Лекция: 52 сдж: 33 Практикалық (семинар) сабақтар: 50 Жұмыс бағдарламасын құрастырған: аға оқытушы Апашева С. Н



бет6/7
Дата25.04.2016
өлшемі1.26 Mb.
түріЛекция
1   2   3   4   5   6   7

Àðõåîëîãèÿëûº çåðòòåó æ½ìûñòàðûíû» ºîðûòûíäûëàðûíà ºàðà¹àíäà ²àïøà¹àé, ´òåãåí, ²ûçûëàóûç, ¶»ãiðºîðà ºîðûìäàðû (á.ç.á III-II ¹.¹) ¶éñií òàéïàëàðûíû» ìåçãiëií ê¼ðñåòñå, àë ´òåãåí 1,2 , Òîé¹àó, ²ûçûëàóûç 2, ²àëºàí 1, Àëòûíåìåë îáàëàðû á.ç.á II ¹, á.ç II ¹àñûð àðàñûíäà ¼ìið ñ¾ðãåí òàéïàëàðäû» ºîðûìäàðû áîë¹àí. Æåðëåó ò¸ñiëäåðiíi» ì½íäàé ¼çãåðiñêå ò¾ñói æ¸íå ¸ëåóìåòòiê-ýêîíîìèêàëûº æà¹ûíàí äàìóû äåï ò½æûðûìäàéäû. ¶éñiíäåð æàðòûëàé ê¼øïåëi, æàðòûëàé îòûðûºøûëûºïåí àéíàëûñºàí. Æàìáûë îáëûñûíäà, Ëóãîâîé àóäàíäûº æåðiíäå ¾éñiíäåðäi» ò½ðàºòû ìåêåí-æàéëàðû çåðòòåëñå, Àëìàòû îáëûñû Êåãåí àóäàíûíû» Àºòàñ äåãåí æåðiíäå ºûñòàºòàðû çåðòòåëãåí. Åãåð Ëóãîâîé æåðiíäåãi ò½ðàºòû ìåêåí-æàéëàð iøêi êiðïiøòåí æàñàëñà, àë åêiíøi ìåêåí-æàéëàð òàñòàí æàñàë¹àí. Àºòàñ ºûñòà¹ûíàí àëûí¹àí ìàòåðèàëäàð¹à ñ¾éåíå îòûðûï, àðõåîëîã Ê.À. Àºûøåâ ºûñòຠò½ð¹ûíäàðû íåãiçiíåí ¾ø ìåçãiëäi áàñòàðûíàí ¼òêiçãåíäåðií ä¸ëåëäåéäi.



  1. Á.ç I-III ¹.¹

  2. Á.ç IV-VI ¹.¹

3. Á.ç XVIII ¹. ºàçຠõàëºûíû» ¼ìið êåøêåí êåçi. Åãåð àëäû»¹û 2 êåçå» ¾éñiíäåðäi» ò½òûí¹àí á½éûìäàðûíàí áåëãiëi áîëñà, ñûñû ²ûòàé òå»ãåñiìåí ä¸ëåëäåíãåí. Á½ë ä¸ëåëäåð ºàçáà æ½ìûñòàðûíû» êåçiíäå òàáûë¹àí ºîë äèiðìåíäåð, ¾êêiø òàñòàð, îëàðäû» æåð øàðóàøûëû¹ûìåí äå àéíàëûñºàí. Ò½ðàºòû ìåêåí æàéëàðäû» ìà»ûíäà àðûº-òî¹àíäàðäû» îðûíäàðû ñàºòàë¹àí. Ò½òûíó á½éûìäàðûíû» iøiíäå ê¾íäåëi¹êòi ò½ðìûñºà ºàæåòòi ºûø ûäûñòàð äà ê¼ï êåçäåñåäi.

¶éñií øåáåðëåði ºûøòàí ûäûñ æàñàóäû» åêi ò¾ðëi ò¸ñiëií áiëãåí. Áiðiíøiñi ûäûñ æàñàóäû» æàé ò¾ði, åêiíøiñi äàìû¹àí ò¾ði àðíàóëû ê¼çå øåáåðõàíàëàðûíäà àÿºïåí àéíàëäûðûï ò½ðàòûí ê¼çå ½ðøûºòàðûí äà æàñà¹àí. Åêi ò¾ðiíäå äå ûäûñºà ºàæåòòi ò½òºàëàð, º½ëàºòàðû æ¸íå ø¾ìåêòåði æåêå æàñàëûï, îäàí êåéií áàðûï ûäûñºà æàïñûðûë¹àí.

Ò½ðàºòû ºîíûñòàðäàí àëûí¹àí ¾é æàíóàðëàðûíû» ñ¾éåê-ñàÿ¹ûíà æàñàë¹àí çîîëîãèÿëûº àíàëèçäåðãå ºàðà¹àíäà ¾éñiíäåð ò¼ðò ò¾ëiêòi» áàðëûº ò¾ðií ¼ñiðãåí. Åãií øàðóàøûëû¹ûíà ºàðà¹àíäà ìàë øàðóàøûëû¹û áàñûì áîë¹àí. Æàçáà äåðåêòåðäå æûëºû ¼ñiðóãå ¶éñiíäåð àñà íàçàð àóäàð¹àí. Æûëºû ìàëûíà äåãåí ìåíøiêòi» ò¾ði áàñûì áîë¹àí. ²ûòàé ºûçûíà ¾éëåíãåí ¾éñií õàíû øàìàñû ‘’²àëû» ìàë’’ ¾øií áîëó êåðåê 1000 áàñ æûëºû àéäàï áåðãåí. Åêiíøi áið ì¸ñåëå æûëºû¹à äåãåí ìåíøiêòi ê¼ðñåòåòií õàºáàëàðäû» ñàëûíóû.

¶é æàíóàðëàðûíû» iøiíäå ò¾éå ¼ñiðóãå ê¼»ië á¼ëiíãåí ¶éñiíäåð îáàñûíàí òàáûë¹àí àëòûí æ¾çiêòi» ¾ñòiíäå ø¼ãiï æàòºàí ºîñ ¼ðêåøòi ò¾éåíi» ì¾ñiíi ò¾éåãå òàáûí¹àíäûºòû áàéºàòàäû.

Çèðàòòàðäàí àëûí¹àí ìåòàëäàí æàñàë¹àí º½ðàë-ñàéìàíäàð¹à ºàðà¹àíäà ¾éñií øåáåðëåðiíi» òåìið, ºîëà ñèÿºòû ìåòàëäàðäû ½ºñàòà áiëãåí ½ñòàëàð åêåíäiãií ê¼ðñåòåäi. Àðõåîëîã ¹àëûìäàðûìûçäû» ïiêiðëåðiíå ê¼»ië ºîéñàº, ñàº, ñàðìàò òàéïàëàðûíà ºàðà¹àíäà ¾éñií òàéïàëàðûíû» çèðàòòàðûíäà ºàðó-æàðຠ¼òå àç êåçäåñåäi. Á½¹àí ºàðà¹àíäà ¾éñiíäåð òûíûøòûºòû, áåéáiò ¼ìiðäi ºàëà¹àí òàéïàëàð áîë¹àí ò¸ðiçäi. ²àçຠõàëºûíû» º½ðàìûíà åíãåí îðòà ¹àñûð ä¸óiðiíäåãi ¾éñií òàéïàëàðûí áàñºà òàéïàëàð ¾éñiíäåðãå òàÿº áåðiï ìàë¹à ºîé äåãåí ìàºàëäû» åæåëãi ¾éñiíäåðäåí áåði ºàðàé æàë¹àñûï êåëå æàòºàí æîº ïà äåãåí îé òó¹ûçàäû.

Ò½òûíó çàòòàðäû» iøiíäå ê¼ï êåçäåñåòiíäåði ºîëàäàí æàñàë¹àí òà¹àëàð, ºàïñûðìàëàð, áiç, òåáåí ñèÿºòû å» ºàæåòòi á½éûìäàð. Ñîíäàé-ຠçèðàòòàðäû» iøiíäå ê¼ï êåçäåñåòiíäåði ¸øåêåé á½éûìäàð ¸ð ò¾ðëi ºûìáàò áà¹àëû òàñòàðäàí æàñàë¹àí ìîíøàºòàð, àëºàëàð àëòûí, ê¾ìiñòåí æàñàë¹àí ñûð¹à, áiëåçiê, æ¾çiê ºîëà àéíàëàð ò.á. Àë ¸øåêåé á½éûìäàðäû» iøiíäå ¾éñií çåðãåðëåðiíi» òàìàøà áið òóûíäûñû åñåáiíäå áiçãå ì½ðà áîëûï æåòêåí Àºòàñ 2 çèðàòûíàí òàáûë¹àí àëºà ìåí ²àð¹àëûäàí òàáûë¹àí ò¸òòi (äèàäåìà). Á½ë á½éûìäàð ¼ç êåçiíäåãi ¾éñií òàéïàëàðûíû» ¹àíà ðóõàíè ì½ðàñû áîëûï ºîéìàé, á¾ãiíãi òà»äà¹û îëàðäû» ½ðïàºòàðû áîëûï òàáûëàòûí ºàçຠõàëºûíû» ðóõàíè ä¾íèåñiíå àéíàëûï, ìóçåéäåí ¼çäåðiíi» òèiñòi îðûíäàðûí àëûï ò½ðäû. Îñûíû» ¼çi ¾éñií ¼íåðiíi» ä¾íèå æ½çi õàëûºòàðûíû» ¼íåðiíå ºîñºàí ¾ëåñi áîëûï òàáûëàäû. Ò¸ò¸í¸» ½çûíäû¹û 35 ñì, êå»äiãi 4-5 ñì. Çåðãåð ò¸òiãi æàíóàðëàðäû» áiðíåøå ò¾ðií ñàë¹àí. Îëàðäû» iøiíäå áàñûì ê¼ïøiëiãi æûðòºûø à»äàð æ¸íå ¸çiðåéië áåéíåëåíãåí.

²àçàºñòàí æåðiíäåãi åðòå êåçäåãi ¼ìið ñ¾ðãåí òàéïàëàðäàí ºàë¹àí ì½íäàé ä¾íèåëåð á¾ãiíãi ºàçຠõàëºûíû» ðóõíè ä¾íèåäiãi ìàºòàíûø.)

Лекция 15-16

Ќањлы тайпаларыныњ ескерткіштері.Жетіасар мєдениеті.

Жоспар




  1. Àðõåîëîãèÿëûº åñêåðòêiøòåði.

  2. Æåòiàñàð ì¸äåíèåòiíi» æåðëåíói.

  3. Øàðóàøûëûº, ºîë¼íåð, ñàóäà.

°äåáèåòòåð:



  1. Áàéïàêîâ Ê.Ì. Æ.Ê.Òàéìàãàìáåòîâ. Ò.Æóìàãàìáåòîâ. ‘’Àðõåîëîãèÿ Êàçàõñòàíà’’ Àëìàòû-1993ã.

²àçຠõàëºûíû» º½ðàìûíà åíãåí iði òàéïàëàðäû» áiði ºà»ëûëàð. Àðõåîëîãèÿëûº æ¸íå æàçáà äåðåêòåðäi» áið-áiðiíå ñ¸éêåñ êåëói ºà»ëûëàð ¼çäåðiíi» Ñîëò¾ñòiê Áàòûñ æà¹ûíäà¹û àëàí, Ñàðìàò òàéïàëàðûìåí ºàðûì-ºàòûíàñòàðû áåéáiò ¸ð¸ äîñòûº, æûëû æà¹äàéäà áîë¹àíäû¹û àíûºòàëûï îòûð. °ñiðåñå, àðõåîëîãèÿëûº ìàòåðèàëäàð á½ë òàéïàëàðäû» ¸äåò-¹½ðïû ñàëò-ñàíàñû æà¹ûíàí áið-áiðiíå ½ºñàñ áîë¹àíäû¹ûí äà ê¼ðñåòåäi.

1930 æûëäàí áàñòàï Àðàë áîéûíäà æ¸íå Ñûðäàðèÿíû» ò¼ìåíãi à¹ûñûíäà¹û ºà»ëû òàéïàëàðûíû» àðõåîëîãèÿëûº åñêåðòêiøòåðiíå ¹ûëûìè çåðòòåó æ¾ðãiçãåí Ñ.Ï.Òîëñòîâ. Àë 1940 æûëäàðû Îðòà Àçèÿ æåðiíäå ºà»ëû åñêåðòêiøòåðií çåðòòåãåí Ã.Â. Ãðèãîðåâ.

²àçàºñòàí ¹àëûìäàðû äà ºà»ëû òàéïàëàðûíû» ïðîáëåìàñûìåí àðíàéû àéíàëûñïà¹àíäàðûìåí ¼çäåðiíi» ¹ûëûìè æ½ìûñòàðûíäà á½ë ì¸ñåëåãå àç äà áîëñà íàçàð àóäàð¹àí. Îëàðäû» iøiíäå Ã.È.Ïîöåâè÷òåð áîëäû. 1960 æûëû á½ë ä¸óiðäi» ò½ðàºòû ºîíûñ ºîðûìäàðûíà àðõåîëîãèÿëûº çåðòòåó æ½ìûñòàðûí æ¾ðãiçãåíäåð À.Ã. Ìàêñèìîâà. Ì.Ñ.Ìåðèøåâ. Á.È.Âàéíáåðã. Ë.Ì.Ëåâèíà. Ñû ¹àëûì ºà»ëû ïðîáëåìàñûíû» øåøiëóiíå áàñòû ºàòûñû áàð êåðàìèêà ì¸ñåëåñiíi» çåðòòåëóiíå ¾ëêåí å»áåê åòêåí. 1970 æûëäàí áàñòàï ºà»ëû ì¸ñåëåñiíå àñà íàçàð àóäàðûï, îëàðäû» òàðèõûíà ê¼»ië á¼ëiï æ¾ðãåí ¹àëûì Ê.Ì. Áàéïàêîâ. Àðõåîëîãèÿëûº çåðòòåóäåí øû¹àòûí áàñòû ºîðûòûíäû ºà»ëû òàéïàëàðûíû» íåãiçãi ¼ñiï-¼íãåí ò½ðàºòû àòà- ìåêåí æåði λò¾ñòiê ²àçàºñòàí æåðiíäå Ñûðäàðèÿ, Òàëàñ ¼çåíäåðiíi» ໹àðëàðû áîëñà, àë Áàòûñòà Àðàë òå»içiíi» æà¹àëàóûíäà ¼ìið ñ¾ðãåíäiãi òîëû¹ûìåí àíûºòàëûï îòûð.

Æàëïû Îðòà Àçèÿ ²àçàºñòàí æåðiíäå ºà»ëû åñêåðòêiøòåðiíå æ¾ðãiçãåí çåðòòåó æ½ìûñòàðûíàí àëûí¹àí ìàòåðèàëäàð øàðòòû ò¾ðäå ¾ø ì¸äåíèåòêå á¼ëiíãåí. 1. ²àóûíøû. 2.Æåòiàñàð. 3. Îòûðàð ²àðàòàó ì¸äåíèåòòåði. Á½ëàé á¼ëóäi» ¼çi áiðiíøiäåí ìàòåðèàëäàðäû» ì¸äåíèåòòåãi çàòòàðäû» æàñàëó ìåðçiìäåðiíå áàéëàíûñòû áîëñà, 2-øi îëàðäû» æàñàëóû æà¹ûíàí áîë¹àí ¼çãåðiñòåð åñêåðiëãåí. Ñîíûìåí ºàòàð ¸ðáið àéìàºòû» àóäàííû» æåðãiëiêòi ¼çãåðiñòåðiíå äå ê¼»ië á¼ëiíãåí íåìåñå ¸ðáið ì¸äåíèåòòi» áið-áiðiíå ò¸í îðòຠºàñèåòòåðiíi» áîë¹àíäû¹û àíûºòàë¹àí.

²àóûíøû ì¸äåíèåòi. Òàøêåíòìà»ûíäà¹û êåíòòåðiíåí àëûí¹àí ìàòåðèàëäàð¹à áàéëàíûñòû, îíû» áiði ºàóûíøû êåíòiíi» àòûìåí àòàë¹àí. Á.ç.á. III ¹àñûðìåí á.ç. I ¹àñûðû àðàñû. ²àçàºñòàíäûº ¹àëûìäàð á½ë ì¸äåíèåòêå Òàøêåíò àéìà¹ûíà æàºûí æàòºàí Øàðäàðà ñó ºîéìàñûíû» æåðiíäåãi åñêåðòêiøòåðäi äå æàòºûçàäû.

Æàºñû çåðòòåëãåíåñêåðòêiøòåð Àºò¼áå I-II Æàóøûº½ì ºàëàøûºòàðûíû» îðûíäàðû ìåí Æàìàíòî¹àé, Ò¼ðåáàéò½ìñûº çèðàòû. Îëàðäàí àëûí¹àí êåðàìèêàëûº ûäûñ-àÿºòà𠺽ðàë-æàáäûºòàð ìåí ºàðó-æàðàº.

Æåòiàñàð ì¸äåíèåòiíå Ñûðäàðèÿíû ò¼ìåíãi à¹ûñûíäà¹û æ¸íå Îðàë áîéûíäà¹û ºà»ëû òàéïàëàðûíû» åñêåðòêiøòåði æàòàäû. Æåòiàñàðäà¹û ¸ðáið ºàëà îðûíäàðûíû» ò¼»iðåãiíäå ìû»äà¹àí æåðëåó º½ðûëûñòàðû áàð ºîðûìäàð îðíàëàñºàí. Îëàð íåãiçãi åêi ò¾ðãå: îáà àñòûíäà æåðãå ê¼ìó æ¸íå ñà¹àíàëàð¹à æàòàäû. Îëàðäû» ê¼ïøiëiê á¼ëiãi îáà àñòûíäà¹û æåðäåí ºàçûë¹àí ø½»ºûðëàð. Îáàíû» àéíàëàñûíàí êiøêåíå îð ºàçûë¹àíû ໹àðûëàäû. ²àáið ø½»ºûðëàðû (Îáàíû» àéíàëàñûíàí êiøêåíå) Ñîëò¾ñòiêòåí λò¾ñòiê áà¹ûòûíà ½çûíûíàí áà¹äàðëàí¹àí ¼ëãåí àäàìíû» ì¸éiòi ºàìûñòàí òîºûë¹àí ò¼ñåíiøêå ½çûíûíàí æàòºûçûëûï îðàëûï, øº»ºûðäû» ò¾áiíå íåìåñå ëàºûòºà ñàëûí¹àí. ²àñûíà åêi-¾ø êåðàìèêà ûäûñ ºîéûë¹àí. Åðêåêòåðäi» ºàáiðiíåí ¸äåòòå ïûøàºòàð, ñåìñåðëåð, ñ¾éåêòåí æàñàë¹àí áàñòûðìàëàð áàð ê¾ðäåëi ñàäàºòàð ìåí æåáåëåð øûºòû. °éåëäæåðäi» ºàáiðëåðiíäå ºîëà àéíàëàð ºàáûðøàºòàð, ñûð¹àëàð, ìîíøàºòàð, áiëåçiêòåð æèi êåçäåñåäi.

Лекция 16-17

Орта ғасырдағы қалалар.

Жоспар.
1.Антикалық және орта ғасырдағы Кавказ.

Орта Азияның Орта ғасырлық ескерткіштері.

Орта ѓасырда µмір с‰рген ќалалардыњ бµлімдері .


Орта ѓасырда кµптеген ќалалар µмір с‰рді. Солардыњ ішінде классикалыќ т‰ріне ‰ш бµлімнен т±ратын ќалалар жатќызады.Бірінші бµлім, “Рабад”деп аталады.Осы бµлімде ќарапайым халыќ мекендеген Рабад бекініспен ќоршалмайтын.Рабадтыњ халќы ќолµнермен,егіншілікпен,мал шаруашылыѓымен айналысатын.Екінші бµлігі шахристан деп аталѓан.Осы бµлімде ќаланыњ байлары мен атаќты адамдары т±рѓан.Кейбір ќалаларда ,єсіресе ерте орта ѓасыр кезінде,шахристан бекініспен ќоршалмайтын.Біраќ,сќњѓы кезењінде шахристанды бекініспен ќоршайтын болѓан.‡шінші бµлігі Цитадель деп атаѓан.Осы бµлімде ќаланыњ єкімшілігі,єскері ,єскердіњ басшылары,ќаланыњ ќоймалары орналасатын.Цитадель міндетті т‰рде бекініспен ќоршалатын.Ќаланыњ ењ мањызды бµлігі цитадель болып есептелетін.Цитадельді кейбір єдебиеттерде “ Арке “деп атайды.
Лекция 18-19

Ќазаќстан Республикасында орта ѓасырлардаќалалар мен ќоныстар.

.Ќала архитектурасы.
Æîñïàð:
1.VI-IX ѓасырлардаѓы ќалалар мен ќоныстар.

2.Ќоныстар мен замоктар.

3.Сєулетті ескерткіштер.
°äåáèåòòåð:


  1. Ê.À.Àêèøåâ. ‘’Àðõåîëîãè÷åñêàÿ èññëåäîâàíèÿ äðåâíåãî è ñðåäíåâåêîâîãî Êàçàõñòàíà’’ À, 1980 ã.

  2. Ê.À. Àêèøåâ. ‘’Àðõåîëîãè÷åñêèå ïàìÿòíèêè Êàçàõñòàíà’’ À,1976ã.

  3. ²àçàºñòàí òàðèõû. À, 1989 æ. I-òîì.

Æàçáà äåðåêòåìåëåð ì¸ëiìåòòåði ìåí ñû îíäà¹àí æûëäàð iøiíäå æèíàºòàë¹àí àðõåîëîãèÿëûº ìàòåðèàëäàð VI-X ¹.¹. ²àçàºñòàí òåððèòîðèÿñûíäà¹û ýêîíîìèêàëûº æ¸íå ì¸äåíè ¼ìiðäi» ¼ðíåãií ê¼ðñåòåäi.

Îðòà Àçèÿíû» åãiíøiëiê àéìàºòàðûíäà áàòûñ ò¾ðiêòåði ¾ñòåìäiãiíi» îðíàóû ²àçàºñòàí ìåí Îðòà Àçèÿ ò½ð¹ûíäàðûíû» ýêîíîìèêàëûº æ¸íåí ì¸äåíè áàéëàíûñòàðûíû» íû¹àþûíà ñåáåïøi áîëàäû.

°óåëãi ôåîäîëèçì ä¸óiðiíäåãi ²àçàºñòàííû» λò¾ñòiãiíäå áîë¹àí iði ¸ëåóìåòòiê æ¸íå ýêîíîìèêàëûº ¼ðëåó íåãiçiíäå Ñûðäàðèÿ, Òàëàñ, Iëå æ¸íå Øó ¼»iðëåðiíäå 껼ïòåãåí ñàÿñè îðòàëûºòàð ïàéäà áîë¹àí åãiíøiëiê æ¸íå ºîë¼íåðøiëiê ºîíûñòàðûìåí áàéëàíûñòû. Îëàðäû» íåãiçiíäå ºîë¼íåðäi», ñàóäà ìåí ì¸äåíèåòòi» øî¹ûðëàí¹àí îðòàëûºòàðû- ºàëàëàð ºàëûïòàñàäû.

°äåòòå ºàëàëàð ôåîäàëäûº îðäà çàìîêòàð æàíûíäà ïàéäà áîëûï îòûð¹àí. ̽íäà áàé øîíæàðëàðäû» ¾éëåði ìåí ñàðàéëàðû, ºîë¼íåð ñàóäà º½ðûëûñòàðû øî¹ûðëàí¹àí. Êåéiííåí õàëûº ºîíûñòàí¹àí îðûí àéíàëà äóàëìåí ºîðøàëäû. Ѽéòiï ºàëàíû» ½éûòºûñû ‘’øàõðèñòàí’’ ïàéäà áîëäû. À.Þ.ßêóáîâñêèéäi» àòàï àéòºàíûíäàé ‘’VII-VIII ¹.¹. øàõðèñòàíäàðäû» íåãiçãi ò½ð¹ûíäàðû, ºàëàé áîë¹àíäà äà, ºàëàíû» áèëåóøiñi, îíû» ñàðàéûíäà¹ûëàðû ìåí ºûçìåòøiëåði, ¼çäåðiíi» ¾ëêåí óñàäüáà- ¾éëåðiíäå ò½ð¹àí áàé äèºàíäàð, ê¼ïåñòåð æ¸íå àºûðûíäà äií ºûçìåòøiëåði áîëäû.

²àçàºñòàííû» ½ëàí-áàéòຠòåððèòîðèÿñû áiðíåøå òàáè¹è øàðóàøûëûº àéì຺à á¼ëiíåäi. Îëàðäû» ¸ðºàéñûñûíäà¹û ºàëàëðäû» ºàëûïòàñóûíû» ¼çiíå ò¸í, áiðøàìà àéðûºøà æîëìåí æ¾ðãåíi çåðòòåëiï îòûð¹àí ºàëà æ½ðòòàðûíû» òîãïîãðàôèÿñûíàí äà ê¼ðiíåòií îñûíäàé ¾ø ðåãèîíäû áåëãiëåóãå áîëàäû.

²àçàºñòàííû» λò¾ñòiãiíäåãi ºàëà æ½ðòòàðûíà îíû» íåãiçãi ¾ø á¼ëiãi- iøêi ºàìàë, øàõðèñòàí æ¸íåí ðàáàä áàéºàëàòûí òîïîãðôèÿ ò¸í. °äåòòå ºàëàíû» àë¹àøºû îðòàëû¹û çàìîê áîë¹àí, îë áiðòiíäåï áèëåóøiíi» ñàðàéû îðíàëàñºàí iøêi ºàìàë¹à àéíàë¹àí. Á½ë ²½ðûº ò¼áå ìåí Áàá-Àòà ºàëà æ½ðòòàðûí ºàçóäàí ê¼ðiíåäi.

̸ñåëåí, ²½éðûºò¼áå ºàëà æ½ðòûíû» iøêi ºàìàëûí ºàçó êåçiíäå îíû» ¼ìiðiíäåãi ¾ø ä¸óið áàéºàëàäû. I-ä¸óiðäå (VI-VII ¹.¹) ì½íäà ê¼ëåìäi ò½¹ûð¹à ºàëàí¹àí çàìîê ò½ð¹àí, òåê VIII-IX ¹.¹ îë iðãåñiíäå ¼ñiï êåëå æàòºàí ºàëàíû» iøêi ºàìàëûíà àéíàëûï, XI-XIII ¹.¹. ºàéòà ñàëûíàäû.

Áàáà àòà ºàëà æ½ðòûíû» îðíûíäà ¸óåëäå áåêiíiñòi óñàäüáà (çàìîê) ñàëûíûï, VIII-IX ¹.¹. îë iøêi ºàìàë¹à àéíàë¹àí ñàðàé òåêòåñ ¹èìàðàò ò½ð¹ûçó ¾øií ïàéäàëûíàäû. ĸë îñû îíû» àéíàëàñûíäà øàõðèñòàíû» º½ðûëûñòàðû áîé ê¼òåðäi. IX-X ¹.¹. Áàáà àòàíû» iøêi ºàìàëûìåí øàõðèñòàíû» áàëøûºòàí ñî¹ûë¹àí äóàëìåí ºîðøàéäû æ¸íå ä¸ë ñîë óàºûòòà ºàëàíû» ºîë¼íåð ìåí ñàóäà îðíàëàñºàí øåò æà¹ûíà äà àéíàëà äóàë ò½ð¹ûçûëàäû. Äåðåêòåìåëåðäå ºàëàëàðäû» òîëûº ñèïàòòàìàñû æîº, òåê ¸øåêåéëåíãåí ºàëà îðòàëûºòàðûíû» àóìà¹û æ¼íiíäå ¹àíà ì¸ëiìåòòåð áàð. ̸ñåëåí, Ñóÿá ò½ð¹àí æåðäi» øå»áåði 6-7 êì, Èñïèäæàáòà 6-7 êì.

Àðõåîëîãèÿëûº çåðòòåóëåð ºàìàë ºàáûð¹àëàðû øå»áåðiíäåãi ºàëà æ½ðòòàðûíû» íå¹½ðëûì ä¸ë àóìà¹àí áåðåäi. Òàðàçäû» ê¼ëåìi ðàáàäòû åñåïòåìåãåíäå øàìàìåí 6,5. Îòûðàð ê¼ëåìi 20. ²àëàëàðäû» ïàéäà áîë¹àí êåçiíåí áàñòàï îëàðäà ò½ðàòûí õàëûºòû» ýòíèêàëûº º½ðàìû ¸ðò¾ðëi áîëàäû. Îíû» º½ðàìûíà ¾éñiíäåð øàðóàøûëûíäà ò½ðàºòû îòûðûºøûëûº ä¸ñò¾ði áàð åãiíøiëiê ìà»ûçäû ð¼ë àòºàð¹àí, ¸ði º½ðûëûñ æ½ìûñû äàìû¹àí Îòûðàð-²àðàòàó æ¸íå Æåòiñóëàð ì¸äåíèåòiíå æàòàòûí òàéïàëàð êiðåäi.

ʼïòåãåí îðòà ¹àñûðëûº ºàëàëàðäû» òiêåëåé åðòåäåãi åãiíøiëiê ºîíûñòàðûíäà ò½ð¹àíäû¹û àíûºòàë¹àí. Æåòiñóäà¹û ê¼ïòåãåí ºàëà æ½ðòòàðûíû» àñòû»¹û ºàáàòòàðûíàí êåðàìèêàëàð òàáûë¹àí. ²àëà ò½ð¹ûíäàðûíû» ºàòàðûíà ê¼øïåëiëåð ¾íåìi ºîñûëûï îòûðäû. Òàðèõè-àðõåîëîãèÿëûº, ýòíîãðàôèÿëûºãåîãðàôèÿëûº æà»à çåðòòåóëåð íåãiçiíäå ê¼øïåëi äåãåí ½¹ûì áàð¹àí ñàéûí òàðìàºòàëûï, ñàðàëàíûï êåëåäi. ‘’²àëà’’ äåãåí ½¹ûìíû» ¸ð êåçäå æ¸íå ò¾ðëi ºî¹àìäà ¸ð ò¾ðëi ìà¹ûíàñû áîëàäû. ²àëà äåï åêiíi» áiðiíäå ò½ð¹ûíäàðû äåðåâíÿäàí ¼çãåøå, àóûë øàðóàøûëû¹ûìåí åìåñ, ºîë¼íåðiìåí æ¸íå ñàóäàìåí àéíàëûñàòûí åëäi ìåêåíäi àéòàäû. ̽ñûëìàíäûº Øû¹ûñòà ºàëàíû» ñòàòóñûí àéºûíäàóäà îíû» ¸êiìøiëiê ðîëi ìà»ûçäû áåëãiëi áîëàäû. Äåðåêòåìåëåðäå àòû àòàë¹àí æ¸íå ºèðà¹àí iði ºàëà æ½ðòòàðûìåí ê¾ì¸íñiç òå»åñòiðiëãåí ºàëàëàð iøiíäå Èñïèäæàá, Îòûðàð, Òàðàç, ²½ëàí æ¸íå áàñºàëàðûí àòà¹àí æ¼í. Îðòà ¹àñûðëûº åëäi ìåêåííi» ñèïàòûí àíûºòàó ¾øií æàçáà äåðåêòåìåëåð ìà¹ë½ìàòòàðûíàí áàñºà ºàëàìåí òå»åñòiðiëiï îòûð¹àí åñêåðòêiø ìàòåðèàëäàðûíû» äà ñèïàòûí åñêå àë¹àí æ¼í.

Èñïèäæàá - ²àçàºñòàííû» λò¾ñòiãiíäåãi áàñòû ºàëà æ¸íå iði ñàóäà îðòàëû¹û áîëäû, îíû» àéìà¹ûíà Æåòiñóäû» äà ºàëàëàðûí æàòºûç¹àí Èñïèäæàáòû» íå¹½ðëûì òîëûº ñèïàòòàìàñûí °ë-Ìàêäèñè áåðãåí. Èñïèäæàá ¾ëêåí iði ºàëà- äåï æàçäû. Îë Èñïèäæàáòà ºàçáà çåðòòåói æ¾ðãiçiëãåí æîº. Áiðຠºàëà æ½ðòûíàí ¸ð êåçäå êåçäåéñîº òàáûë¹àí çàòòàðäû» iøiíäå àñà ê¼ðêåì êåðàìèêàíû» òàìàøà ¾ëãiëåði, ìåòàëäàí æàñàë¹àí á½éûìäàð, ¸øåêåé çàòòàð áàð.

Îòûðàð - ¸óåëãi îðòà ¹àñûðëûº ²àçàºñòàííû» iði ºàëàëàðûíû» áiði. Îòûðàð ò¼áå ºàëà æ½ðòûíû» ¾éiíäiëåði Àðûñòû» Ñûðäàðèÿ¹à º½ÿòûí æåðiíå æàºûí, òåìið æîë ñòàíöèÿñûíàí áàòûñºà ºàðàé 15 êì. æåðäå æàòûð. ²àçàºñòàí òåððèòîðèÿñûíäà¹û áàñºà ºàëàëàð¹à ºàðà¹àíäà Îòûðàð òóðàëû æàçáà äåðåêòåìåëåðäå ¸æåïòåóið ê¼ï ìà¹ë½ìàòòàð ñàºòàë¹àí. Îëàðäà Îòûðàð äåãåí àòïåí ºàòàð îíû» Ôàðàá äåãåí áàñºà äà àòàóû êåçäåñåäi. Å» àë¹àøûíäà, äåï øàìàëàéäû çåðòòåóøiëåð, Ôàðàá äåãåí àòïåí àñòàíàñû Îòûðàð áîë¹àí àéìຠàòàë¹àí, àë êåéiííåí àéìàºòû» àòûí îíû» áàñòû ºàëàñûíà àóûñòûðûë¹àí. Àðõåîëîãèÿëûº ìàòåðèàëäàð VII-VIII ¹.¹. Îòûðàðäû» ê¸äiìãi ¸óåëãi îðòà ¹àñûðëûº ºàëà áîëûï ºàëûïòàñûï, ôåîäàëäûº èåëiêòi» îðòàëû¹ûíûí ê¼ðñåòåäi. Îíû» áèëåóøiñi ¼çiíi» òå»ãåñií ñàí æ¸íå ‘’Îòûðàð-áåíä ïàòøàñû’’ äåï àòàë¹àí. ²àëà àéìà¹ûíäà áiðíåøå ½ñຠºîíûñòàð ìåí ºàëàëàð áîë¹àí.

²îíûñòàð ìåí çàìîêòàð.

Æàçáå äåðåêòåìåëåðäi» ì¸ëiìåòòåði ìåí àðõåîëîãèÿëûº çåðòòåóëåðäi» í¸òèæåëåði ¸óåëãi îðòà ¹àñûðëàðäà îòûðûºøû åëäi» íåãiçãi ὺàðàñû ºîíûñòàðäà ò½ð¹àí äåï ñàíàó¹à ì¾ìêiíäiê áåðåäi. Áåëãiëi ºàëà æ½ðòòàðûíû» ê¼ïøiëiãi áið êåçäå íຠñîë ºîíûñòàðäàí ºàë¹àí. ²àçûë¹àí ºàëà æ½ðòòàðûíû» êåéáiðåóëåðií îðòà ¹àñûðëûº ñåëîëûº ºîíûñòàðìåí ñàëûñòûðó¹à áîëàäû. Òàëàñ ໹àðûíäà á½ë- Òàðàç¹à æàºûí îðíàëàñºàí. Æàëïàº-ò¼áå ñûðòûíàí ºàðà¹àíäà Æàëïຠò¼áå åêi ñàéëû, áiòiìi òåêøå ò¸ðiçäi ò¼áå. Îíû» λò¾ñòiê-Øû¹ûñ á¼ëiãiíäå iøêi ºàìàëäû» ºàëäû¹û æàòûð. Ò½ð¹ûí ¾éëåðäi» æîñïàðû øàðøû æ¸íå òiê á½ðûøòû áîëûï êåëåäi. Îëàðäû» ºàáûð¹àëàðû áóûëòûº òàñòàí ºàëàí¹àí iðãå òàñòû» ¾ñòiíå ò¼ðò á½ðûøòû, iøi êiðïiøòåí ò½ð¹ûçûë¹àí, ²àáûð¹àëàðäû îéûï ø¼ëäiêòåð æàñàë¹àí. Åäåíäå ê¾ë òîëû æåð îøàºòàðäû» îðíû øûºòû. Êåéáið á¼ëìåëåð ºîéìà åñåáiíäå ïàéäàëàíûë¹àí îëàðäû» àñòûº ñàºòàéòûí ½ðàëàðû áîë¹àí. Ìåòàëäàí ñî¹ûë¹àí òå»ãåëåð æèûíòû¹ á½ë ºîíûñòàðäà àäàìäàð VIII-IX ¹.¹. ìåêåíäåãåí äåï áåëãiëåóãå ì¾ìêiíäiê áåðåäi.

λò¾ñòiê-Áàòûñ Æåòiñóäà¹û Ëóãîâîå ºàëà æ½ðòûíû» ìà»ûíäà¹û ñåëîëûº óñàäüáà çåðòòåëäi. Îíû» º½ëà¹àí ºàëäû¹û ä¼»ãåëåíiï êåëãåí ò¼áåøiêå áîëûï æàòûð. Óñàäüáàäà ò¼áåëåði ê¾ìáåçäåëiï æàáûë¹àí áiðíåøå òiê á½ðûøòû ¾éëåð áîë¹àí. ²àáûð¹àëàðû ê¾éäiðiëãåí áàëøûº áëîêòàðäû ò¼ðò á½ðûøòû êiðïiøòåðìåí àðàëàñòûðà ºàëàï ò½ð¹ûçûë¹àí. Óñàäüáàäà øàðàï ïåí æ¾çiì øûðûíûí æàñàéòûí øåáåðõàíà áîë¹àí. Àëìàòûíû» Ñîëò¾ñòiê Øû¹ûñûíà ºàðàé 50 êì. æåðäå, ʼòåíñàé ¼çåíiíi» ñîë æà¹àëàóûíà îðíàëàñºàí øà¹ûí ñåëî ºîíûñû ø¼ãiï ºàë¹àí äóàëìåí ºîðøàë¹àí ò¼ðò á½ðûøòû ºûðàò áîëûï ê¼ðiíåäi. Àóìà¹û áið ãåêòàðäàí øàìàëû ¹àíà àñàäû. ²àçûëûï àøûë¹àí 540 øàðøû ìåòð æåðäå 20 ¾éäi» îðíû øûºòû. ²½ðûëûñòàðäû» iðãå òàñòàðû æîº, ºàáûð¹àëàðû ñîºïà áàëøûºòàí ñî¹ûëûïòû. Øà¹ûí ¾éëåðäi» ò¼áåëåði æàéäຠæàáûë¹àí, ¾ëêåíäåðiíi» åêi ñàéëû øàòûðëàðû áîë¹àí. Îëàð ¾éäi» åäåíiíå ºàçûï îðíàòûë¹àíäi»ãåêòåðìåí òiðåëãåí. ¶éëåðäi» ò¼áåëåði ºàìûñïåí æàáûëûï, áàëøûºïåí ñûëàí¹àí.

²àçûëûï àøûë¹àí ¾éëåðäi» iøiíäå åêåói îðòàëûº ¾éëåð áîë¹àí. λ æà¹ûíäà ò½ð¹àí º½ðûëûñòàð á¼ëåê åêi êîìïëåêñêå áiðiêòiðiëãåí. Îëàðäû» iøiíäå àóëà æà¹ûíàí êåëåòií æi»iøêå ä¸ëiçäåð áàð. ¶ø á¼ëìå ¼ç àëäûíà á¼ëåê, á¼ëìåëåðäi» áiðiíäå òàíäûð, ºàñûíäà àñ ¾é ò½ð¹àí. Îò æà¹àòûí àóçûí ºàðàìà-ºàðñû åêi æàººà ºàðàòºàí áiðíåøå æåð îøຠñàëûí¹àí. Åêiíøi êîìïëåêñòå ä¸ëiç ¾éëåðäi ºîðàíû» iø æà¹ûíäà¹û êiøêåíå àóëàìåí æàë¹àñºàí, àñ ¾éäåãi åêi æåð îøàºòû» áiðåói ¾ø ºàçàí¹à àðíàëûï æàñàë¹àí. Á¼ëìåäå àñòûº ñàºòàéòûí ½ðàëàð, íàí ïiñiðåòií òàíäûð áîë¹àí. Áiðíåøå ºîë äèiðìåí ìåí òåði ø¼ëäåéòií ñ¾éåêòåí æàñàë¹àí º½ðàìäàð òàáûë¹àí.

²àëàëàð ìåí ºîíûñòàð¹à òå»åñòiðiëiï îòûð¹àí åñêåðòêiøòåðäåí áàñºà, ²àçàºñòàí òåððèòîðèÿñûíäà çàìîêòàðäû» äà º½ëà¹àí îðûíäàðû òàáûëäû. Îëàð ê¼áiíåñå ºàëàëàð ò¼»iðåãiíäåãi òàó øàòºàëûí îëàðäàí ຺àí ¼çåíäåðäi» áàñòàóûíäà îðíàëàñºàí.

Çàìîê ¼ìiðiíi» åêi êåçå»i àíûºòàëäû. (VI-VIII æ¸íå IX-X ¹.¹.) Åêiíøi êåçå»äå çàìîêòû» iøi øàìàëû ¼çãåðòiëiï, ºàéòà ñàëûíûïòû, á¼ëìåîëåð àðàñûíäà¹û á½ðûí¹û åñiêòåð êiðïiøïåí áåêiòiëiï, ñûðòºû ºàáûð¹àëàðäàí æà»àäàí åñiêòåð øû¹àðûë¹àí. Iøêi ºàáûð¹àëàðû áàëøûºïåí æ¸íå àëåáàñòåðàìåí ñàí ðåò ñûëàíûïòû.

VIII-X ¹.¹. àðõèòåêòóðàñû. ´òêåí çàìàíäà¹û ñ¸óëåò ¼íåðiìåí áàéëàíûñòû áîëûï êåëåäi æ¸íå ñûíûìåí áiðãå æà»à ì¸íåðäi» ýëåìåíòòåðiìåí êåìåëäåí ò¾ñêåí. Íåãiçãi º½ðûëûñ ìàòåðèàëû iøêi êiðïiøòåí ê¾éäiðiëãåí áàëøûº áëîêòàð áîëäû. Ñîë ñèÿºòû å» àëäûìåí ¾éëåðäi» ò¼áåëåðií æàáó¹à à¹àøòû ïàéäàëàíûëäû. Iði-iði º½ðûëûñòàð ìåí çàìîêòàðäû» ñûðòºû ºàáûð¹àëàðû ê¼áiíåñå ê¾éäiðãåí ì¾ñiíäi ºàëàºøà ºûøïåí ºàïòàë¹àí. Å»ñåëi º½ðûëûñòàðäà ê¾éäiðãåí êiðïiøòi», ñîíäàé-ຠîéìàëû à¹àøòû», ãèïñòi», àëåáàñòðäû» ìà»ûç¼û áàð¹àí ñàéûí àðòà áåðãåí. Çåðòòåóëåðäi» ê¼ðñåòói áîéûíøà ¾éëåðäi» iøêi ºàáûð¹àñûíà ê¾éäiðãåí ºûøòàí îþ-¼ðíåê æàñàó êå»iíåí ºîëäàíûë¹àí.

°óåëãi îðòà ¹àñûðëûº º½ðûëûñòàðäû» àðõèòåêòóðàëûº ¸äiñòåði, æîñïàðû, º½ðûëûñ òåõíèêàñû ºàíäàé áîë¹àíûí λò¾ñòiê ²àçàºñòàíäà¹û VI-VIII ¹.¹ çàìîêòàí ºàëûïòàñºàí Áàáà-Àòà iøêi ºàìàëûíû» ñàðàé êîìïëåêñiíå ºàðàï áiëóãå áîëàäû. Åêi ºàáàòòû ºàáûð¹àëàðûíû» áèiêòiãi 6 ì, á½ë çàìîê iøêi êiðïiø ïåí ê¾éäiðiëãåí áàëøûº áëîêòàðäàí ò½ð¹ûçûë¹àí. Áàðëûº íåãiçãi á¼ëìåëåði åêiíøi ºàáàòòà áîë¹àí, î¹àí ê¾ìáåçäåëiï æàáûë¹àí ïàíäóñ ò¸ðiçäi áàñïàëäຠä¸ëiçáåí øû¹àäû. ¶éäi» íຠîðòàñûíäà áiðiíøi ºàáàòòû» äå»ãåéiíäå ñåãiç ºûðëû ê¾ìáåçäi çàë îðíàëàñºàí. Øàðøû òàáàëûíàí ñåãiç ºûðëû ê¾ìáåç øû¹àðó ¾øií á½ðûøòàðûí êiðïiøïåí òîëûºòûðûïòû. ĸëiçäi» λò¾ñòiê ºàáûð¹àñûíäà ò¼áåñi áèiê ¾øêið ê¾ìáåç ñåêiëäi æàáûë¹àí áàñïàëäຠãàëåðåÿñûíà êiðåòií åñiãi áàð. Áàñïàëäຠãàëåðåÿñûíû» áiðiíøi ò¼ñåói ¾éäi» áàòûñ ºàáûð¹àñûí áîéëàï, λò¾ñòiê-Øû¹ûñ á½ðûøòà¹û ê¾ìáåçäi á¼ëìåãå àïàðàäû. Àë ê¾ìáåç êiðïiøòi àðºà ò¸ðiçäåñ ñàòûëû ò½¹ûð¹à òiðåï, áiðòiíäåï êåðòïåøåëåé ºàëàó ¸äiñiìåí øû¹àðûë¹àí.

X ¹àñûðäà ñàðàé êîìïëåêñi òà¹ûäà ¼çãåðòiëiï, ºàéòà ñàëûíàäû. Æàíàìà á¼ëìåëåðãå êiðåòií ò¼ðò åñiãi áiðiíå-áiði ºàðñû îðíàëàñºàí çàë ò½ð¹ûí êîìïëåêñòi» íåãiçãi á¼ëiãiíå àéíàëäûðûë¹àí.

²àçiðãi Àºòàñ äåï àòàëàòûí (Æàìáûëäàí 70 êì æåðäåãi Øû¹ûñºà ºàðàé) á½ðûí¹û º½ðûëûñ ºàëäû¹û îðòà ¹àñûðëûº àðõèòåêòóðàíû» ºûçûºòû åñêåðòêiøòåðiíi» áiði áîëûï òàáûëàäû. Îíû» ºàáûð¹àëàðû iði òàñ áëîêòàðäàí ºàëàí¹àí. ²½ðûëûñòû» áiòiìi ½çûí ºàáûð¹àëàðûí Ñîëò¾ñòiê ïåí λò¾ñòiêêå ä¸ë ºàðàòûï ñàë¹àí òiê ò¼ðò á½ðûøòû áîëäûï êåëåäi. Iøiíå êiðåòií ò¼ðò åñiê áàð: áiði- ñîëò¾ñòiê ºàáûð¹àñûíäà, óøåói- î»ò¾ñòiãiíäå. Îðòàäà æ½ðíàºòàðû ¹àíà ñàºòàë¹àí áà¹àíäàðû áàð êå» iøêi àóëà áîëûïòû.

Òàðàç ò¾áiíäåãi Áàáàäæà-Õàòóí ìàçàðû ìîíóìåíòàëäûº äiíè àðõèòåêòóðàíû» êåìåëäåíãåíií ê¼ðñåòåäi. Á½ë àðàñûíà ëàé áàëøûº º½éûëûï, ê¾éäiðiëãåí øàðøû êiðïiøòåí ºàëàí¹àí, àéºûí áiëiíãåí áàñòû ºàºïàñû æîº, òåêãå ò¸ðiçäi ìàçàð. Ìàçàðäû» ä¸ë ¼çiíäåé áàðàáàí¹à îðíàòûë¹àí 16 ºûðëû ê¾ìáåçi áàð.

Áàòûñ æຠºàáûð¹àñûíàí áàñºà ºàáûð¹àëàðûíû» á¸ði áiðäåé. Êiðåòií åñiãi-Øû¹ûñòà. ²àáûð¹àëàðûíäà åêi-åêiäåí àðºàëû òåðåçåíi» îðíû áåëãiëåíãåí, îëàðäû» àðàñûíäà òåðå» ºóûñòàð ºàëäûðûë¹àí. Òåðåçå îðûíäàðûíû» ¾ñòiíåí èiëäiðå ºàëàí¹àí êiðïiøòåðìåí ìåäàëüîí æàñàë¹àí. Òåðåçåëåð äå ºóûñòàð ìåí ìåäàëüîíäàð ºàáûð¹àäàí ºûðëàðû øû¹àðûï ºàëàí¹àí êiðïiøòåðìåí ºîðøàë¹àí. Àðõèòåêòóðàíû» ¼òå ºàðàïàéûìäûëû¹û ñûðòû ¼ðíåêòåëãåí êiðïiøòåðiíi» æ¸íå áàñòû ºàºïàñûíû» áîëìàóû, êiðïiøòåðäi» íåøå ò¾ðëi ºèþëàñòûðó àðºûëû ¹àíà ¸ñåìäåëói Áàáàäæà-Õàòóí ìîâçåëåéiíi» ¼çiíäiê åðåêøåëiãi áîëûï òàáûëàäû.

Лекция 19-20

Îðòà ¹àñûð åñêåðòêiøòåði. VI-IX ¹.¹. ê¼øïåíäiëåðäi» åñêåðòêiøòåði.

Æîñïàðû:


  1. Èñëàì içiíäåãi äiíè åñêåðòêiøòåð.

  2. °äåáè æàçáà åñêåðòêiøòåð.

  3. ²îðºûò àòà êiòàáû.

°äåáèåòòåð:

  1. Õ. Ìàäàíîâ '' ²àçຠì¸äåíèåòiíi» òàðèõû '' À, 1998 æ.

  2. Òûíûñáåê ²î»ûðàòáàåâ '' Åðòåäåãi åñêåðòêiøòåð'' À, 1996 æ

  3. ''²àçຠÑÑÑÐ òàðèõû'' À, 1980 æ. I-òîì.

Òàðèõè áåëãiëåðäi» á½ë ñàëàñûíà Îðòà ¹àñûðäàí áàñòàï, XVIII ¹àñûðäû» àÿ¹û ìåí XIX ¹. áàñ êåçiíå äåéií ñàëûí¹àí ìåøiò, ìåäðåñå, ìàçàðëàðäû æàòºûçàìûç. Îëàð: ßññàóè, Àðûñòàíáàá, ²àðàñîôû, Àºòàñ, κøû-Àòà, ²îðºûò Àòà, ²îðàñàí Àòà, Ñûðëûòàì, ̾ëêiàëàí, ²àðìàºøû Àòà ò.á. ̽íäàé åñêåðòêiøòåð áiðäå ''Ìîëà'',''Ìàçàð'' áiðäå ''Òàì'' äåï òå àòà¹àí.

Ñûð áîéûíû» àñà áàé òàðèõè àðõèòåêòóðàëûº åñêåðòêiøòåðiìåí ºàòàð ¹àñûðëàð òåðå»iíåí æåòêåí æàçáà ì¸äåíèåòi äå åëåóëi. ±àëûìäàðäû» àíûºòàóûíøà á½ë àéìàºòàí òàáûë¹àí êåéáið æàçáàëàð åæåëãi Ò¾ðêi òàéïàëàðûíû» ì¸äåíèåòiìåí ñàáàºòàñ áîëûï îòûð.

V-X ¹.¹ ²àçàºñòàí æ¸íå Îðòà Àçèÿ æåðiíäåãi àð¹û òåãiìiç àëûñòà¹û àòàëàðûìûçäû» ºàóûìäàñòû¹û ò¾ðêi òàéïàëàðûíû» ºà¹àíàòòàðû ìåí ë¹àøºû ôåîäàëäûº ìåìëåêåòòåðäi» ì¸äåíèåòií àé¹àºòàéòûí ì¸äåíè æàçáà åñêåðòêiøòåðãå æàòàòûí Îðõîí æàçáàëàðû òóðàëû îëàð àðºûëû ¸ëåìãå ¸éãiëi áîëûï, ò¼»iðåãiìiç ò¾ãåë òàíûï æàòºàí åðòåãi åðëiê, øåøåíäiê, øåáåðëiê, êåìå»ãåð êåëáåòiìåí á¾ãiíãi ½ðïàºòû òà» ºàëäûðûï îòûð¹àí Òîíûê¼ê, Áiëãå ºà¹àí òóðàëû , ñîë ä¸óiðäi» òàìàøà òóûíäûëàðû ιûç-íàìà, ²îðºûò Àòà êiòàáû òóðàëû ñ¼ç åòêåíäå îëàðäû» ºàçiðãi çàìàí¹à æåòêåíi æ¼íiíäå äå àéòà êåòóiìiç êåðåê. Îñû ºî¹àìíû» øû¹ûñ åëäåðií, Àçèÿ º½ðëû¹ûíû» òàðèõûí çåðòòåóøiëåð Í.Ì Ëåâøèí, Â. Ãðèãîðüåâ, Í.Ì ßäðèíöåâ, Â. Áîðòîëüä, Â. Ðîäëîâ ²àçàºñòàííû», ºàçຠõàëºûíû» òàðèõûí çåðòòåóãå , æàðèÿëàó¹à ¼ëøåóñiç ¾ëåñ ºîñòû. Í.Ì ßäðèíöåâ Îðõîí-Åíèñåé æàçáàëàðûí àøñà, Ðîäëîâ îíû îºûï, îðûñ, íåìiñ òiëiíå àóäàðûï, ñîë àðºûëû îíû» ä¾íèåæ¾çiíå ê¼ïòåãåí òiëäåðiíäå æàðèÿëàíóûíà ¸ëåìäiê ñèïàòòû æà»àëûº ðåòiíäå òàíûëóûíà ñåáåïêåð áîëäû. Îðûñòû» æà¹ðàôèÿ ºî¹àìûíû» øû¹ûñ Ñiáið á¼ëiìi 1889 æ. Ìîí¹îëèÿ æåðiíäåãi, òàðèõè îðûíäàðäû çåðòòåó ¾øií ½éûìäàñòûð¹àí àðíàóëû ýêñïåäèöèÿíû Ìîí¹îë æåðiíå îðûñ ñàÿõàòøûñû , ê¼ðíåêòi òàðèõøû ¹àëûì Í.Ì ßäðèíöåâ áàñòàï áàðäû. Ýêñïåäèöèÿ Àëòàéäû» ñ½ëó òàáè¹àòûí òàìàøàëàï, åðòåäå åë æàéëà¹àí îðûíäàðûí ê¼ðiï, ²îøà-²àéäàì àéìà¹ûíäà¹û Øû»¹ûñõàííû» îðäàñû áîë¹àí ²àðîºûìäà ê¼íå ä¸óiðäi» æî¹àëûï áàðà æàòºàí ì½ðàëàðû òàñòàí æàñàë¹àí åñêåðòêiøòåðìåí òàíûñàäû. Îëàð ñîë ºîðûìíû» òåðiñòiê áåòiíäåãi îéïàòòàó æåðäåãi ¾ëêåí àëà»äà¹û æåë ìåí æàóûííàí, ºàðäàí òîçûï, º½ðûï áàðà æàòºàí º½ðûëûñòû» ºàëäûºòàðûíà íàçàð àóäàðàäû. Ñîëàðäû» àðàñûíäà îëàðäû» áiðíåøå ò¼ðò ºûðëû ºàøàï æàñà¹àí º½ëàï æàòºàí òàñ áà¹àíàëàð êåçäåñåäi. Ñîëàðäû» àðàñûíäà¹û ò¼ðò ºûðëû ò¾ãåëäåé æàçó¹à òîëû ê¼ëåìi æà¹ûíàí áàñºàëàðäàí á¼ëåêòåó iðiëåó áîëûï îºøàóëàíûï ê¼çãå ò¾ñåòií ñà¹àíà òàñºà Í.Ì ßäðèíöåâ àéðûºøà ê¼»ië àóäàðäû. Åñêåðòêiø òàñòàðäû ,îíû» iøiíäå åðåêøå íàçàð¹à iëiêêåí òàñòû ñóðåòêå ò¾ñiðiï, îíäà¹û òà»áàëàðäû ºà¹àç¹à ê¼øiðiï ëûï, îäàí ¸ði øûººàí ýêñïåäèöèÿ¹à òà¹û áið àéðûºøà iði æàçóû ìîë òàñòàí ºàøàëûï æàñàë¹àí åñêåðòêiø êåçäåñåäi. Á½ë òàñòû» äà æàé òàñ åìåñ åêåíií ¹àëûì áiðäåí áiëiï, ò¾ñiíåäi. Îíû 콺èÿò òåêñåðiï, õàòòàï àë¹àííàí êåéií ýêñïåäèöèÿ ²àðàºîðûì¹à ºàéòà îðàëûï æàçáà æ½ìûñòàðûí æàë¹àñòûðàäû.

Îñû ò½ñòà Åíèñåé áîéûíäà Ìèíñê ºàëàñûíû» ìà»ûíäà åêi ì¸ðòå áîëûï ºàçáà æ½ìûñòàðûí æ¾ðãiçãåí. Ôèí àðõåîëîãèÿëûº ºî¹àìûíû» ýêñïåäèöèÿëàðû äà ¼çäåðiíå ò¾ñiíiêñiç òà»áàìåí òîëòûðûë¹àí òàñòàí æàñàë¹àí åñêåðòêiøòåð êåçäåñêåíi òóðàëû æàðèÿëàéäû. Îíäà¹û òà»áàëàð Í.Ì ßäðèíöåâ ýêñïåäèöèÿñû òàïºàí òàñòà¹û ºàøàë¹àí æàçó¹à ½ºñàñ åäi. Ðóíü(æ½ìáàº) æàçóäû» ñûðûí àøó¹à ê¼ïòåãåí ¹àëûìäàð ûíòûçàðëûº¼ áiëäiðäi. ²àëìຠíåìåñå ìîí¹îë æàçóû, êåíò æàçóû ñêèô-ñëàâÿí æàçóû äåï æîðàìàë àéòóøûëàð àç áîëìà¹àí.

1898 æ. æ½ìáຠæàçóëàðäû» ñûðûí àíûºòà¹àí, îëàðäû» òà»áàëàðûíû» á¾ãiíãi áåëãiëi áið íàºòû ¸ðiïòåðãå ñàé êåëåòiíií æ¸íå á½ëàðäû» ê¼íå ò¾ðiê òiëiíäå æàçûë¹àíûí ¹ûëûìè æîëìåí ä¸ëåëäåï áåðãåí åêi ¹àëûì áîëäû. Îíû» áiði Äàíèÿäà