдары: Баланың аяқ – қолын созу, тұзды суға түсіру, маймен сылау,

халықтық медицицна, ұлттық ойын.


Халық педагогикасында “Бірінші байлық-денсаулық”деген ұғым өзекті орын алған. “Дені саудың жаны сау”, “Ас адамның арқауы” деп рухани, материалдық байлықтың негізін жеке бастың , яғни тәннің саулығына байланысты қарастырған. Баланы туған күннен бастап тұзды сумен шомылдыру, маймен сылау, дене күтіміне ерекше мән беріп шынықтыру, мерзімінде жақсы ас беріп тамақтандыру мен ұйықтатудың бәрі тән саулығы үшін жасалған әрекеттер.

Ұлт ойындары қоғамның өзгеруімен байланысты әлеуметтік –экономикалық жағдайдың негізінде дамып, жаңарып, жетіліп отырған. Мәселен Қазақстан жерінде алғашқы қауымдық құрлыста: аң аулау, таяқ жүгірту, садақ ату, қақпатас, қара тас ойындары пайда болса, бертін келесі дәуірде қайталау-жаттығу нәтижесінде бұл ойындар аң аулау, буркіт салу, құс салу, садақ тарту, жамбы ату, қақпан –тұзақ құру т.б. спорттық ойындардың аттары өзгеріп мазмұны байый түскен.

Тұрмыс – салт, тарихи - әлеуметтік жағдайға байланысты қазақ халқының дене тәрбиесіне лайықтаған дәстүрлері көп. Атқа отырғызу, күрес, жарыс, жаяу жарыс, көкпар, аударыспақ, найзаласу, жамбы ату сияқты шынықтыру дәстүрлерімен қатар, халық өз ұрпағын батырлық және ғашықтық жырлар арқылы ерлікке баулиды, адалдыққа тәрбиелейді.

Атқа мінгізу рәсімі 3-5 жастағы баланың сүндет тойымен үштастырылып, зор парасатпен салтанатты түрде өткізілген. Үш жасар балаға арнайы ат үйретіліп, оған баланы отырғызу үшін арнеайы ер – тұрмандар даярланған.

Казіргі кезде, әсіресе мал шаруашылығының қызметкерлері бұл дләстүрді жалғастырып жүр. Әуелі балдырған әкесінің көмегімен ат аялдатады, желдіреді, шабады, сөйтіп ол бес жасқа дейін ат мінуге толық үйренеді де, бес жастан әрі қарай балдырған “тізгінді өз қолына алады”. Кейін ол ат шаптыруға, аламан бәйгеге қатысуға бейім болып өседі.

Қазақша күрестің өз ерекшелігі бар. бала күрес, балуан күрес, айқасып күресу, белдесіп күресу, жата беріс тастау, аяқпен шалу т.б. күрес тәсілдік ережелермсен қалыптасқан. Бұл – баланы, балуанды шынықтырудың ең қажетті құралы. Ат жарыстың бірнеше түрі бар: тай жарыс, құнан жарыс, дөнен жарыс, ат жарыс, алман жарыс. Ат жарыста ат айдаушы мен ат бегінің атқаратын ісі жауапты. “Ат шаппайды, бап шабады” депи халық бапкердің еңбегін жоғары бағалайды. Ат сынаушы саяткердің ат жарыста алатын орны үлкен. Кейбір саяткер аттың қанша шақырым талмай шабатынын дәл тауып айтады. Ат жарыста ат айдаушының да тәжірибесі мол болуға тиіс. Аттың өкпесін тепкілей, қамшылай беру - әбестік, әрі үлкен айып. Қазақтың халық педагикасында ойында көп орын алады. Халық болашық ұрпағын шыныққан, ойлы, сергек етіп тәрбиелеу үшін ойынның алуан түрін ойлап шығарған. олардың спорттық ойындар, миды шынықтыратын, яғни ой жүйесін дамытатын ойындар, еңбекке, өнерге баулитын ойындар деп бірнеше топқа бөлуге болады. Спорттық ойындардың түрлері өте көп, солардың ішінен көкпар,ғ аударыспақ, алтыбақан, тоғыз құмалақ, ақсерек – көксерек, қавшпа доп, қақпа доп сияқты ойындарды атап көрсетуге болады.

Көкпар – шынықтыру тәрбиесінің ұлттық мәйегінің бірі. Көкпардың мара көкпар, дода көкпар т.б. түрлері бар. Мәреден сөреге дейін алдырмай барып, мәреге көкпарды қайтіп әкелген жігіт жеңіске жетеді. Ал дода көкпарда кімнің аты күшті, өзі балуан әрі батыр болса, көкпардан доданы үзіп алып шығып, белгіленген мәресіне қарай алып қашады да, діттеген жеріне жеткізеді.

Аударыспақ – ер азаматтың атқа шауып, күш сынасудағы артықшылығын көрсететін халықтық ойын.

Найзаласу, жамбы ату – ер жігіттің күш – қуатынарттырып, ептілігі мен мергендігін қалыптастырады. Әсіресе, ат үстінде найзаласу жарысы асқан шеберлік пен балуандылықты қажет етеді. Әділ қазылар алқасы мен төрешгілер ұлттық шынықтыру жарыстарының ережелерін қатаңсақтауды талап етеді.

Қыз қуу - жігіттің жігерлігін, батылдығын, атбегілік өнері мен еңбегін сынайтын дәстүрлік ойын. Бағзы заманда қызға үйленбек болған жігіттің батылдығы мен күші, ептілігі мыналып, сыннан мүдірмей өткен жігітке “енді қызды қуып жетсең, қалыңдығың болады” деген талап қойылған. Сол тталапты да мүлтіксіз орындау үшін жігіт атын сайлап, атпен шабу өнерін жетілдіре түскен. Осы кезде қыз қуу жарыстың бір түріне айналды. Жарыс ұзындығы 500 – 800 м, енді 30 – 40 м, тегіс жерде өткізіледі. Мәре мен сөре бір жерде болады. Айналып қайтатын жерге жалау қадалады. Қыз жігіттен 10 метр жерде озып тұрады. Төрешінің белгісі бойынша жарыс басталып, жігіт айналып қайтатын жерге дейін қызды қуып жетсе, оны ат үстінде құшақтап сүйеді, бұл – жігіттің жеңгені. Ал жігіт қызды қуып жете алмаса, қайыра қайтқанда қыз сөреге дейін жігітті және оның атын қамшының астына алады, бұл – қыздың жеңгені.

Тоғыз құмалақ – ойлау жүйесін дамытатын ұттық ойын. Ойын үшін арнайы тақта жасалынады. Тақта 18 ұя, 2 қазан 162 құмалақ дайындалып, әрбір ойыншыға 81 ден бөлінеді, әр ұяға 9 дан келеді. Алғашқы жүрісті кім бастайтындығы жеребі бойынша шешіледі.Жүріс кезегі тиген ойыншы өзінің кез – келген отауына бір құмалақ қана қалдырып, қалғанын қолына алып, солдан оңға қарай жүреді.Екі жақтың отыруына құмалақтар бірдей түседі. Ең соңғы құмалақ түскен қарсы жақтың ұясындағы құмалақ жұп болса (10,12,14,20) сол ұя босатылады да, құмалақ жүргізуші жақтың қазанына салынады. Ал жүргізушінің соңғы құмалағы өз ұясына түссе, ол алынбайды. Келесі жүріске мүмкіндік алған қарсы жақ уақ санды құмалағы бар ұясына, өзінің соңғы тасын салып, ұпайды өз қазанына түсіруге әрекет жасайды.

Алтабақан –қазақ халқының дене шынықтырып, көңілкөтеру үшін шығарған ұлттық ойыны. Алты бақанды сырықтың екі басына үш-үштен қосақтап бай лап,бақанның арша тармағын сырыққа кигізеді. Алта бақанды құрастырып болғаннан кейін , оның екі басынан үш қатар арқан байлайды. Арқанның екеуі бір деңгейде , үшіншісіолардан 40-50см төмен тұрады.Бір деңгейде байланған екі арқанға қыз бен жігіт қарама-қарсы отырады да, төменірек байланған арқанға аяқтарын тірейді. Бұларды бір адам тербетеді.Алтыбақанда тербеліп отырған екі адам қосылып ән салу тиіс. Алтыбақан ертедегі ауыл өмірінде жастардың кешкілікте бас қосып,халық аспаптарының сүйемелдеуімен ән салатын, айтысатын көңіл көтеретін ойын-сауығы болған.Алтыбақан ойынын жаңаша өнер жарысы ретінде жақсы безендіріп, мазмұнды, мәнді де сәнді өткізуге болады.

Ақсүйек бағдарлық сезімді дамыту үшін, денені шынықтыру үшін шығарған ұлттық ойын. Айлы түнде ойналады. Ойын бастаушы ойыншыларды екі топқа бөліп, кезегіне қарай ақ сүйекті (көбіне жылқының бақай сүйегін) алысқа лақтырады. Екі топтан ең бағдаршыл, қырағы ойыншы ақ сүйекті тауып алып қашып, қарсыласы тартып алмаза, сөреге жеткізеді. Қайсы топ сөреге ақ сүйекті көбірек әкелсе сол жеңеді. Егер ақ сүйекті тапқан ойыншы өзінің жүйріктігі мен күшіне сенбесе , одақтасына беріп жібереді. Жүгіріп ойнайтын ойын болғандықтан ақ сүйек денені шынықтырады, шапшаңдыққа, батылдыққа тәрбиелейді.
2- тақырып

Халық педагогикасындағы еңбек тәрбиесі.

Қарастырылатын мәселелер.


  1. 1.Еңбек тәрбиесінің негізгі саласы.

  2. 2.Еңбек-өмірдің тұтқасы, тіршіліктің көзі.

  3. 3.Ұл бала мен қыз баланы еңбекке тәрбиелеудің өзіндік

  4. ерекшеліктері.

  5. 4.Еңбек тәрбиесі туралы халық мақалдары, олардың тәрбиелік

  6. мәні.


Пайдаланатын әдебиеттер:

  1. C.Қалиев. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы Алматы 2003.

  2. Ә.Табылдиев. Қазақ этнопедагогикасы Алматы 2001.

3. Қ.Жарықбаев С.Қалиев Қазақ тәлім – тәрбиесі Алматы 1995

4 . К.Б.Сейдалиев. Тәрбие теориясы. Алматы 1986

5. Қ.Бержанов, С.Мусин. Педагогика тарихы. Алматы 1986.

6.Б.А. Ақназаров. Сынып жетекшісі. Алматы-1980ж.


Мақсаты: Еңбексүйгіштікті, кәсіптік дағдыларды тәрбиелеуге үйрету.

Тірек ұғымдары: еңбексүйгіштік, кәсіптік дағды, қол өнері, ою - өрнек,

ісмерлік
Ќазаќтыњ халыќ педагогикасында ењбек тєрбиесі ерекше орын алады. Тєй-тєй басып, єрекет жолына т‰се бастаѓан бµбектен бастап ењбек тєрбиесі ењбекс‰йгіштікке (ќарекет ќылуѓа), ењбкекті ќ±рметтеуге (ата-ананыњ ењбегін ќ±рметтеп, оны маќтан т±тып, оларѓа кµмек кµрсетуді борышым деп санауѓа), ењбекке даѓдылануѓа (‰йрету, жаттыќтыру, даѓдыѓа айналдыру) ‰йретеді.

Ењбек тєрбиесі алѓаш, негізінен, баланыњ еркін єрекет жасап, тал-пыну, талаптану, ойнау, ойын ‰стінде ‰йрену кезінде іске асырылады.

Ењбек тєрбиесініњ негізгі саласы- баланы кєсіпке ‰йрету болып табы-лады: мал баѓу, егін салу, сєулет µнеріне ‰йрету, зергерлік, тоќыма-шылыќ, ќ±сбегі болу алуан т‰рлі ±сталыќ кєсіпке ‰йрету негіздері.

Мал баѓу- ќазаќ халќыныњ негізгі бір ±лттыќ кєсібі болѓандыќтан, балаѓа ес біле ењбек етіп, мал баѓуды ‰йретуді халыќ єрбір ересек адамныњ борышы деп есептейді.

“Ќой баќсањ, µрісін тап”, “Доп ойнаѓан –тозар, асыќ ойнаѓан –азар, бєріненде ќой баѓып, кµтен, мойын жеген-озар” деп халыќ ќой баѓу µнерін жоѓары баѓалайды. Ќой-ешкі баѓу оњай емес, оны ерте µргізіп, кеш ќоралау, жазда ешкі-ќойды желдетіп, ќыста ыќтатып баѓу отар малды кезінде суѓарып, жусату. Ќой ќосаќтап, оны сауа білу, ќозы бµлу, ќой идіру, ќой ќырќу, ќой емдеу, ќой санау, ќой т‰стеу, ќой сою ж±мыстарыныњ єр саласы-бір ѓылым. “Егін ексењ, ж‰гері ек, ж‰гері-с‰т, ж‰гері ет”, “Нан ќ±раннан да ќасиетті” , “Алтын-к‰міс тас екен, арпа бидай ас екен” деп халыќ егін егуді ќастерлеп, жоѓары баѓалайды. “Кµктемніњ бір к‰ні, ќыстыњ бір айына азыќ” деп егін салудыњ оны орып-жинаудыњ µз мезгілі болатынын ќатањ ескертеді, егін жиналѓан соњ сабан той (алтын дєн) жасайды.

Д‰ние ж‰зіндегі жеті µнердіњ ењ сєулеттісі “Тахла – Маклан ” ѓимаратын салѓан М±са шебер- ќазаќ. Сєулет µнері ќазаќ жерінде ертеде дамыѓан. Оѓан монѓол шапќыншылыѓында ќазаќ жерінде ќираѓан (Отырар, Сауран, Сайран, Созаќ, Иассы, Сыѓанаќ, Испиджаб,т.б) ж‰зден астам ќалалар мен ќымбатты тарихи ескерт-кіштер дєлел бола алады. Сєулет µнерініњ керемет ‰лгілерін тамсанасµз ету ертегілер мен ањыз єњгімелерде батырлар жырларында кездеседі. Сєулет µнерініњ ‰лгілерін Ќожа Ахмет Иассауи, Арыстан бап кесенелерін кµреміз.

Киіз ‰й – ќазаќтыњ сєулет µнерініњ тарихи табысы. Киіз ‰йдіњ жолым ‰й, тµрт ќанатты, алты ќанатты, он екі ќанатты (керегелі) т‰рлері бар. Оныњ жабдыќтарын ( кереге, уыќ, шањыраќ, туырлыќ, т‰ндік, жабыќ, ‰зік, уыќ бау, кереге бау, басќ±р, ортањќ±р, есік, ергенек, т.б) жасау ‰шін ќыруар ењбек, асќан шеберлік керек. Б±л ењбек тєрбиесініњ бір негізі.

Зергерлік µнерін ќазаќ халќы жоѓары баѓалап, зергерлерді ардаќтап, олардыњ µнерлерін ( ою-µрнек, алќа, сырѓа, білезік жасау, т.б) уаѓыздап, жастарѓа ‰йретіп отырѓан. Зергерлердіњ ѓасырлар бойы ењбек етуініњ нєтижесінде халыќтыњ µзіне тєн ±лттыќ ою-µрнектері ( мысалы: “Алтын адам” µрнектері) бар.

Кілем, алаша, шекпен тоќу µнерін жастарѓа ‰йрету ісі µз жалѓасын тауып келеді. “¦шќыш кілем” µрнектерін ќиялдаѓан халыќ µз шеберліктерімен ќалы кілем, т‰кті кілем, алаша кілем, жібек кілем, т.б. кілем т‰рлерін тоќуды жастарѓа ‰йретіп келеді.

Алуан т‰рлі ±сталыќ кєсіптер (‰й аѓашын, киізін даярлау, кесте тігу) кµбінесе, єулеттік кєсіп ретінде ±рпаќтан - ±рпаќќа жалѓасып келеді. Єулеттік кєсіп ±лѓайып ±лттыќ кєсіпке айналып отырѓан. Єулеттік кєсіпті жастарѓа ‰йретіп, оны жалѓастырып отыру ±лттыќ салтќа айналѓан (мал баѓу, егіншілік, баѓбандыќ т.б).

Ањшылыќ – халыќтыњ ењ кµне кєсібі. Т±заќ салу, садаќ ату, ит ќосу, ќ±с салу (ќ±сбегілік) кєсібі, кµбінесе, сєулеттік кєсіп болѓан. Єрбір кєсіптіњ µз тєсілдері мен тєжірибелері бар.

Балыќ аулау кєсібіне ‰йрету ‰шін халыќ ењ алдымен балыќтыњ т‰рлерімен (бекіре, сабан, шабаќ, алаб±ќа, шортан,ќызыл балыќ, жайын т.б ) таныстырады, балыќ аулау ќ±ралдарын (ќармаќ, ау, тор,т.б) ќолдануды ‰йретеді, балыќ таѓамдарын (балыќ сорпа, с±р балыќ, т.б) даярлау тєсілдерін білуді насихаттайды.

Єулеттілік таѓылымдар мен дєст‰рлер – бір атадан тараѓан єрбір єулеттіњ µзіне тєн ќалыптасќан м±ралыќ дєст‰рлері. Мысалы, емшілік, ±сталыќ, µнерпаздыќ, саяткерлік, диќандыќ, сєулетшілдік, т.б. єулеттік дєст‰рлер ±рпаќтан - ±рпаќќа ‰лгі- µнеге , тєрбие ‰йрету арќылы жалѓасып отырады.

Єулеттік дєст‰рлерді жалѓастыру ‰шін ата баланыњ єулеттік намысын ќоздырып, µз µнегесін ‰йретеді. Сол арќылы жалпы халыќќа ‰лгі кµрсетіп, халыќтыќ педагогиканы дамыта т‰седі. Халыќ єулеттік таѓылымдар мен дєст‰рлерді жоѓары баѓалап, оны ±рпаќтарына ‰лгі етіпотырады. Халыќ арасынан шыќќан єулеттік ансамбльдер, айтыстыќ аќын дєст‰рлері, т.б. єулеттік дєст‰рлердіњ тєрбиелік мєні зор болып табылады.

Ќазаќ халќыныњ халыќтыќ педагогикасы жањаша дєст‰рлермен, тамаша салт- саналармен дами береді.

Єулеттік таѓылымдар мен дєст‰рлердіњ тєрбиелік мєні, оныњ жалѓастыќ, м±ралыќ µзектерініњ ‰здіксіздігіне байланысты.

Отбасында халыќ педагогикасыныњ ењбек тєрбиесіне лайыќты н±сќалары ‰здіксіз пайдаланылады: ‰лкенді сыйлау, ас алдын ‰лкенге ±сыну- ењбек нєтижесініњ ізгілік кµрінісі болса, ењбек туралы маќал- мєтелдерді ‰збей мысалѓа келтіріп, игілікті іске басшы болып отыру ‰лкендердіњ борышы.

Ќыз баланыњ ‰й ішіндегі ењбегі ±шан- тењіз. Єсіресе ‰й ішін жинай білу, тµсек жию, ж‰к жинау, кілем ±стау, ‰й жићаздарымен ‰йді безендіре білудіњ ±лттыќ белгілері µте мол. Ќыз баланыњ кесте тігу, ою µрнектеу, киім пішіп, тіге білуіне, кілем тоќуына, т.б. кєсіптік іс-єрекеттеріне ана басшылыќ жасап отырады.

Отбасындаѓы ењбекке тєрбиелеу ісіндегі ењбек бµлісін, кµбінесе, єке басќарады. Ер баланыњ малшы, егінші, сєулетші болуы мен єулеттік кєсіпті ‰йренуі, негізінен, єкеніњ іскерлігі мен жауапкершілігіне байланысты.

Отбасындаѓы ењбек тєрбиесіне ањыз єњгімелердіњ (“Аяз би”), ертегілерініњ (“Ер Тµстік”), ±лттыќ ойындардыњ (“Жан±я” ќуыршаќ ойыны), маќал – мєтелдердіњ (“Ењбек бєрін жењбек”, “Ењбек етсењ ерінбей, тояды ќарныњ тіленбей”) єсері мол. Халыќ педагогикасыныњ б±л салаларын от басында тиімді пайдалану ізденуге, ізгі іске жауапкершілікпен ќарауѓа байланысты. Мысалы, жас бµбекті к‰туге жан±ядаѓы барлыќ жан ќатысады, олар бесік жырын, сол ‰шін де жаќсы білуге ынталанады. Ал “ѓажайып баќ” сияќты ертегіні балаѓа айтып беру, “Аяз би” ањыз-ертегісін баланыњ µзіне айтќызу оныњ ењбек с‰юіне, єдептілік єрекетіне єсер етпей ќоймайды.

3 – тақырып

Халық педагогикасындағы эстетикалық тәрбие.
Қарастырылатын мәселелер.

1. Эстетикалыќ тєрбие - ±лттыќ мєдениеттіњ ажырамас бµлігі.

2.Халық педагогикасындағы эстетикалық тәрбиенің бағыттары.

3.Тән сұлулығы жөнінідегі өлең жыр ертегі мен аңыздардың тәрбиелік

мәні.

4. Єсемдік тєрбиесіне баулудыњ жолдары мен єдістері.


Пайдаланатын әдебиеттер:

1. C.Қалиев. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы Алматы 2003.

2. Ә.Табылдиев. Қазақ этнопедагогикасы Алматы 2001.


  1. Қ.Жарықбаев С.Қалиев Қазақ тәлім – тәрбиесі Алматы 1995

  2. С. А. Ұзақбаева. Балаларға эстетикалық тәрбие берудегі халық дәстүрі.

Алматы-1990ж.
Мақсаты: Халықтық педагогикадағы эстетикалық тәрбиенің міндет –

мақсаттарын, сұлулық сезімдерін ұғындыру.



Тірек ұғымдары: эстетикалық тәрбие, көркем, әсем, сұлу, әдемі, сәулет.
Эстетикалыќ тєрбие - ±лттыќ мєдениеттіњ ажырамас бµлігі. Єдепті, иманды халќымыз ±рпаѓына жан – жаќты эстетикалыќ тєрбие беріп отырѓан. Т±рмыстаѓы, мінездегі єсемдікті µмірлік даѓдыѓа айналдыруды тєрбиеніњ басты ќ±ралына жатќызѓан.

¦лт µмірінде ќалыптасќан кісілік, ќайырымдылыќ, меймандостыќ дєст‰рлер - ±лттыќ мєдениетті кµрсететін кµркем ќ±былыстар.

Єдеп барлыќ халыќта бар, ал ќазаќ халќында ол эстетикалыќ тєрбиеніњ µзегіне айналѓан. ¤йткені “Єдеп” сµзі “мєдениет” деген сµздіњ баламасындай естіледі. Сондыќтан, єдеп ±лттыќ мєдениетімізге сіњіп, ќалыптасќан ‰рдіс.

Эстетикалыќ жаѓынан жетілу ќажеттілігі адамгершілікпен тыѓыз байланысты екені сµзсіз.Біз адамныњ мінез - ќ±лќына тек мейірім мен ќаталдыќ т±рѓысынан ѓана баѓа бермейміз сонымен бірге оныњ єрекетті ќалай жасаѓанын с±раймыз.

Бєлки, жаќсылыќ пен єсемдіктіњ терењ тамырлы µзара байланысы осында жатќан болар. Тарихи т±рѓыдан алѓанда с±лулыќ сезімі ењбек ќызметі процесінде пайда болады.

Ертедегі адам белгілі бірќ±ралды жасаѓанда оныњ т‰зу, ж±мысќа ыњѓайлы, берік болуымен ќатар сыртќы т‰рініњ єсемдігін де ескерген. Соныњ нєтижесінде с±лулыќты сезіну, адамныњ абстрактылы ойлауыныњ жетілуіне ќарай єдемілік пен с‰йкімсіздік ±ѓымдары шыќты. Бара – бара єдемі заттар с±лулыќ зањы бойынша д‰ниеге келе бастады. Ќазіргі ќоѓамда адам тіршілігініњ барлыќ саласыныњ эстетикалыќ жаѓына баса назар аударылады. Эстетикалыќ талѓам мен оѓан м±ќтаждыќтыњ дамуына, єсіресе µнер ќатты єсер етеді.

Біздіњ ќазаќтыњ кµрнекті аќыны Маѓжан Ж±мабаев “С±лулыќ сезімдері” жайлы жаратылыстыњ искуствоныњ с±лу заттары адам жанында с±лулыќ сезімдерін оятады деді. ‡лбіреген г‰л, к‰њіренген орман, сылдыраѓан су, былдыраѓан б±лаќ, шексіз – шетсіз ќара кµк тењіз, т‰рлі шµптермен толќынданѓан дала, б±лтпен бел алысќан биік тау, к‰нніњ ойыншыл алтын сєулері, еоке с±лу ай, ж±лдызды т‰н , міне осылар сыќылды жаратылыстыњ с±лу заттары кµріністері яки искуствоныњ тылсымды жанды билеп алып кететін єн, к‰й, сиќырлы сµз, с±лу сурет, сыќырлы, єсерлі адам жанында бір лєззат, бір с±лулыќ толќынын оятып, туѓызбай, архитектура, с±лу сурет(живопись, скульптура) сыќылды пластика искуствосын адамныњ кµру сезімін сиќырлап барып, жанда с±лулыќ толќындарын туѓызады.

Ал енді музыка, єн, поэзия сыќылды тон икуствосы есту сезімін сиќырлап барып, жанда с±лулыќ толќындарын туѓызады.

С±лулыќ сезімдлері адамныњ д±рыс, с±лу, лєззат ізденуіне, с±лу нєрсені с‰юіне ,керексіз нєрседен жиренуіне, жаќсылыќќа ±мтылып, жауыздыќтан тиылуына кµп кµмек кµрсетеді. Содыќтын баланы с±лулыќ сезімдері жаќсы тєрбие ќылынуѓа тиісті.

С±лулыќ сезімдерін тєрбие ќылу

Єр адамныњ с±лулыќ сезімдері єр т‰рлі нєрседен оянымпаз болады. Біреудіњ музыкадан, біреудіњ с±лу суреттен, біреудіњ поэзиядан, искусствоныњ єйтеуір бір т‰рінен лєззат алмайтын, біреуіне ќ±мар болмайтын адам болмайды. Тєрбиеніњ міндеті балада искусствоныњ ќандай т‰ріне ынта бар екенін тауып, сол ынтасын, сол т‰р туѓызатын с±лулыќ сезімдерін µркендету. ¤ркендету жолдарынан тµмендегі жолдарды кµрсетуге болады: 1. Балаѓа жаратылыс с±лулыѓынан лєззат алѓызу. Жаратылыста с±лулыќтыњ неше т‰рініњ бєрі бар. Бала б±лаќтыњ балдырын, судыњ сылдырын, жапыраќтыњ сыбдырын, орманныњ к‰њіренгенін, тењіздіњ к‰рілдегенін естісін; жымыњдаѓан ж±лдыздар себілген кµк шатыр кµркі, т‰рлі т‰сті кемпірќосаѓын, буыны жоќ б±рањдаѓан ќойыњды кµрсін. Жаратылшыс с±лу жаратылыстыњ ќ±шаѓында болсын, балада с±лулыќ сеземдері еріксіз оянады. Тєрбиені жаратылыстаѓы т‰рлі с±лулыќтарѓа баланыњ назарын аудара білу керек.

2. Баланыњ мањайындаѓы нєрсеніњ бєрі жинаќты,ретті таза болсын.Таза деген сµзді ќымбат деп ±ѓу ќате. Тегінде ќымбаттыњ бєрі с±лу деп ±ѓу ќате ѓой. Баланыњ мањайындаѓы нєрсе ќымбат болмасын. Таза, ретті, тєртіпті болсын. ‡йдіњ іші киім-кешек, ыдыс-аяќ бєрі таза болуѓа тиісті. Баланыњ ‰сті-басы, денесі, беті –ќолы, бєрі таза ±сталуѓа тиісті. Баланыњ мањайында ж‰рген адамдар ретті, тєртіпті таза болуѓа міндетті. ¦яда не кµрсењ, ±шќанда соны іледі. Тазалыќќа ‰йренген бала таза болады. Былыќќа ‰йренген бала, былыќ болады. Баланыњ мањайында сµйленетін сµздер де єдепті болуѓа тиісті. Жєне баланыњ мањайындаѓы адамдардыњ ж‰ріс т±рыстары да єдепті, с±лу болуѓа тиісті. С±лу дене, с±лу ќозѓалысты ќозѓалысты кµріп µскен баланыњ денесі де, ќозѓалысы да с±лу болады.

Семьядаѓы эстетикалыќ тєрбиеде ‰й – ішімен серуенге шыѓу, табиѓаттыњ єсем µњірлері мен таза ауасында тыныѓып дем алу сияќты шараларды ж‰зеге асырудыњ да мањызы зор. М±ндай серуен, саяхат жасау арќылы семьяныњ єрбір м‰шесі еліміздіњ єдемі, єсем жерлерімен, жануарлар д‰ниесімен танысады жєнеоларѓа ±ќыпты ќарауѓа тєрбиеленеді.

Эстетикалыќ тєрбиеде семья м‰шелерініњ т±рмыстаѓы тазалыѓы, жинаќтылыѓы да елеулі роль атќарады. ¤зініњ т±рѓан ‰йініњ тазалыѓын саќтау арќылы єрбір адам µзі т±рѓан селосы мен ќаласыныњ тазалыѓын саќтауѓа єрекеттенеді. Сондыќтан семьяда єркім µзініњ ж±мыс істеп, тыныѓар бµлмесін немесе сондай б±рышын ±ќыпты таза ±стауѓа, ‰й ішінде де таза , жинаќы ж‰руге, киім – кешегін жєне µзініњ жеке басына ќажетті б±йымдарды ќажетіне ќарай алып, орнымен пайдалануѓа даѓдылануы тиіс. Мєдениетті адам болу ‰шін алдымен таза ж‰ріп жинаќы болуѓа тырысу керек. Т±рмыстаѓы салаќтыќќа да немќ±райлы ќарауѓа болмайды. Сондыќтан талѓам жаѓынан ерлі – зайыптылар бір-біріне жаќсы ыќпал етіп, єсер жасап, µзара бір- бірін иєрбиелей ж‰рсе, онда т±рмыста эстетикалыќ мєдениетті ќалыптастыруѓа, оны семьялыќ дєст‰рге айналдыруѓа ќолайлы жаѓдай жасалады. Семья м‰шелерініњ ынталы ењбек етуіне, тыныѓып дем алуына ќолайлы жаѓдай жасалып, табысына ќарай с±раным болып, уаќытымен сапалы тамаќтанып, заманѓа сай сєнімен киініп, ‰й ішінде жинаќылыќ пен тазалыќ орнап, аѓайын – туыс, дос – жарандарымен, кµрші-ќолаќмен сыйлас болып, ќоршаѓан ортасына ±ќыпты ќараса, онда семья µмірініњ мєдениеті жоѓары, рухы берік келеді.

Біздіњ б‰гінгі тіршілігімізді кµркем єдебиетсіз, поэзиясыз, м‰зейлерсіз, кино,концерт залдарынсыз, театрларсыз кµзге елестетудіњ µзі ќиын. ¤нердіњ адам санасына єсерініњ µзіндік ерекшелігі – оныњ еркіндік сипатында, ешќандай пайдаќ±марлыќ ой туѓызбайтынтыѓында. Эстетикалыќ жаѓынан дамыѓан адам µнер туындысына немесе батып бара жатќан к‰н шапаѓына ќарап одан лєззат алады, рахат табады. Осынау тамаша сезім оныњ бойындаѓы б±ѓып жатќан к‰ш-ќуатќа жол ашады, творчествоѓа, жаќсылыќ жасауѓа ±мтылдырып, ќастерлі борышты сезіндіреді, болашаќќа сенімді
4- тақырып.

Халық педагогикасындағы зиялылық тәрбиесі

Қарастырылатын мәселелер:

1.Халықтық астрономиялық аңыздар мен ырымдардың ақыл-ой тәрбиесіндегі

ролі.

2.Тіршіліктің төрт тірегін қастерлеу.



3. Қазақ календарының шығу тарихы (ай, күн, жыл аттары).

Пайдаланатын әдебиеттер:

1. C.Қалиев. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы Алматы 2003.

2. Ә.Табылдиев. Қазақ этнопедагогикасы Алматы 2001.

3. Қ.Жарықбаев С.Қалиев Қазақ тәлім – тәрбиесі Алматы 1995

4.А.Жүнісов Бабалар дәстүрі Алматы 1992.
Мақсаты: Әлемнің төрт құрылымы жөнінде түсініктерін қалыптастыру.

Тірек ұғымдары: Жер - ана, көк тәңірі, жеті ғалам, жеті хат, халықтық календар
Қазақтың халық педагогикасы баланың пайымдауын қалыптастырып, ойлау жүйесін дамытып, үлгі -өнегелі іс-әрекеттерді үйретіп, кісілігін кемелдендіру арқылы ақыл-ой тәрбиесін іске асырады. Ол үшін халық марал-мәтелдерді, өнегелі өсиет сөздерді, даналық уағыздарды, шешендіксөздерді пайдаланады.“Білекті бірді жығады, білімді мыңды жығады”, “Кітап-білім бұлағы”, “Білімдіге дүние жарық, білімсіздің күні кәріп”, деп халық, марал-мәтелдер арқылы ғылым-білімді зерттеп, ақыл –ойдың негізгі пайымдауда екендігін ұрпаққа ұғындырып отырады.

Бүкіләлемдік тіршіліктің төрт негізі бар . Олар: Күн-ана, Жер ана, ауа мен су. Адамзат күнделікті тіршілігінде осы төрт құдіретке сүйенеді.Егер осы төрт негіздің біреуі болмаса, тіршілік тоқтайды.Сондықтан адамзат Күнді жерді анадай ардақтайды, жер мен судың әулиелігін қастерлеп, әрекет жасап, қызығын көреді.



Күн- барлық тіршіліктің құдіретті тірегі. Ертеде адамзат Күнді жаратқанның жаратушысы деп табынып сиынып, барлық тіршілікте Күннің құдіретіне сүйенген. Шын мәнінде мынау жарық дүниенің өзі күннің сәулесі менжалылығынан қуат алып тұр.Сондықтан да халқымыз Күн тұрған аспан әлемін қасиеттеп: “Аспанға қарап түкірме, аспанға тас лақтырма”деп, ырым-тыйым жасайды. Күннің нұры-сәулесі, құдіреттікүші-от. Әлемдегі барлық тіршілік оттың күшімен қозғалысқа түсіп, адам өмірін өркендетіп тұр. Отты халық қастерлеп, “Отты баспа”, “отпен ойнама”, “отқа түкірме” деп, ырым тыйымжасап, кесір-қырсықты от пен “аластап”, отқа табынған. Отбасы,отағасы,отау деген сөздер оттың құдіретін қастерлеуден шыққан. Найзағайдың жарқылы, мотордың оталуы, оқтыңатылуы-бәрі де оттың әсері. Тек сол оттың әулиелігін қадірлеп отты дұрыс пайдалана білу адамның ақыл –біліміне байланысты.

Қазіргі заманда Күннің құдіретін бөгеп, аспандағы азон қабатын ыдыратқан техникалық зардаптарға қарсы күрес жүргізілуде. Қазақ “отбасың аман болсың”, “шырағың сөнбесін” деп, отбасынан бастап бүкіл адамзаттың барлық тіршіліктің анасы-Күннің амандығын тілейді.



Жер-ана барлық тіршілікке нәр беріп, анамыздай асырап жатыр. Адам баласы ғасырлар бойы жер бетіне таласып, қан-төгіп, қырғынға ұшырады. Бірақ жер-ананы аялау, оны бүлдірмеу үшін, әр қилы әрекет жасауды соңғы ғасырда ғана қолға ала бастады. Қазақ халқы жер-ананы әулие тұтады. “Батпағанға -жер жомарт”, “Жері байдың-елі бай”, “Туған жердің топырағы да ыстық”, “Туған жер-алштын бесік”деп, халық жер –ананыаялайды, баптайды, құдірет тұтады. Халық “топырақ шашып ойнама”, “жерді жамандама” деп, ырым жасап, жер ананы қастерлеуді уағыздайды. Жер тоздыру, өрісті тарылты , бар жерді пайдаланбау, он баптамау-әрі айып, әрі қылмыс.

Жер –жаһандағы тіршіліктің нәрін сіңіріп, өмір сүрудің тірегі болып тұрған құдірет су .Өсімдік, Жан- жануар, құрт-құмырсқа, адамзат сусыз өмір сүре алмайды. Өмірге ең қымбат, ең қажетті нәрсе болғандықтан, халық суды да іулие тұтып, судың шығып жатқан жерін “әулие бұлақ”, “әулие көл” дейді. “Судың да сұрауы бар” деп, суды ысырап жасамау керек екенін халық өз ұрпақтарына ескеріп отырған. “Сулы жер-нулы жер”, “Өзен бар жерде өмір бар ”, “Бұлақ көрсең көзін аш”, “Судай таза, сүтте ақ бол” деп халық өмір тұрмыстың жақсы болуы суға байланысты екенін, сондықтан арна жасай білуді уағызқдайды, “суды улама” деп,судың тазалығын сақтауды талап етеді. Суды дұрыс пайдалана білмегендіктен , Арал теңізінің тартылуы, өзен-көлдердің улануы халықты қатты күйзелтті. Өзен-көлдерден құстар мен аңдардың кете бастауы-қасірет. Ел еңбектеніп,ұрпақтарын табиғат апатына қарсы күреске тәрбиелейді.

Жанды дүниенің өмір ырғағын жасап тұрған құдіретті нәрсе – ауа. “Ауа-өмір тынысы дейді халық”. Тыныс алу тоқтаса, өмір де тоқтайды. “Асар таудың ауасы-аурудың дауаса”, “Ауаны былғама, алланың демі” деп, халық кең ауаны, таза самалды қасиет тұтқан. Ауаны былғау қылмыс деп. есептеген. Ең қымбатты, қажетті нәрсені “ауадай қажет” деп,халық ауаны қымбаттың қымбаты деп. бағалайды. “Желдеткішті жаппа”, “Ауаны қылышпен кеспе”деп, ырым жасап, әулиенің әулиесіндей көреді. Ауаны азарту үшін, көгалдандыру, орман-тоғай өсіру, қорықтарды қорғау ісіне ел ерекше көңіл бөледі. Тіршіліктің төрт тірегін қастерлеу-халық салты, өмір заңы.

Ата бабамыз жыл қайыруды, күн ауыруды ұрпақтарына үйретіп, әрбір жылдың, айдың, күннің ерекшеліктерін айқын білі, айтып отырған. Жыл қайыруда мүшел жылын ерекше атап, мүмкіндігінше мүшел той әрбір он үшінші жылы (13,25,37) аталып, өтіледі, мүшел жасы қасиетті жс ретінде тойланып, ол жасқа дейін ерекше, елеулі өзгерістер болғаны айтылады.

Жыл қайырудағы жыл реттері: тышқан, сиыр, барыс, қоян, ұлу, жылан,жылқы, қой, мешін, тауық, ит, доңыз. Халық хайуанаттарды “еті адал”, “еті арам” деп, екі топқа бөледі. Жыл реттеріндегі 12 жыл атауында бірі арам, бірі адал – 6 жұп атаулары бар. Он екі жыл өткен соң, он үшінші мүшел жылы болып, алғашқы атау қайталанып отырады. Әрбір адамның “Мүшел жылы” -- өзінің туған жылы (егер барыс жылында тусаңыз, барс жылы қайталанған сайын) мүшел той аталады. Ғасырлар бойы табиғат сырын, хайуанаттардың таңғажайып ерекшеліктерін зерлеп, зерттей білген ата – бабаларымыз, бүкіл өркениетті адамзат қауымы әрбір жылдың өз айырымдарына байланысты атау қойған. Тышқан жылы ел тірлігі мол болады, бірлігі жақсы ел берекелі, мерекелі өмір сүреді. Сиыр жылында еңбек еткен адамның бақыты мол болады. Барыс жылы – сәтті жыл, әркім алдына қойған мақсаттарына жетеді, іс - әрекет құтты болады. қоян жылы да құтты жыл , бірақ кейде бұл жылда жит болуы мүмкін. Ұлу жылында әрекет берекетке жетеді. Жылан жылында табиғат құбылысы құрғақшылыққа ұшырауы мүмкін. Жылқы жылы – мархабатты жыл. Бұл жылда отау тігуді (үйленуді) арман еткен жастар мақсатын орындайды. Қой жылы төлдің басы көп болады, молшылық халықты мерейлендіреді. Мешін жылында тыныштық, жарасым, келісім, татулық халықты қуанышқа бөлейді. Тауық жылы – арманды жыл. Әркім іс ретін тауып, шаруаны білсе, арманына жетеді. Ит жылында қиыншылық көп болады, қиындыққа қымсынбай, он жеңе білу керек. Доңыз жылында тыныштық пен достық үстем болып, жақсы мінезді жайсаң адамдар өмір қызығын көбірек көреді. Тарихта халықтың осы тұжырымдары негізінен нақты келіп, өмір тәжірибесінің айқын көріністерін байқатты.
5 – тақырып.

Жоғары руханилылықты, мінез құлықтық

сапаларды қалыптастыруда құранның тәрбиелік ролі.


Қарастырылатын мәселелер.

1.Имандылықтың мәні салауаттық.

2.Пайғамбардың хадистері, пайғамдардың өмірінен үлгілер.

Пайдаланатын әдебиеттер:

1. C.Қалиев. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы Алматы 2003.

2. Ә.Табылдиев. Қазақ этнопедагогикасы Алматы 2001.

3. Қ.Жарықбаев С.Қалиев Қазақ тәлім – тәрбиесі Алматы 1995

4. А.Жүнісов Бабалар дәстүрі Алматы 1992.

5. А.Құнанбаев. Шығармалары екі томдық. Алматы 1968.

6. А.Нілдібаев. Абайдың педагогикалық көзқарастары “Халық мұғалімі”1946.№ 1,2
Мақсаты: Пайғамбар хадистері, имандылық, руханилылық, мінез – құлықтық,

сапалар туралы түсініктерін кеңейту.



Тірек ұғымыдары: Пайғамбар, мінез – құлықтық тазалық, хадис, руханилылық,

ізеттілік, сыпайылық, құран, сәлем беру т.б.





1.Имандылықтың мәні салауаттық.

Қазақ халқының ұлттық тәрбиесіндегі имандылық, қайырымдылық дәстүрлерінің маңызы өте зор.

И м а н – арабша сенім деген ұғымды білдіреді. Діне сенуге байланысты бұл ұғым халық арасында әдептіліктің, яғни адамгершіліктің мәнін беретін ұғыммен ұштасып, әлеуметтік әдептілікті көрсететін мәнге ие болды. Өмір заңдылықтарына айқын сеніммен қарап, адамгершілік рәсімдері мен уәждерін, міндеттері мен мақсаттарын бұлжытпай орындайтын ақ нитті, адал жүректі, көпшіл адамды – иманды адам дейміз. И м а н д ы а д а м – айналасындағыларға және бүкіл адамзатқа тек жақсылық ойлайды, оларға мейір-шапағатын төгіп, жанашырлық, қамқорлық жасауға әзір тұрады, әркімге әдеппен, ізетпен, инабатпен қарайды. Сондықтан да иманды адамды бет бейнесін танып, халық он иман жүзді адам дейді.

Тура биде туған жоқ, туысты биде иман жоқ” деп, халық иманды адамның әділетті, шыншыл болатынын уағыздайды. Халқымыздың қонақжайлылығы, кең пейілдігі, көпшілдігі, дос көңілділігі -- әлеуметтік имандылықтың белгісі. Имандылық дәстүрін қастерлей біліп, иманды адам болу – кісілік борыш.

Иманы кәміл адам м е й і р і м д і болады. Мейірімділік – адам бойындағы қасиетті сезі. Ат мейірімі, әке мейірімі, ана мейірімі, отбасындағы адамдардың бір – біріне деген мейір – шапағаты -- әдептік әсем құбылыс, түйсікті баурап алатын түсінік, ұлағатты ұғым, адамгершіліктің асқар шыңы. Мейірім адамның мерейі үстем болу үшін, ол ойлаған жақсылық, әсерленген әдептілік, жақсы көрген адамдарының Жан саулығы мен ден саулығы он қуанышқа бөлеуі тиіс.

Халқымыз ұрпағын м е й і р і м д і л і к к е тәрбиелеп, қатыгездіктен қашып, қаталдықтан сақтандырып отырған. Еліміз ер – азаматтарын мейірімді болса екен деген ниетпен Мейірман, Мейіржан, Мейірбек деген аттармен атап, жастарды үнемі мейірімділікке баураған. Көпті жамандаған көмусіз қалады” деп, халқымыз мейірлі болу -- өз халқын сүю, бірлікшіл болу екенін уағыздайды. Бұл жайында біз жоғарыда толық айтып өттік (“Қайырымдылық пен мейірімділік” тақырыпшасынан қара). М е й і р і м д і л і к р ә с і м д е р і бата беру, байғазыбру, базарлық беру, көңіл сұрау, көңіл айту, жұбату т.б. жөн – жоралғылар арқылы іске асырылады. Ал мейірімділіктің іс жүзінде бір көрінісі – қ а й ы р ы м д ы л ы қ. Қайырымдылық – мүдделі, кіріптар, көмекке құштар адамдарға, табиғатқа, жан – жануарларға іс – жүзінде жақсылық жасау.

Табиғатты қорғау, тал тігу, гүл өсіру, жер суару, құстарға қамқорлық жасау, аңдарды аялау – қайырымдылықтың қалыптасқан халықтық үрдісі, оны орындай білу – парыз. Ол үшін әрбір адам өзінің қайырымдылық борыштарын терең сезініп, тебірене іс – қимыл жасауға міндетті.

Қазақ халқының меймандостық дәстүріндегі имандылық әдебі, меймандостық дәстүрінің кісілікке, адамгершілікке сену, оған құрметпен қарау, кісіліктің – адамгершіліктің тәрбиесінің көркем көрінісі, тәлімді тәжірибенің жемісі екендігін көрсетеді.

Кісі күту рәсімі кезінде адам арын ардақтау, намысқа тырысып, “нағыз адамгершілік” қарым – қатынас жасау, кемшілік үшін ұялу, ұялудың инабаттылық реңін көрсету, күтілген кісінің өнегелі сөзін тыңдай біліп, толғану, өнегелі кісіден үлгі - өнеге алу, қонқтың немесе мейманның алдында әдептілік, сабырлылық, көргенділік көрсету т.б. психологиялық құбылыстарды басынан кешіріп, “қонақ аз отырып, көп сынайды” деген сынақтан мүдірмей өтіп, өмірдің осы бір сәтті де, тәтті кезеңінен кісі психологиялық сабақ алады.

6 - тақырып

Жауынгерлік –патриоттық тәрбиесі.
Қарастырылатын мәселелер.


  1. 1.Ерлік- тәрбие жемісі.

  2. 2.Перзенттік парызды өтеу дәстүрі.

  3. 3.Өз отанына, халықтарына аулына, туысқандарына сүйіспеншілікті

тәрбиелеу.

  1. 4.Батырлық жырлардың дүниетанымдық және тәрбиелік мәні.



Пайдаланатын әдебиеттер:

1. C.Қалиев. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы Алматы 2003.

2. Ә.Табылдиев. Қазақ этнопедагогикасы Алматы 2001.

3. Қ.Жарықбаев С.Қалиев Қазақ тәлім – тәрбиесі Алматы 1995

4. А.Жүнісов Бабалар дәстүрі Алматы 1992.

5. А.Құнанбаев. Шығармалары екі томдық. Алматы 1968.

6. А.Нілдібаев. Абайдың педагогикалық көзқарастары “Халық мұғалімі”1946.№ 1,2

7. Б.Момышұлы. Қанмен жазылған кітап. Алматы 1991


Мақсаты: Өз отанына, халықтарға, өз туып өскен жеріне, туысқандарына сүйіспеншілік

терін тәрбиелеу



Тірек ұғымдары: Патриоттық, жауынгерлік, батылдық
“Ер ел үшін туады”деп халқымыз ер бала туғанда “батыр”, “сарбаз”, “мұрагер”деген сүйінші сөздерін айтып, қуанады. Баланы “тепсе темір үзетін

батырлыққа,ерлікке, елінің елеулісі, халқының қалаулысы болуға тәрбиелейді. Бақытты балдырған ата-анасының үмітін ақтау үшін, олардың ұлағатты сөздері мен өнерлерін орындауға бейімделеді.

Балалар ес біле бастағаннан ел-жұрты, ата-анасы оларға үлгі-өнеге көрсетіп, халық тағылымдарынан тәлім алуға баулиды. Ертегілер мен аңыз әңгімелер, батырлар жырларындағы өнегелермен қатар, өмірде болған ұлы адамдардың өмірін үлгі етеді. Мысалы: ұлы ғалым Шоқан 3 жасында хат таныған ; ғұлама ақын Мәшһүр Жүсіп 8 жасында “мәшһүр”(білгіш) атанған; Абай атамыз жасында билікке араласқан атақты әулие батыр атамыз Райымбек 15 жасында керемет ерлік жасаған; қазақ халқының бірлігін сақтап, елдің ел болуына басшылық жасаған бабаларымыз : Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би, 14-15 жасынан бастап халыққа әділ билік жасап, өздерінің шешендіктерін, данышпандықтарын танытқан. Ер баланың тәлім-тәрбиесі үшін халық тарихи қалыптасқан дәстүрлердің орындалуын қадағалайды. Ол үшін ең әуелі халық баланың намыс сезіңмін “ер намысын”қалыптастырады.

Ер намысы-тәлім -тәрбие арқылы қалыптасқан әулеттік, ұлттық, дәстүр, халықтық салт-сананың бір негізі. Бала тәрбиеленіп, кісілікке жеткен соң, ол өз намысын қорғай білуге міндетті. Егер ер намысын қорғай алмаса, ол азаматтық беделін жояды. Елін қорғау ерінбей еңбек ету, ата-анасын ардақтау, өнер үүрену, күшті, жігерлі болу айтқан сөзінде тұру, әділетті болу, біреуге жалынышты, кіріптар болмау, әйел адамды құрметтей білу,жасық болмау, оқу оқып, білімді игеру т.б. ізгі қасиеттерді бойына сіңіру-ер азаматтың намысын ақтап, абыройлы болуы. Халықтың өкімдік дәстүрін пір тұтқан ер азамат “Жаным-арымның садағасы” деп, арын биік ұстайды. Өз н.амысын, ел намысын қорғайды.

“Отан отбасынан басталады” – деп, халқымыз айтқандай, Отан – кең мағыналы, қасиетті ұғым. Әрбір адамның отбасы, тұрған мекені, өскен ортасы, ауылы, ауданы, облысы аймағы, өлкесі, мемлекеті – оның жарық дүниедегі жансаясы, өмір өрісі, оттай жандырған Отаны.

Ғаламындағы ғажап тіршілігінің қасиетті мекенін сүймейтін адам болмайды. Әрбір тіршілік иесіне өмірден қымбат не бар?! Сол өмірдің мерейлі мекенін қастерлеу, онда тұратын ақкөңіл адамдарды, еңбекшіл елді, қаһарман халықты қадірлеу, оны сүю дәстүрге айналған.

“Отан – оттан ыстық”, “Ер ел үшін туады, ел үшін өледі” – деп түйген халықтың қаһарманы Бауыржан батыр: “Отаның үшін отқа түс – күймейсің”, -- дейді. Отанның – егеменді елдің иесі – адал жүректі адамдар: ата – ана, аға – іні, апа – қарындас, бауырластар мен ағайындар, достар мен жолдастар, көршілер мен жерлестер, айналадағы асыл адамдар. Халық дәстүрінде, міне, осыларды сүюге жас баланы жалындата тәрбиелеу борыш саналады. Халықтың: “Ең әуелі өзіңді жаттай сыйла, жат жанынан түңілсін” деген мақалы сыйласым рәсімі халықтық дәстүрге айналғандығын көрсетеді. Әрбір әдепті адам өз Отанымен қатар, бүкіл адам баласын да сыйлауға тиіс. Халқымыз “Өз елің – алтин бесік”, “Басқа елдің сұлтаны болғанша, өз еліңнің ұлтаны бол” деп, ұрпақтарын өз елін қастерлеп, қадірлеуге үйретеді. “Егер Отаныңды сүйсең, оны жаудан қорғай біл ”, “Туған жердің топырағының иісі жұпар”, “Ит тойған жерінде, ер туған жерінде”, “Жекен жерінде көгерер, ер елінде көгерер”, “Туған жердің қадірін шетте жүргенде білерсің” деп, елді сүю ерді ерлікке ейімдейтінін дәлелдейді.

Біздің Отанымыз – егеменді, тәуелсіз қазақ мемлекеті. Жүз жиырмадан аса ұлт өкілдері тұратын осынау қасиетті мекенде, асқақтаған Алатаулы өлкеде, кеңшілігі керемет, дарқан дастарқандай балада, егіні теңіздей толқыған, төрт түлігі мыңғырған, өндірісі өркендеген мекенде өмір сүруші әрбәр адам өз Отанын жанындай сүйіп, оның көк байрағын көкке көтеруді мақтаныш тұтады!

“Жаным – арымның садағасы” дейтін әрбір азамат киелі ұлттық намыс сезімінен туған жердің әрбір гүлін аялап, тамаша табиғатын қорғауға міндетті. “Отанын сүймеген – опасыз” дейді халық. “Опасызда Отан жоқ, онда оған орын жоқ” деп, халық өз елін, Отанын сүймеген нақұрыстарды аяусыз жазалайды.

Отан – ана! Ана тілі білмеген, ана тілді сүймеген “ақылы жоқ желікбастарды” халық “мәңгіген мәңгүрт” деп, жек көреді. Ана тілді сүймеген адам халқын да сүймейді. Қазақ мемлекеті – біздің сүйікті Отанымыз. Егер біз Отанымызды сүйетін болсақ, оның мелекеттік тілін жақсы білуге міндеттіміз! Қазақ тілі – түркі тілдерінің ішіндегі ең бай, әуезді де тез дамығыш тіл. Халықтың тілашар дәстүрі ұрпақты ана тілі қастерлуге, ұлттық тіл арқылы елді құрметтеуге үйретеді.

“Халқын сүйген – салтын сүйеді”. Отанды сүю үшін, оның салтын, заңын сүюді ұрпағына тағылым етеді халқымыз.

Ел белгілері мен рәсімдерін қастерлеу дәстүрі және тәрбие.

Әрбір отбасының, әулетінің, рудың, ұлттың дәстүлік, салт – саналық белгілері -- әдепті сыйласам мен ар – намыстық, парыздық, борыштық іс - әрекеттің құжаттары іспеттес қастерлі, қасиетті нәрсе. Халқымыздың сол қасиетті белгілері: ен, таңба, Елтаңба, Елұран, Ту, жалау және әскерлік, сарбаздық ұрандар мен айырым белгілер.

Ертеден қалыптасқан белгі дәстүрлері – малға ен салу, таңба басу. Әрбір отбасының жеке иелігіндегі малына салынатын өз ені болады. Таңба белгісі көбінесе рулық белгіні көрсетеді. Ертеде әрбір рудың өз таңбасы болған. Ен - таңба отбасының, әулеттің, рудың меншігіндегі мал - мүліктерді қадірлеп, қорғай білу үшін жасалынған салттық көріністер еді.

Егеменді еліміз жер әлемдегі басқа мемлекеттермен терезесі тең, өркениетті ел ретінде өзінің Елтаңбасы мен Елұранын, Туы мен Жалауын белгілеп, осы бір қасиеті белгілердің мәнін әрбір ұрпақтың терең түсініп, оны қастерлей білуін талап етеді, әдептілік рәсімдерін орындауын көздейді.

Қазақстанның Елтаңбасының жарқын күн сәулесі, ел белгісінде көк аспан, шаңырақ, жарық жұлдыз, қанатты тұлпар, бидай сабақтары бейнеленген. Аспан көк – кеңшілік, тыныштық, биіктік белгісі. Кең пейілді еліміздің аспаны ашық, тыныштық сәулеті биік. Ашық аспанға тараған күн сәулелері сәулетті өмір санатын көрсетіп тұрғандай, биіктегі жарық жұлдыз Отанымыздың жұлдызы биіктеп, бақыт жұлдызынан нұр шашылып тұрғанын бейнелейді. Елтаңбасындағы алтын шаңырақ Қазақ халқының қасиетті шаңырағы биіктеп, отбасына күн – ананың жарығын шашып, бақыт жұлдызының нұрын төгіп тұр. Қазақта “қара шаңырақ” деген қасиетті сөз бар. Ұрпақтары өсіп, өркендеген алкен үйдің шаңырағын халық “қара шаңырақ” дейді. Сол “қара шаңырақтың” Елтаңбасындағы көрінісі шаңырақ астындағы халықтар бірлігін талап етіп тұр. Ондағы қанатты тұлпардың баламалық мәні халықтың аңыз – ертегісінен алынған. Аңыз бойынша, қанатты тұлпарға мінген алып батыр алты қат аспанға ұшып, жеті қат жер астына түсіп, халықты қасіреттерден азат еткен. Сол азаттық тұлпарының бейнесі – еліміздің азаттығының, ерлеріміздің жеңімпаздығының белгісі. Елтаңбадағы бидай сабақтары – молшылықтың нышаны. Аспаны ашық, жұлдызы жақыраған, шаңырағы биік, жеңімпаз, молшылық елінің перзенті болу – бақыт!

Көк байрақ – Туымыз – халқымыздың қасиетті, киелі белгісі. Ертеден – ақ халқымыз көк байрағы көтерілгенде “уа, аруақ, қолда!” деп, туды елдің, аруақтың киелі белгісі деп таныған. Сол көк байрақ астында батырлар сан рет жеңістерге жетіп, кең даласын, кемелді елін басқыншылардан қорғап қалды. Көк байрақтың жетілдірілген соңғы бейнесінің мәні зор: Туымыздың көк теңбіл – аспан көк болуы шексіз кеңдікті көрсетеді. Ту ортасындағы алтын күні – халқымыздың азаттық күні. Ол бүкіл әлемге нұрын шашып тұр. Алтын күнді қанатымен жебеп, өрге көтеріп, ұғып бара жатқан ақиық қыран құс – ерлік белгісі. Кең пейілді, кеңісі таза, жері кең еліміздің азат күні жарқырап тұр! Азат күнді, кең дүниені ерлікпен қорғайтын ақиық қырандай түлегі болу – бақыт! Көк байрақ – туымыз көкке көтерілгенде әрбір әдепті адамның Туға қарап, жеңімпаздық сезамі деп., ұлттық мақтанышы құлшындырып, қарқынды қажырының толқынды толғанысы пайда болады. Арайлы Ту көтерілгенде, ата – бабаларымыздың аруағы аялап, шалқыған шаттығымыз ет – жүрегімізді елжіретеді. “Менің мынау қасиетті Отаным – жнаымнан да қымбат!” деп, орайлы ой биігіне көтерілеміз. Төбеміз көкке жеткендей болады. Туымызды ұлы жиындарда, шеру – салтанаттарда алып шығып, көкке көтереміз! Көк байрақ – Туымыз еліміздің ең биік тұғырларындав көкке көтеріліп, желбіреп тұр. Біз Ту қасынан бас иіп өтеміз, серт айтып, қаһармандық іске кірісерде, халқымызға ант беріп, Туымызды сүйіп, оған табынамыз. Туымызды қорғау, Ту астында құрметтеліп, суретке түсу, Ту көтеруші болу қандай бақыт! Өйткені Туымыз – біздің еліміздің бейнесі, халқымыздың қасиеті, адамдарымыздың ар – ожданы! Туымызды қастерлеу – халқымызды қастерлеу: оның ерлерініңғ азаттығын, ерлігін құрметтеу! Ұлттық әдептілік қасиеттердің бір үрдісі – ел Туын елжірей сүйіп, құдірет тұтып, құрметтей білу болып табылады. Әрқашанда әспеттеп, төбемізге көтеріп, тәлім алып, тәжім етеміз саған, қасиетті көк байрақ – Туымыз!

Батырлық жырлардың дүниетанымдық және тәрбиелік мәні.

Қазақтың халық педагогикасындағы аса бай мұра батырлық жырлар. Батырлық жырлар эмоциялық әсермен тыңдаушының ынтасын арттырып көріктілігімен көкейге қонады; ол шаттандырады, ондағы трагедиялық және қуанышты жайларды тыңдаушы өміріне, тебірене сезініп, ыстық жаспен ынталы ықыласпен қабылдайды. Сондықтан ақын болмаса да, асыл жырларды жаттап алушылар көп болған. Жаттампаздық құрғақ жаттау емес, жадына жақсыны сақтап өнегелі өмірге пайдалана білуді халық әрқашан да мақсат еткен. Ел Ер Тарғындай ер болуды, Қобыландыдай батыр болуды,Қамбардай қамқоршы болуды ұрпақтарына үлгі еткен.

Қара түнекті, қайғылы, қасіретті заманда эпостық шығармалар халықтың көңілін сергітті, ерлікке құлшындырды, ойын өрістетті, келешекке сенімін арттырып, намысын қозғады. Жарқын жырлардағы парасатты ой сәулелері жалппы жұрттың жанын жадыратты. Ондай шығармаларды жұрт жалықпай тыңдап, жан азығы етті.

“Сөз сүйектен өтеді” деген халық, сөз өнерін тәрбиенің күшті қаруы етіп, өмірге пайдалана білді. Өмірдің өзі түсіндіретін халық философиясы ауыз әдебиеті болды. “Қара қылды қақ жаратын” әділдік,арды, намысты аяққа басқан зұлымдық, ел сүйіндірген ерлік, дарын ойлы даналық,қояннан жаман қорқақтық эпостық жырларда айқын сарапталып, ақылмен екшеленіп ерекше әсерлерімен тыңдаушыларын баурап отырды.

Қаршадайынан халықтың ауыз әдебиетін сүйе тыңдап өскен әрбір қоғам мүшесі еліне пайда тигізетін ер болуды армандады. Жеке адамның жетесіне жеткен қара бастың қамын ойлайтын психологияға эпостық жырлардағы халықтың ойлары қарсы қойылып отырды . Халық ер мен езді, ақылды мен ақымақты, еңбекшіл мен тірліксізді айқын бағалап, ұрпақтарына жақсыны үйретті,жаманнан жирентті.

Батарлық жырларды тыңдаушы жақсылық пен жамандықты, мейірмандық пен зұлымдықты көз алдына елестетіп, шығармадағы ой мақсатты жылы сезініп ой-өрісін дамытады, шығармадағы қызықты оқиғалар, отты сөздер, өнегелі іс-әрекеттер тыңдаушыны неғұрлым көп білуге құштарландырады.


7- тақырып

Ұлттық салт-дәстүрлер өмірде тәрбие мектебі.
Қарастырылатын мәселелер:


  1. 1.Нәрестенің дүниеге келуінен байланысты салт- дәстүрлер.(шілдехана, сүйінші,

  2. сұрау ат қою,бесікке салу т.б.)

  3. 2.Халықтық салттар мен дәстүрлердің адам өміріндегі ролі.

  4. 3.Адамның өмірінің қуанышы мен қайғысына байланысты салт, ырым,өлең мен

  5. жырлардың, тыйым сөздердің тәрбиелік мәні.

  6. 4.Ұжымдық тәрбиеде жастардың қалыптасуына ауыл аймақ, жұртшылық, халықтың

  7. ықпалы.



Пайдаланатын әдебиеттер:
1. C.Қалиев. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері мен тарихы Алматы 2003.

2. Ә.Табылдиев. Қазақ этнопедагогикасы Алматы 2001.

3. Қ.Жарықбаев С.Қалиев Қазақ тәлім – тәрбиесі Алматы 1995

4. А.Жүнісов Бабалар дәстүрі Алматы 1992.



  1. С.Қалиев, Ж.Базилов. Қазақ халқының салт – дәстүрлері және демократ - ағартушылары. Алматы 1993.

  2. С.Қалиев. М.Оразаев. М.Смайылова. Қазақ халқының салт – дәстүрлері. Алматы 1994

  3. . А.Құралұлы. Қазақ дәстүрлі мәдениетінің анықтамалығы. Алматы 1998.


Мақсаты: Ұлттық салт – дәстүрлер мен әдет – ғұрыптар туралы түсініктерін кеңейту

Тірек ұғымдары: Салт – дәстүр, әдет – ғұрып, ырым, тиым, баланың өмірін кезеңдерге бөлу.

Тәрбие ұрпақты дүниеге келтіруден басталады; сол тәрбиенің дәстүрлік, салт –саналық бастаулары мен бағдарларын жан-жақты пайдаланып, даналықпен дамыта білу керек. Нәрестелік кезінен басталатын тәрбиенің қалыптасқан ұлттық рәсімдері мен тәлімдік тәсілдері ұлттық салтпен қолданылып жан жүйеге тәлім-тәрбиелік әсер етеді.

Шілдехана рәсімінің әдептілік мәні.

Шілдехана. Нєресте туѓан к‰ннен бастап, ‰ш к‰нге дейін, нєрестені єрі к‰зетіп, єрі ананы ќуаныш-шаттыќќа бµлеп, ойын-сауыќ µткізу рєсімі. Ертеде “нєрестені ‰ш к‰нге дейін жын-періден ќорѓап к‰зету” секілді діни рєсімге байланысты туѓан, кейін шаттыќ тойына айналѓан б±л дєст‰рдіњ µзіндік єдептілік жєне жанж‰йелік мєні бар.

Жарыќ д‰ниеге жања келген нєрестеніњ єсем єуен, к‰мбір к‰й, анасыныњ ‰ні ќосылѓан дабыр арќылы сезім ж‰йесі ояна т‰седі.

Шілдеханадаѓы шаттыќ ойын-сауыќ нєрестені ќоршаѓан балалар мен ересек адамдардыњ кµњілін кµтереді, бауырмашылыѓын арттырады, µнерін µркендетіп, дарынын дамыта т‰седі.

Соњѓы кезде “Шілдехана” тойы бала туѓан соњ жеті к‰ннен кейін, немесе бала ќырќынан шыќќан соњ µткізіліп ж‰р. Халыќ салтында шілдехана тойында ішімдікке жол беру-єрі обал, єрі к‰нє, єрі ќылмыс болып табылады.

Кіндік шеше-босану кезінде анаѓа кµмек кµрсетіп, нєрестеніњ кіндігін кесетін єйел.Кіндік шешені ана жєне оныњ жанашырлары (анасы, ата-енесі, т.б.) к‰ні б±рын таќуа, таза, мейірбанды, жанашыр адамнан сайлайды. Ол, кµбінесе, µмірден кµргені мол тєжірибелі адам болу керек. Ана босанар алдында кіндік шеше дєрет алып, жуынып-шайынып, таза киініп, кіндік кесуге дайындалады жєне кіндік кесу жабдыќтарын тазалап даярлайды, кіндік кесудіњ дєрігерлік, гигиеналыќ салтын саќтап, µз ісін абыроймен орындауѓа жауапкершілікпен ќарайды.

Кіндік шеше бала жарыќ д‰ниеге келгенде алѓаш оныњ кіндігін кесіп, жµргеккке орап алады. Ќазаќ халќыныњ ырымында “Бала кіндік шешесіне тартады” деген сµз бар. Кіндік шеше-нєрестеніњ екінші анасы, сондыќтан ол баланыњ “ит жейдесін” кигізуден бастап, оныњ бесігін т‰зеп, киімініњ б‰тін, таза болуына ќамќорлыќ жасайды. Нєрестеніњ ата-анасы кіндік шешені жаќын да жанашыр ана ретінде ќ±рметтеп, оѓан сый-сыяпат кµрсетеді.Кіндік шеше ќарызы (баланы жылына шыќќанда киіндіру) бµбектіњ ата-анасыныњ кіндік шеше алдындаѓы парызы (оѓан сыйлыќ беру, ќ±рмет кµрсету) т±рмыстыќ ахуалѓа лайыќты сыйласымдыќ рєсімдерімен µтеледі.

Кіндік шеше рєсімдері адам ќоѓаманыњ алѓашќы даму кезењінен белгілі. Ол µз міндеттерін орындау арќылы аналыќ, мейірімділік ќамќорлыќ сезімдерін дамытып, ±рпаќ тєрбиелеуге уєделі ‰лестерін ќосады.

Бµбекті ќырќынан шыѓару рєсімініњ гигиенасы. Бµбекті ќырќынан шыѓару-бµбек туѓан соњ, кµбінесе, ќырыќ к‰н толѓанда, оныњ шашын алып, бесікке салу рєсімі. Бµбекті ќырќынан шыѓару рєсімі ананыњ “бой кµтеріп”, денсаулыѓыныњ толысып, жетілген кезінде µткізіледі (ќыз бала, кµбіне, ер баладан ертерек ќырќынан шыѓарылады). Бµбекті ќырќынан шыѓарѓанѓа дейін ана ќалжыланып, денсаулыѓын т‰зейді, емшекке уыз ќатып ќалмауы, емшек с‰тініњ мол болуы ‰шін ананы ќалжалау кезінде тамаќтандыру тєртібіне ќамќорлыќ жасайтын жанашырлар (кіндік ана, єже, абысын, т.б.) болуѓа тиісті.

Бµбек ќырќымы толыса бастаѓанда, ол мазасызданып, жылауыќ болуы да м‰мкін. Ќырќынан шыќќан бµбектіњ ±йќысы тыныш, жан сезімі рахаттана бастайды.

Бµбекті ќырќынан шыѓару, кµбінесе, бесікке салу рєсімімен бірге µткізіледі. Бµбекті ќырќынан шыѓару кезінде м‰мкіндігінше, оны кміс ыдысќа шомылдыру, ол шомылатын суѓа к‰міс тењгелер салу ырымыныњ гигиеналыќ мєні зор.

Бµбекті ќырќынан шыѓарѓанда оныњ ќырќым шашыналу салтанатын ењ сыйлы, тєжірибелі, ардаќты єйел орындайды. Б±л рєсімге жанашыр жаќын єйелдер шаќырылады. Оларѓа, б±л кішігірім той кезінде, сый-сияпат кµрсетіледі. Бала шомылдырылып, сыланѓан соњ бесікке бµленіп, бесік жыры айтылады.



Каталог: CDO -> Sillabus
Sillabus -> Лекция : 15 сағат обсөЖ : 15 сағат Барлық сағат саны : 45 сағат Қорытынды бақылау : емтихан, 4 семестр
Sillabus -> Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
Sillabus -> Хор жүргізу” пәні бойынша 5В010600-“Музыкалық білім” мамандығының студенттері үшін. ОҚУ-Әдістемелік кешен
Sillabus -> Арнайы семинар: “Абайдың ақын шәкірттері” пәні бойынша
Sillabus -> Лекция:: 18 сағат Семинар: 16 сағат СӨЖ: 11 сағат Барлық сағат саны: 45 сағат
Sillabus -> Лекция:: 34 сағат Семинар: 34 сағат СӨЖ: 22 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат
Sillabus -> Лекция: 3 Практикалық/семинар: 6 СӨЖ: 99 Барлық сағат саны: 135 Аралық бақылаулар саны:
Sillabus -> Семинар: 248 сағат обтөЖ: 124 сағат ТӨЖ: 40 сағат Барлығы: 412 сағат І аб-30 балл ІІ аб-30 балл Емтихан-40 балл
Sillabus -> Лекция: 18 Семинар: 16 СӨЖ: 11 Барлық сағат саны: 45
Sillabus -> Лекция : 30 сағат обсөЖ : 30 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат Аралық бақылау саны 2 60 балл


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   16


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет