Лекция: 52 сдж: 33 Практикалық (семинар) сабақтар: 50 Жұмыс бағдарламасын құрастырған: аға оқытушы Апашева С. Н



бет4/7
Дата25.04.2016
өлшемі1.26 Mb.
түріЛекция
1   2   3   4   5   6   7

Солтүстік Қазақстанның Қола дәуірі.

Солтістік Қазақстанның Андронов мәдениетінің ескерткштері хронологиялық үш кезеңге бөледі.Ерте кезеңіне (Федоров) Боровое,Обалы,Биирек-көл ,Бұрлық 1қорымдары жатады.Зираттық құрылыстар төртбұрышты немесе шығыршық тәрізді формамен тастармен қаршалып шыққан.Ортасында жерлеу шұңқыры орналасқан .Шұңқырдың қабырғалары ағашпен немесе тас плиталарымен қаланып шыққан.Үстінен ағашпен немесе тас плиталармен жабылған.Зираттар ұзынынан батыстан шығысқа немесе солтүстік –шығыстан Оңтүстік-батысқа қарай бағытталған.Солтүстік Қазақстанда Ерте Қола дәуірінде өлікті өртеп ,күлін қою салты кең таралған.Өлген адамды зираттың сыртында өртеп күлін жерлеу шұңқырының оңтүстік –шығыс бұрышына қоятын.Жерлеу инвентарына икерамикалық және қоладан жасалынған заттар кіреді.

Қоланың орта кезеңіне (Алакөл) Алексеевский, Ефимовка,Петропавловский қорымдары және Шалқар,Степняк,Алексеевский қоныстары жатады.Зираттардың сыртқы көрінісі ерте кезеңіне зираттарына ұқсас болып келеді.Бірақ жерлеу салты мүлдем өзгереді.Өліктерді өртемей жерлейді.Керамикалық ыдыстардың сыртқы түрі және ою-өрнектері өзгереді.Әшекей бұйымдардың жиынтығы да өзгереді.Солтүстік Қазақстанның орта Қола дәуіріне Шағалалы өзенінің бойында орналасқан.Чаглинка қонысы жатады.Чаглинкада өткізілген қазба жұмыстары маңызды материялдар берді. Осында қоладан жасалған бұйымдар табылды- пышақтар, қанжарлар, орақтар.Және керамикалық ыдыстарда көп табылады.

Қола дәуірінің соңында,Оразбаевтың пікірі бойынша, Замараев мәдениеті таралады.Боровое,Ақ-Көл қорамында бірнеше зираттарды қазба жұмыстары жүргізілді.Бұл кезеңде мәдениетте және шаруашылықта көптеген өзгерістер басталады. Қоладан жасалатын еңбек құралдардың түрлері өзгереді. Керамикалық ыдыстары ірі және дөрекі түрлеріне қарай өзгереді. Осы кезеңнің қоныстары: Бес-Төбе, Аульный,Чаглинка,Ильинка1.

Сақ тайпалары.

Б .э.д.VIII-IIIғғ. Қазақстанның аймақтарында Сақ мәдениеті қалыптасты. Біздің уақытқа дейін жеткен жазба деректер аз.Сондықтан сақтардың материялдық мәдениеті,шаруашылығы діни нанымдары туралы мәліметтер беретін археологиялық зерттеу жұмыстары .СақтарҚазақстанның Оңтүстік.Шығыс және Орталық аймақтарын мекендеген.

Или өзенінің алқабындағы Сақ мәденениеті жақсы зерттелген.Бұл жақта бірнеше сақтардың әр-түрлі хронологиялық кезеңдеріне жататын қорғандық топтары белгілі. Ол:Қарғалы 1 және Қара –Шоқы \б.э.д.VIII-VIIғғ\Жуан-Төбе1және Қыдырбай 3 10 қорғандарында қазба жұмыстары жүргізілген .Сонын нәтижесінде бұл қорғандарды б.э.д.VII-VIғғ және б.э.д.VI-III белгіледі.Бесшатыр, Алтын-Эмел 1қабір зиратында бірнеше қорғандары қазылады.17 қорғаннан тұратын Қазылауыз 1 қабір зираты толық қазылды. Есік патша қорғаны да өте белгілі.

Бесшатыр қабір –зираты Желшалғыр тауының етегінде,Или өзеңнің оң жағалауында ,Шылбыр сайыныңауызында орналасқан.Қабір-зират солтүстіктен оңтүстікке қарай 2км, шығыстан батысқа қарай 1км.жерде орналасқан.Құрамында 31 қорған бар.Оның ішінде 21-нің үйінділері тастан,қалғандары топырақпен ұсақталған тастан құралған.Қорғандардың барлығының тарихи маңыздылығы зор. Көбісі толғанымен ,бірақ,сонда да беретін мәліметтері өте көп.Қазба жұмыстарының кезінде қорғандарды құруы әдістері ,хронологиясын. Сақ мәдениетінің даму дәрежесі туралы мәліметтер беретін материялдар табылды. Ірі қорғандардың барлығы архитектуралық құрылыс болып келеді-үйінді .Жерлеу бөлмесі ,тастан қаланған қабырғалар,жер асты жолдары. Мысалы « үлкен» Бесшатыр қорғанының диаметрі-104м, биіктігі –17м.Түрі қиылған конус тәрізді . Үйіндінің негізгі тығыз қаланған тастан тұрады. Үйіндінің негізгі тығыз қаланған тастан тұрады.Үйіндінің негізі екі қатпардан тұрады.Үйіндінің астында жерлеу бөлмесі, каридоры,тамбуры және жер асты жолы бар.Сондықтан Сақ мәдениеті өзінің дамуында өте үлкен дәрежеге жетті деп айтуға болады.Оны дәлелдейтін Тек қана сақтардың қорғандары емес және де сақтардың материялды мәдениетімен өнері.

Адам áiðiíøi ìûñòû, ñîíàí êåéií ìûñ ïåí ºîëàéûíû» ºîðûòûíäûñû ²îëàíû ïàéäàëàíà áàñòàäû. Ìûñ ïåí ºàëàéûäàí øàðóàøûëûº º½ðàëäàðûí æ¸íå ºàðó –æàðàºòàðäû æàñàé áàñòàäû. ²àçiðãi ²àçàºñòàí æåðií ºîíûñòàí¹àí òàéïàëàðäû» øàðóàøûëû¹ûíû» áàñòû ñàëàñû ºîëà ä¸óiðiíäå ìàë øàðóàøûëû¹û åäi. Ìàë áàñûíû» ê¼áåþiíå áàéëàíûñòû ìàë áà¹ó ê¸ñiáiíi» æà»à ôîðìàëàðû ïàéäà áîëäû. Ñîíäàé ຠìàëäû» ê¼áåþi ìàëøûëàðäû» æàéûëûìäû òåç-òåç ¼çãåðòóäi òàëàï åòòi. Ìàë øàðóàøûëû¹ûìåí áiðãå åãií øàðóàøûëû¹û äà äàìè áàñòàäû. Áàðëûº æåðëåðäi êåòïåíìåí àóäàðûï, òàðû áèäàé ìåí àðïà åãiï, ¼íiìií àëó äàìè áàñòàäû. ²î¹àì iøiíäåãi ¼çãåðiñ –áiðiíøi ðó áàéëàíûñòàðûíû» ïàéäà áîëóû, ºîëà ä¸óiðiíi» êåéiíãi ä¸óiðiíå òóðà êåëåäi. ²àçàºñòàíäà ºîëà ä¸óiðiíi» àðõåîëîãèÿëûº åñêåðòêiøi áîëûï, ê¼ïòåãåí çèðàòòàð, ìåêåí æàéëàð, ºàñèåòòi æàéëàð ºàçáà æ½ìûñû æ¾ðãiçiëãåí æåðëåð áîëûï òàáûëàäû. ²àçàºñòàí òàéïàëàðûíû» ñîë êåçäåãi ì¸äåíèåòi Àíäðîíîâ äàíäû- Áå¹àçû äåï àòàäû. Á½ë àòàóëàð îñû åñêåðòêiøòåð òàáûë¹àí æåðãå áàéëàíûñòû. Àíäðîíîâ ì¸äåíèåòi Ñiáiðäå ,Îðàëäà, Îðòà Àçèÿäà îðûí àë¹àí.



²àçàºñòàí àóìà¹ûíäà ºîëà ä¸óiðiíäåãi åñêåðòêiøòåð.

Áàòûñ ²àçàºñòàí àéìà¹ûíäà ¸ð æûëäàðäà Êiðãåëäi-1,2 , Òàñòûá½òàº-1, Òàñòûá½òຠìåêåí æàéûíäà æ¸íå áàñºà ºàáiðëåðiíäå ºàçáà æ½ìûñòàðûí æ¾ðãiçó. Â.Â. Ñîðîêèí ºàçáà æ½ìûñòàðû æ¾ðãiçiëãåí Òàñòûá½òàº-1 îáàñû ê¼áiðåê çåðòòåëãåí. Á½ë îáà Àºò¼áå îáëûñûíû» Íîâîñèáèðñê àóäàíûíäà Òàñòûá½òຠñàéûíäà îðíàëàñºàí 57 ä¼»ãåëåê áîëûï òàñòàí ºàëàí¹àí (ò¼ðòá½ðûøòû ) ê¾ìáåç ò¸ðiçäi òàñòàí ºàëàí¹àí ðåòñiç îðíàëàñºàí îáàëàðäàí ò½ðàäû. ²àáiðëåðäi» ê¼ïøiëiãi æåðäåí ºàçûë¹àí òåê îí æà¹äàéäà òàñòàí ºàëàí¹àí ò¼ðò á½ðûøòû òàáûò ò¸ðiçäi òàáûòòàð¹à æåðëåíãåí àäàì ñ¾éåêòåði ñîë ê¾éiíäå ºîéûë¹àí. Àë êåéáið æà¹äàéäà äàëàäà ¼ðòåëiï, ê¾ëi ºîéûë¹àí. ²àáiðãå ºîéûë¹àí ì¾ðäåíi» æàíûíäà ºîëàäàí æàñàë¹àí ¸øåêåéëåð, ñûð¹à, áiëåçiê, æà¹à ìîíøàºòàð òàáûëäû. Îðòàëûº ²àçàºñòàí Àíäðîíîâ ì¸äåíèåòiíi» äàìû¹àí íåãiçãi àéìຠáîëûï òàáûëàäû. Á½ë æåðäå æ¾çäåãåí ºîëà ä¸óiðiíäåãi åñêåðòêiøòåð òàáûë¹àí. Ñîëàðäû» iøiíäå Àºøàòàó îáëûñû, Á½¹ûëû-1, Áàéá¼ði-1, ²îñà¹àë, ²àíàòòàñ æ¸íå Áîòà¹àðà êîìïëåêñòåði áàð. Åðòå ºîëà êåçå»i æ¸íå ͽðà êåçå»iíå ò¸í í¸ðñå á½ë æåðïëåó ò¸ñiëiíäåãi ¼ëiêòi ¼ðòåó ¸äiñi. Ìîëàëàð êiøiðåê ä¼»ãåëåê ò¸ðiçäi íåìåñå ò¼ðòá½ðûø ò¸ðiçäi òàñïåí ºîðøà¹àí.

Á½¹ûëû-1, Àºñó-Àþëû ìîëàëàðûíàí áiðíåøå òàñ ºîðøàóëàð òàáûëäû. Êåðàìèêà ûäûñòàð¹à ¾øá½ðûøòû ïàðàëëåëü ñûçûº ò¾ðiíäå áåëäåóëåð ñàëûí¹àí. ²îëà àéíà, ºîëà áiëåçiêòåð òàáûë¹àí. Êåëåñi àòàñó êåçå»iíäå êå» áàéòຠòåððèòîëðèÿëàð èãåðiëå áàñòàäû. Òàó êåí iñòåðiíi» ê¼ëåìi ¼ñòi. Á½ë êåçå»ãi ìîëàëàð Áûëºûëäàº, ²àðàñàé, Òåìið-Àñòàó, ²àðà áèå, Áåëàñàð ò.á. æàºñû ðåòòåëãåí. Å» ê¼ï ìîëàëàð àòàñó áîéûíäà òàáûëäû. ʼìó êåì òàðà¹àí Ò¸ñiëi ¼ëiêòi áið æà¹ûìåí á¾êòåï ê¼ìó áîëäû. ²îíûñòàðû ¼çiíäiê æîñïàðëàðìåí åðåêøåëåíói 80 ºîíûñòàí ò½ðàòûí ä¼»ãåëåê ò¸ðiçäåñ îðíàëàñºàí. Îðòàäàí ìàë ºàìàéòûí ºîðà áîë¹àí. Å» æàºñû çåðòòåëãåí Àòàñó ºîíûñû 1500 ì êâ æåðäi àëûï 35 æåð êåïåäåí º½ðàë¹àí ºîíûñòàðäà ìûñ áàëºûòó iñi æ¾ðäi. ²½ðáàíäûº øàëó îðûíäàðû áîëäû. Ûäûñòàðäà ¾ø á½ðûøòàð, ïàðàëëåëü ñàëûí¹àí ¾ëêåí ê¼ëåìäå ºîëà ûäûñòàð òàáûë¹àí. ²îëà ä¸óiðiíi» ñû êåçå»i Îðòàëûº ²àçàºñòàíäà Áåé¹àçû-ĸíäiáàé ì¸äåíèåòi äåï àòàëàäû. Àºñó-Àþëû åêi ìîëàñûíäà¹û å» ¾ëêåí ºîð¹àí áèiêòiãi 2 ìåòð, äèàìåòði 30 ìåòð. Æåð àñòûíäà¹û ñû ºîëà ä¸óiðiíi» åñêåðòêiøòåðiíå Áåãàçû Àººàéòàñ, Äàíäûáàé Îðòàó Øîðòàíäû á½ëàó åñêåðòêiøòåði æàòàäû. Á½ëàðäû Áåãàçû-ĸíäiáàé åñêåðòêiøòåði äåï àòàéìûç. Áåãàçû º½ðûëûñòàðûí ìîâçåëåé äåóãå áîëàäû. Êåéäå 2 á¼ëìåäåí ò½ðàòûí ò¼ðòá½ðûø º½ðûëûñ. Îñûíäàé ìîâçåëåéäi» áiði ê¼ëåìi 9,6+9,6 ìåòð. Iøêi æà¹û 6+6 ìåòð, áèiêòiãi 2,1 ìåòð. Îíû» 1,3 ì. æåðãå ºàçûï îðíàòûë¹àí. Ìîâçåëåéãå êiðó åñiãi Øû¹ûñ æàººà ºàðà¹àí Áåãàçû-ĸíäiáàé ì¸äåíèåòiíi» äàìóûíà ìåòàëë ºàçó æ¸íå ºîðûòó iñi ¾ëêåí ¸ñåð åòòi.

Ñîëò¾ñòiê æ¸íå Áàòûñ ²àçàºñòàíäà àðõåîëîãòàðäû» å»áåãi àðºàñûíäà 80-íåí àñòàì ò½ðàº, 90-äàé îáà òàáûë¹àí. Á½ë æåðëåðäå îáàëàðäû ä¼»ãåëåê ò¸ðiçäåñ òåiï òàñïåí ºîðøà¹àí. Á½ë æåðäå Ïàòðîâêà Íîâîíèêîëüñêîå Áîãîëþáîâî ºîíûñòàðû æàòàäû. Îëàð îðìåí æ¸íå òîïûðຠò¼áåøiêïåí ºîðøàë¹àí. Åíäi ºîíûñòàðäû ºîðøàó òîºòàòûëäû. ¶éëåð æàðòûëàé æåðêåïå ò¸ðiçäåñ àóìà¹û 140-200 êâ ì áîëäû. Îðûñ ¾éëåð àóìà¹û 400-300 êâ.ì. æåðêåïåëåð áîëäû. Îíäà ìàë ½ñòà¹àíû áàéºàëàð. Îñû êåçäåí áàñòàï æåð ¼»äåó º½ðàëäàðû êåçäåñòi. Ìàë øàðóàøûëû¹û ¸ñiðåñå æûëºû øàðóàøûëû¹û êå» ºàíàò æàéäû.

λò¾ñòiê ²àçàºñòàí æ¸íå Æåòiñó æåðëåði àðõåîëîãèÿëûº æ½ìûñòàð ê¼ðñåòêåíäåé ºîëà ä¸óiðiíäå ºîíûñòàí¹àí åêåí. Æåòiñóäà Àíäðîí ì¸äåíèåòiíi» ¼çiíäiê Æåòiñó í½ñºàñû ºàëûïòàñòû. Á½ë æåðäå ¸ñiðåñå Òà»áàëû òàñ åñêåðòêiøi ¸éãiëi. ²àðຽäûº îáàñûíàí ¾ëêåí ê¼ëåìäå ºîëà ºàðó-æàðຠ(ê¾ëãi, íàéçà, áàëòà, ïûøàº) òàáûëäû.

2. Àíäðîí ºîíûñòàðûíû» ê¼ïøiëiãi ¼çåí-á½ëຠæà¹àñûíà îðíàëàñóû áåêåð åìåñ. Á½ë æåðëåðäå åãií åãó iñi æ¾ðãåí. Áàðëûº äåðëiê ºîíûñòàíóäàí òàñ òåñå, òàñ êåòïåí, îðຠ¾í òàðòó¹à àðíàë¹àí òàñ äèiðìåíäåð êåçäåñåäi. Îðàºïåí åãií æ¸íå ìàë¹à ø¼ï. Àíäðîíîâòûºòàð ¼ìiðiíäå æåð ¼»äåóäåí ã¼ði ìàë øàðóàøûëû¹û ìà»ûçäû ð¼ë àòºàðäû. Ìàë òàìຠêèiì ò.á. ¼íiìäåð áåðäi. Íåãiçãi òàìຠñ¾ò áîëäû. Îäàí iðiìøiê, º½ðò æàñàäû. Åòòi ìåéðàì ê¾íäåði æåäi. ʼáiíåñå º½äàé¹à º½ðáàíäûººà áåðäi. ²àçàºñòàí ¸ðò¾ðëi êëèìàòòû» àéìàºòàðûí ìåêåíäåãåí òàéïàëàð ìàë ò¾ði ¸ðàëóàí áîëäû. Ìûñàëû äàëàëû àóäàíäàðäà ºîé ê¼ï áîëñà 50-63% Îðòàëûº ²àçàºñòàíäà òiïòi 80% òàë îðìàíäû äàëà àóìà¹ûíäà æ¾ðãiçäi. Àíäðîíîâòàð ºîñ ¼ðêåøòi ò¾éåíi ¼ñiðäi. ʼïòåãåí àðõåîëîãèÿëûº çåðòòåóëåðãå àðºà ñ¾éåé îòàðûï åðòå æ¸íå îðòà ºîëà êåçå»iíäå àíäðîíîâòûºòàð îòûðûºøû ¼ìið ñàëòûìåí ø½¹ûëäàí¹àíûí ê¼ðóãå áîëàäû. ʼøïåëi ìàë øàðóàøûëû¹ûíà ê¼øòi. ´éòêåíi òàáè¹àò æà¹äàéû ñî¹àí ¸êåëäi. Äàëà æ¸íå ø¼ëåéò äàëà òåððèòîðèÿñûíäà åãií åãó òåê ñóàðó àðºûëû ì¾ìêií áîëäû. Àíäðîí ì¸äåíèåòi æûëºû ¼ñiðóøiãå àéíàëàäû.



  1. ²àçàºñòàí æåði ïàéäàëû ºàçáàëàð¹à áàé. Ìûñ , ºàëàéû, ê¾ìiñ, àëòûí, ºîð¹àñûí êåíäåði Æåçºàç¹àíäà Íàðûì Òàðáà¹àòàéäà, Çðÿíüäà ê¼ï. Îñû æåðëåðäi çåðòòåé êåëå ãåîëîãòàðêåí ºàçó iñiìåí 3-4 ìû» æûë á½ðûí áàñòàë¹àíûí àíûºòàäû. ²îëà ä¸óiðiíäå ðóäà, ºàçó, ºîðûòó iñi ¼òå æî¹àðûô äå»ãåéãå æåòòi. Æåçºàç¹àíäà 100 ìû» òîííà¹à æóûº ìûñ Óñïåí êåíiøiíäå 200 ìû» òîííà ðóäà ºàçûë¹àíû åñåïòåëiï øûºòû, Åðòåäåãøi êåíøiëå𠺽ðàìûíäà ìûñû ìåí ºàëàéûñû ê¼ï ìèíåðàëäû ºàçäû. ²àòòû æåðëåðãå îò æà¹ûï, îòºà ºûç¹àí ðóäà¹à ñó º½é¹àí ñîíäà ºàéíàóìåí á¼ëiíiï àëûí¹àí øàõòàäàí øû¹àðûï ìàéöäàëàï ñóìåí æóûï, áîñ çàòòàðäàí àæûðàòòû. Îíàí ñî» ïåøêå ñàëûï áàëºûòûï, ºàëûïºà º½éûï, º½ðàëäàð , áiëåçiê , ¸øåêåé á½éûìäàð æàñà¹àí. Ìåòàëë ºîðûòàòûí ïåø ºàëäûºòàðû Àòàñóäà Ñóûº Á½ëàºòà, òàáûë¹àí ïåøòåðäi» ºàñûíàí ìûñ åðiòiíäiíi» ºàëäûºòàðû òàáûëäû. ²àðó æàñàó ¾øií åðiãåí ûäûñºà ºàëàéû ºîñºàí. ²½éìà øåáåðõàíàëàðûíû» ºàëäûºòàðû Ìàëîêðàñíîÿðñê, Àëåêñååâêà, Íèêîëüñê ò.á ºîíûñòàðû òàáûë¹àí Á½ë æåðëåðäå ñàçäàí æàñàéòûí º½éìà ûäûñ ôîðìàñû îðàº, áàëòà êåíæàë, ïûøຠº½éìà ºàëûïòàðû òàáûë¹àí.

Лекция 10-11

Ерте темір дәуірі

Æîñïàð


1.Шығыс Европа Ерте темір дәуірінде.

2.Солтүстік қара теңіз жағалауындағы көне қалалар.

3.Кавказдың ерте темір дәуірі.

4.Орта Азияның ерте темір дәуірі.

5.Алтай ж/е Сібірдің темір дәуірі.

°äåáèåòòåð:



  1. ².Ì. Áàéïàíîâ. Æ.Ê Òàéìà¹àíáåòîâ. ‘’Àðõåîëîãèÿ Êàçàõñòàíà’’ À, 1993 ã

  2. ²àçຠÑÑÐ Òàðèõû-5 òîìäûº. 1 òîì. À.1981ã.

  3. Àðõåîëîãè÷åñêàÿ êàðòà Êàçàõñòàíà À,1960 ã.

  4. Àâäóñèí Ä.À. Àðõåîëîãèÿ ÑÑÑÐ Ì.1975 ã.

Темір дәуірі.

Адамзат тарихындағы Қола дәуірінен кейінгі кезең.Темір дәуірі әр жерде әртүрлі кезеңдерде басталған.

Жердің әртүрлі аймақтарында ,мысалы Африкада темір ең алғашқы металл болған.Америкаға темірді европалықтар апарған.Азияның темір дәуірі тарихи кезеңмен сәйкес келеді.Европада темір дәуірі б.д.д 2 мыңжылдықтың соңында басталды.Ең алғашқы темір шығаратын пештер б.д.д.2мыңжылдықтың басында пайда болған.Олардың иелері хеттер болды. Темір дәуірінің мәдениетттері Италия-Виллан, Орталық және Батыс Европада –Гальшат,Литей,Шығыс Европада-Ананьин,Савромат,Скиф және т.б.

Скиф мәдениеті негізінде зираттардан табылған заттардың арқасында белгілі.

Скиф мәдениетіне аңдардың кейбір қимылдары қалпында бейнеленген түрлері тән.Аңдардың көзіне ,табанына,тырнақтарына,құлақтарына көп көңіл бөлінетін.Тұяқты жануарлар (марал ,таутеке) аяғы бүгілген түрінде ,мысық тұқымдас жыртқыштарды дөңгелек сияқты оралған қалпында бейнеленгенКүшті және жылдам аңдар көрсетілген.Бұл стил негізінде скифтердің белгілі құдайларына байланысты болып келеді.Бұл стил тек қана спиральді емес, декоративті болып келеді. Аңдардың тырнақтары ,құйрықтары және қауырсындары жыртқыш құстардың басы түрінде бейнеленген.Кейбір кездері жауырын сүйектерінде айқын толық бейнелері салынған. Бұл көркемдік орындау тәсілі археологияда “аң стилі”деп аталған.

ТМД-ның орман аймақтарындағы темір дәуірі

Темір дәуірінің алғашқы кезеңінде Шығыс аймақтарын мекендеген тайпалар екі ірі этникалық массивке жатқызылады.Олардың үй түрлерінің ,әшекей –бұйымдарының,шаруашылықтарының айырмашылықтары бар.Оларды тастап кеткен гидронимикасыда өзгеше.Осы екі этникалық массивтердің шекарасы шамамен Рига шығанағы –Селигер көлі –Тула-Киев-Брест Қалаларының бойымен өтеді. Осы шекарадан батысқа қарай –балтық гидронимикасы ,шығысқа қарай –финн –угор гидрономикасы,ал Брест –Киев Сейм өзені бойымен оңтүстікке қарай ормандық дала аймақтарында ирандық гидрономикасы таралған.Археологиялық мәдениеттер 1.Дьяк мәдениеті б.э.д.VIII-VII –б.э.д.Шғғ шаруашылығы –мал және егін шаруашылығы.

Городецк мәдениеті (б.э.д VII-IVғғ)

Днепро-Двинск мәдениеті.(б.э.д.VIII-Ivғғ.)


Савраматтардың шаруашылығы мен хронологиясы.

Савроматтар скивтердің негізгі көршілес тайпалары болған. Олар Еділ өзенінің бойында және Орал тауларының жанындағы дала жерлерінде мекендеген.Б.д.д.VII-Ivғғ өмір сүрген.Негізгі зеріттелген ескерткіштері-қорғандар.Негізгі шаруашылығы –көшпелі мал шаруашылығы.Герадот савраматтардың тайпаларын әйел адам басқарған деп жазады. Оған археологиялық дәлелдер бар.Бай әйелдердің зираттарында қару-жарақ,ер-тоқым және абыздық атрибуттар табылған.Зираттардың инвертары скивтердікіне жақын болып келеді.: акинактар семсер ,жебелер,жылқының ауыздығы ,ер-тоқым ,қола айналар,аңдық стильмен жасалған заттар,дөрекі жасалған ыдыс-аяқ.Зираттардың ішінде құрбандыққа шалынған жануарлардың сүйектері жылқы, қой,сиыр әдеттегідей кездеседі.



Лекция 11-12

Òåìið ä¸óiðiíäåãi ñàºòàð ì¸äåíèåòi.

Æîñïàð.


  1. λò. ²àçàºñòàí æ¸íå Æåòiñó ñàºòàðûíû» àðõåîëîãèÿëûº åñêåðòêiøòåði.

  2. Îðò. ²àçàºñòàí ñàºòàðûíû» Òàñìîëà ì¸äåíèåòi.

  3. Øû¹ûñ ²àçàºñòàí ñàºòàðíû» åñêåðòêiøòåði.

°äåáèåòòåð:




  1. Ê.Ì. Áàéïàêîâ, Æ.Ê. Òàéìàãàìáåòîâ, Ò.Æóìàãàìáåòîâ ‘’Àðõåîëîãèÿ Êàçàõñòàíà’’ À, 1993 ã.

  2. ‘’²àçàºñòàí òàðèõû’’ À,1996 æ.

Á.ç.á 1- ìû»æûëäûºòà Ñîëò. ¶íäiñòàíäû, Àó¹àíñòàíäû, Îðòà

Àçèÿíû æ¸íå ²àçàºñòàííû» î»ò¾ñòiãií ºàìòèòûí êå» áàéòຠàóìàºòû æèíàºòàï àë¹àíäà, ñຠäåï àêòàëàòûí ê¼ïòåãåí òàéïàëàð ìåêåíäåãåí. Ãåðîäîò(á.ç.á.) æ¸íå áàñºà àíòèê òàðèõøûëàðû îëàðäû Àçèÿ ñêèôòåði äåï àòà¹àí.

Á.ç.á. 1- ìû» æûëäûºòà Æåòiñó ìåí λò. ²àçàºñòàí áîëæàìäàðûíû» áiði áîéûíøà Òèãðàõàóäòà ñ÷àºòàð¹à áàëàíàòûí ñຠòàéïàëàðûíû» ¾ëêåí òîáû ºîíûñòàí¹àí. Îðòà Àçèÿ ìåí ²àçàºñòàííû» ýòíîì¸äåíè ñຠºàóûìûíû» ¼çiíäiê æàºûí ì¸äåíèåòiíi» iði îøà¹û ñàíàëäû. Áèiêòiãi 20 ì. æåòåòií ‘’ ïàòøà ‘’ îáàëàðû äåéòiíäåðäi» ê¼ï æèíàºòàëóû æ¼íiíåí Æåòiñó ìåí λò. ²àçàºñòàí¹à Îðòà Àçèÿíû» æ¸íå ²àçàºñòàííû» áàñºà àóäàíäàðûíäà òå» êåëåðïi æîº. Îñûíäàé àðõåîëîãèÿëûº ëàíäøàôò À.Í. Áàðíøòàìäû ïàòøà ñàºòàðû ìåí óñóíäåð íຠÆåòiñóäû ìåêåíäåãåí äåãåí ºîðûòûíäû¹à êåëäi.

Á.ç.á 5-¹. æàòàòûí Áåñøàòûð ºîðûìûíàí ñຒ’ïèðàìèäàëàðûíàí ‘’ á¼ðåíåëåðäåí ò½ð¹ûçûë¹àí iði æåðëåó º½ðûëûñòàðû òàìàøà ñàºòàë¹àí ê¾éiíäå òàáûëäû. Îëàð Îðòà Àçèÿ ìåí ²àçàºñòàí àóìà¹ûíäà¹û æåð áåòiíå à¹àøòàí ñàëûí¹àí å» åæåëãi ñ¸óëåò ¼íåðiíi» áiðåãåé åñêåðòêiøòåði. Iëå Àëàòàûíäà¹û Ñîëò. Áåíòêåéiíäåãi ¾ëêåí ºîðûì¹à åíåòií Åñiê îáàñûíäà¹û àºñ¾éåê ñàºòû» ºàáiði æåðëåó àÿºêèiìi àëòûííàí æàñàë¹àí 4 ìû»¹à æóûº ºàïòûðìà ìåí ºàëàºøà àðºûëû ¸øåêåéëåíãåí . Îëàðäû» ê¼ïøiëiãi ñêèô ,ñຠêåçå»iíäåãi à» ñòèëiíäå îðûí àë¹àí. Åñiê ºàáiðiíåí òàáûë¹àí ê¾ìiñ òîñòà¹àííû» ìà»ûçû åðåêøå, îíû» ò¾áiíäåãi 26 òà»áàäàí æàçûë¹àí æàçó òåãiíäå ¸ëiïáèëiê æàçó áîëóû ûºòèìàë. λò. ²àçàºñòàíäà¹û Àðàëäû» Øû¹ûñ ¼»iðiíäåãi ñຠêåçå»iíi» ìàòåðèàëäûº ì¸äåíèåòií λò. Ò¾éiñêåí æ¸íå µé¹àðຠºîðûìäàðûíû» îáàëàðûíàí ê¼ðóãå áîëàäû. Òàáûë¹àí àëóàí ò¾ðëi îëæàëàð ºàðó, ¾é ò½ðìûñûíà ºàæåòòi çàòòàð æ¸íå àëóàí ò¾ðëi ñ¸íäiê çàòòàð ñຠìàñàãåòòåðäi» ìàòåðèàëäûº ì¸äåíèåòiíi» äå»ãåéií ñèïàòòàéäû. Òàáûë¹àí çàòòàð àðàñûíäà àëòûí òà¹àëàð ìåí ºîëàäàí æàñàë¹àí àò ¸áçåëäåðiíäåãi àóäàðäû» áåäåðëi áåéíåëåð åðåêøå ûíòà òó¹ûçàäû. Àë øà¹ûí îáàëàð ºàòàðäà¹û ºàóûì ì¾øåëåðiíi» æåðëåíó åñêåðòêiøòåði øàðóàøûëûº æ¸íå ìàë òîáûíû» ò¾ð º½ðàìû òóðàëû àéìàºòà¹û åæåëãi ìåêåíäåóøiëåð ¼ìiðiíi» ò½ðìûñ ñàëòû òóðàëû º½íäû ì¸ëiìåòòåð áåðäi.

²îðûìäàðäû» ìàòåðèàëäàðûí ê¼ïòåãåí êåçäåéñîº òàáûë¹àí îëæàëàð ìåí ê¼ðêåìäiê ºîëà á½éûìäàð ê¼ìáåëåð: ºàçàíäàð, º½ðáàíäûº ûäûñòàðû, øûðà¹äàíäàð, å»áåê º½ðàëäàðû, ºàðó æ¸íå åð ò½ðìàí çàòòàðû åä¸óið òîëûºòûðà ò¾ñåäi. Îëàðäû» ê¼ïøiëiãi æàíóàðëàð ìåí à»äàðäû» êåéäå àäàìíû» áåäåðëi æ¸íå ì¾ñiíäi áåéíåëåðiìåí ñ¸íäåëãåí. Îëàð ñàºòàðäû» ºóþ òåõíèêàñû ìåí ê¼ðêåìäiê ì¸äåíèåòiíi» æî¹àðû, Æåòiñó ìåí λò¾ñòiê ²àçàºñòàííû» åðòåäåãi òåìið ä¸iðiíäå Îðòà Àçèÿ ìåí ²àçàºñòàíäà¹û ìåòàëëóðãèÿ ¼íäiðiñiíi» iði îðòàëû¹û áîë¹àíûí ä¸ëåëäåéäi.



Òàñìîëà ì¸äåíèåòi.

Åðòåäåãi òåìið ä¸óiðiíäåãi Îðòàëûº ²àçàºñòàííû» åæåëãi ìàëøûëàðûíû» ì¸äåíèåòi íå¹½ðëûì ê¼ëåìäi àðõåîëîãèÿëûº ºàçáà æ½ìûñòàðû æ¾ðãiçiëãåí. Òàñìîëà ºîéíàóûíû» àòûíà ñ¸éêåñ Òàñìîëà ì¸äåíèåòi äåï àòàëäû. Îíû åðåêøå á¼ëiï àëó¹à òàñòàð òiçáåãi áàð îáàëàð ‘’ì½ðàòòû îáàëàð’’ äåï àòàëàòûí åðåêøå ¾ëãiäåãi åñêåðêiøòåð ñåáåï áîëäû. ̽ðàòòû îáàëàðäû» ò¾ðëåði ê¼ï, áiðຠîëàðäû» áàðëû¹û äåðëiê áiðò½òàñ ñ¸óëåò ¼íåði êåøåíiíå êiðåäi. ¶éiëãåí òîïûðຠàñòûíäà ¼ëiêòi æåðëåó ¾øií ºàçûë¹àí òåðå» ñîïàºøà ø½»ºûðû áàð ¾ëêåí îáà îíû» íåãiçií º½ðàéäû. ¶ëêåí ¾éiíäiãå æàóûí, ¸äåòòå øû¹ûñ æà¹ûíàí, êiøi îáà ñàëûíàòûí áîë¹àí.Îíû» àñòûíà, ñîë çàìàí¹û æåðäi» áåòiíå æàíûíà ºûø ûäûñ ºîéûëûï àò æåðëåíãåí. Ñîíàí ñî» êiøi îáàäàí øû¹ûñºà ºàðàé áà¹ûòòàëûï, øåò æàºòàðûíäà ä¼»ãåëåê òàñ º½ðûëûñòàðû áàð äî¹à ò¸ðiçäåñ òàñ òiçáåêòåði ºàëàí¹àí.

Á½ðûí¹û àòòû» òåðiñi ìåí áàñûí æåðëåó ¹½ðïûíàí àéûðìàøûëû¹û òàñòû òiçáåêòåði áàð îáàëàðäàí ¼ëãåí àäàìíû» àÿº æà¹ûíà ê¼ìiëãåí æûëºû ºà»ºàñû òàáûëäû. Ñið¸ àòûí º½ðáàíäûººà øàëàòûí á½ë ¹½ðûï ê¾íãå òàáûíóøûëûººà áàéëàíûñòû áîëóû êåðåê. ´ëãåí æûëºû ìàëûí àðíàó æ¸íå àòòû ê¾í º½äàé¹à º½ðáàíäûººà øàëó ¹½ðûïòàðû ê¼áiíåñå äiíè ½¹ûìäàðäû» íåãiçi ðåòiíäå Îðò. ²àçàºñèòàííû» åæåëãi ìàëøûëàðû àðàñûíà êå» òàðà¹àí.

Îáàëàðäû ºàç¹àíäà¹û ìàòåðèàëäàð áîéûíøà òàñìîëà ì¸äåíèåòi òàéïàëàðûíû» ¾ø äàìó êåçå»i øàðòòû ò¾ðäå á¼ëiíãåí.

1-øi êåçå». Á.ç.á 7-6 ¹.¹ ºàìòèäû. Á½ë êåçå» òóðàëû Òàñìîëà 1-5, ²àðàì½ðûí1, ͽðìàíáåò4 ºîðûìäàðû íå¹½ðëûì òîëûº ì¸ëiìåòòåð áåðåäi.

Åêiáàñò½çäàí Ñîëò. Áàòûñºà ºàðàé äàëàíû» Øiäåðòi ¼çåíiíi» î» æà¹àñûíäà¹û ¸ðò¾ðëi êåçäå æåðëåíãåí Òàñìîëà 1 º½ðûëûñòàð òîáûíäà 19 îáàíû» áåéiòi ìåéëiíøå íàçàð àóäàðàðëûº áîëûï øûºòû. Æåðäåí ºàçûë¹àí ºàáið àéíàñû, òåìið ïûøà¹û æ¸íå ºàéðຠòàñû áàð ¸éåë æàòòû.

Îñûíäà àòòû» áàñû, æàóûðûíû æ¸íå åêi ºîéäû» áàñû òàáûëäû. Àòòû» áàñûíäà æ¾ãåíi áàð, àë ºàéûñ æ¾ãåí ¸ðò¾ëi ºîëà á½éûìäàðìåí ñ¸íäåëãåí.

Áàñºà áið îáà¹à æåðëåíãåí àäàìíû» àÿº æà¹ûíà æåòi æûëºûíû» òåðiñi ìåí áàñû ºîéûë¹àí. Îñû æåðäåí àò àóûçäû¹ûíû» áîé æèûíòû¹û Òàóòåêå ì¾ñiíi ò¾ðiíäå ºîëàäàí æàñàë¹àí ¸øåêåé çàòòàð, ñàëìàºòû ºî»ûðàóëàð òàáûëäû.

²àðàì½ðûí ºîðûìûíàí (5-øi îáà) æåáåëåðäi» á.ç.á 7-11 ¹.¹ ò¸í æèûíòû¹û íຠñîäàí ²àçàºñòàí àóìà¹ûíäà¹û å» åðòåäåãi ø½»ºûðäû» áið á¾éiðií ¾»ãiï ºîþ äåï àòàëàòûí æåðëåó º½ðûëûñû òàáûëäû. Îáà¹à æåðëåíãåí æàóûíãåðëåðãå ºîñà ºàéû»ñàïòû æ¸íå åêi ò¾ðëi ºîñºàíàòòû ½»¹ûëû æ¸íå ¾ø ºàëàºòû êåëòå ø½áàð 46 æåáå ñàëûí¹àí æûëºû òåðiñiíåí æàñàë¹àí ºîðàìñຠê¼ìiëãåí.

ͽðìàíáåò4 ºîéíàóûíäà¹û æàóûíãåð æåðëåíãåí áåéiòòå (1 îáà) Òàñìîëàíû» åñêåðòêiøòåðãå ò¸í æåð ëàºûò iøiíåí òàºòà òàñòàðìåí øåãåíäåëãåí. Á½ë àðàäà áið áóìà æåáå, ì¾ñiíäi ñàáû áàð ºîëàäàí æàñàë¹àí àóûð àºèíàº-ºàíæàð ìåí ñàáû ñàºèíàëû ïûøຠiëiíãåí, ìåòàëëäàí æàñàë¹àí º½ðàñòûðìàëû øîìáàë áåëäiê òàáûëäû.

Àðõåîëîãèÿëûº ìàòåðèàë Îðò. ²àçàºñòàí òàéïàëàðûíû» Òàñìîëà ì¸äåíèåòiíi» áàñòàïºû êåçå»iíäå ຠòåìið ìåí òîíûñ áîë¹àíäû¹ûí ê¼ðñåòåäi. ²à»òàó ¸äiñiìåí òåìiðäåí ñàáû ñàºèíàëû æ¸íå ò¾çó ñàïòû ïûøàºòàð, ñîíäàé ຠàéøûºòàð æ¸íå æ¾ãåííi» áàñòûðìàëàðû ñî¹ûëäû.

2- êåçå». Á.ç.á 5-3 ¹.¹ Òàñìîëà òàéïàëàðûíû» ì¸äåíèåòi ê¼áiíåñå ¼çiíåí á½ðûí¹ûëàðäû» ä¸ñò¾ðëåðií æàë¹àñòûðäû. Æåðëåó æîðàë¹ûëàðûíû» êåéáið á¼ëiíiñòåði ¹àíà ¼çãåðäi. Àòàï àéòºàíäà ¼ëiêêå àò àðíàï áiðãå ê¼ìó ¹½ðïû æîéûëäû.

Á.Ç.á 3 ¹. ºàðóäû» å» ê¼ï òàðà¹àí ò¾ði æåáåíi» ½øûí æàñàóäà äà òåìið ºîëàíû û¹ûñòûðà áàñòàäû .ļ»ãåëåãiíi» êåíåñåðiíäå áèiê æèåíøåñi áàð, ºîëàäàí æàñàë¹àí øîìáûë àéíà åíäi áîëìàäû.Îëàðäû» îðíûíà ñàáû áàð æ¸íå ä¼»ãåëåê òåãiñ øà¹ûí àéíàëàð øûºòû.Àéíàëàðäû» ñàïòàðû ìåí áàñºà äà iñ ºàæåòòåðiíå àðíàë¹àí çàòòàð à» ñòèëüiíäå æàñàëûí¹àí áåéíåëåðìåí áåçåíäiðiëãåí.

Òàñòàí æàñàë¹àí º½ðáàíäûº ûäûñòàðû ìåí ºàéðàºòàð Òàñìîëà ì¸äåíèòiíi» áàñòàïºû êåçå»äåðiíå äå îäàí êåéiíãi êåçå»äåðiíå äå ò¸í îëàð òåê ¸éåëäåðäi æåðëåóãå áàéëàíûñòû áîëäû.

3 êåçå».Á.ç.á.3-1¹.¹. îáàëàðäû» ä¸ñò¾ðëi ò¾ði ñàºòàë¹àí.Àëàéäà æåðëåó ¹½ðïûíäà Òàñìîëàëûºòàð¹à ò¸í åìåñ åðåêøåëiêòåð ïàéäà áîëäû. Á½ë ͽðìàíáåò1, ²àðàì½ðûí2 ºîðûìäàðûíäà¹û 3 º½ðûëûñòàí àéºûí ê¼ðiíåäi. Æåðëåíãøåíäåðäi» áàñûí î»ò¾ñòiêêå ºàðàòûï ñàëó, ò¾ái æàéïàº, ò¾ði äîìàë໺û êåðàìèêàëûº ûäûñòàð æèûíòû¹û àëåáàñòîðäàí æàñàë¹àí òåìåêi ñàëûï òàðòàòûí ûäûñ ¾ëãiëåði á.ç.á 9-2 ¹.¹ . λò. Æàéûº ¼»iði ìåí Áàòûñ ²àçàºñòàíäû ìåêåíäåãåí Ñàðìàò òàéïàëàðûíû» æåðëåó ¹½ðïûíà æàºûí.

Темір дәуірі.

Адамзат тарихындағы Қола дәуірінен кейінгі кезең.Темір дәуірі әр жерде әртүрлі кезеңдерде басталған.

Жердің әртүрлі аймақтарында ,мысалы Африкада темір ең алғашқы металл болған.Америкаға темірді европалықтар апарған.Азияның темір дәуірі тарихи кезеңмен сәйкес келеді.Европада темір дәуірі б.д.д 2 мыңжылдықтың соңында басталды.Ең алғашқы темір шығаратын пештер б.д.д.2мыңжылдықтың басында пайда болған.Олардың иелері хеттер болды. Темір дәуірінің мәдениетттері Италия-Виллан, Орталық және Батыс Европада –Гальшат,Литей,Шығыс Европада-Ананьин,Савромат,Скиф және т.б.

Скиф мәдениеті негізінде зираттардан табылған заттардың арқасында белгілі.

Скиф мәдениетіне аңдардың кейбір қимылдары қалпында бейнеленген түрлері тән.Аңдардың көзіне ,табанына,тырнақтарына,құлақтарына көп көңіл бөлінетін.Тұяқты жануарлар (марал ,таутеке) аяғы бүгілген түрінде ,мысық тұқымдас жыртқыштарды дөңгелек сияқты оралған қалпында бейнеленгенКүшті және жылдам аңдар көрсетілген.Бұл стил негізінде скифтердің белгілі құдайларына байланысты болып келеді.Бұл стил тек қана спиральді емес, декоративті болып келеді. Аңдардың тырнақтары ,құйрықтары және қауырсындары жыртқыш құстардың басы түрінде бейнеленген.Кейбір кездері жауырын сүйектерінде айқын толық бейнелері салынған. Бұл көркемдік орындау тәсілі археологияда “аң стилі”деп аталған.


Тасмола мєдениетініњ шаруашылыѓы мен хронологиясы.
Тасмолда мєдениетініњ тайпалары Аќмола жєне Ќараѓанды обылыстарын мекендеген.Тасмола мєдениетініњ кµне ескерткіштерініњ ќорѓандары жаќсыраќ зерттелген.Ќорѓандары єдеттегідей жєне ќос балып табылатын.Ќос ќорѓандардыњ таспен жасаѓандыѓысы болатын.Оларды археологияда М±ртты ќорѓан деп атап кеткен.Тасмола мєдениетініњ тайпалары Андрон мєдениетініњ ±рпаќтарыныњ µкілдері болып табылады.М±ны дєлелдейтін табылѓан заттардыњ ±ќсастыѓы мен антропологиялыќ ±ќсастыќ.Ќорѓандарда табылѓан малдардыњ с‰йектері ,салт аттыныњ ер –тоќымы Тасмола мєдениетініњ тайпалары кµшпелі мал шаруашылыѓымен айналысќанын дєлелдейді.Хронологиясы ерте темір дєуірі б.э.д.VIII-IIIѓ.ѓ.

Лекция 12-13

Бесшатыр обаларыныњ ќ±пиясы.
Жоспар

°äåáèåòòåð:

1.Бесшатыр саќ тайпаларыныњ зираты.

2.Бесшатыр обалары.


°äåáèåòòåð:

  1. ².Àºûíîâ ''Åðòåäåãi åñêåðòêiøòåð åëåñi.'' Àëìàòû-1976 æ.

  2. ²àçຠñîâåò ýíöèêëîïåäèÿñû.

Iëå ໹àðû λò¾ñòiãiíäå iëå Àëàòàóûìåí æ¸íå Ìàëàéñàðû Øîëàºòàó, Àëòûíåìåë æ¸íå Ñîëò¾ñòiãiíäå Êàòóòàó æîòàëàðûìåí ¾çäiêñiç òàó ñiëåìäåði ñèÿºòû ñàáàºòàñûï, ñîçûëûï æàòºàí òàáè¹è ¼òêåë.

Áåñøàòûð îáàëàðû Ñîëò¾ñòiêòåí λò¾ñòiêêå ºàðàé 1 êì-ãå ñîçûëûï æàòºàí 31 îáàäàí ò½ðàäû. Îëàðäû» 21-i òàñïåí 10-û ºèûðøûº æ¸íå òîïû𺠾éiíäiñiìåí æàáûë¹àí.


Каталог: CDO -> Sillabus -> Tar
Tar -> Лекция: 3 Практикалық/семинар: 6 СӨЖ: 99 Барлық сағат саны: 135 Аралық бақылаулар саны:
Tar -> Семинар: 248 сағат обтөЖ: 124 сағат ТӨЖ: 40 сағат Барлығы: 412 сағат І аб-30 балл ІІ аб-30 балл Емтихан-40 балл
Tar -> «Физикалық географияны аудандастыру» пәні бойынша
Tar -> Лекция: 45 сағат СӨЖ: 45 сағат обсөЖ: 45 сағат Барлық сағат саны: 135 сағат Аралық бақылаулар саны: 2(60 балл)
Tar -> Лекция:: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64 Барлық сағат саны: 90
Tar -> Лекция: 30 сағат Семинар: 20 сағат СӨЖ: 130сағат Барлық сағат саны: 180 сағат Аралық бақылаулар саны: 2 (60 балл)
Tar -> «Жалпы гидрология» пәні бойынша
Tar -> Лекция: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64
Tar -> Лекция: 30 сағат СӨЖ: 30 сағат обсөЖ: 30 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат
Tar -> Лекция: 15 Семинар: 15 СӨЖ: 30 обсөЖ: 30 Барлық сағат саны: 90 Емтихан: 1 Ағымдағы бақылау саны: кредит бойынша: 2


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет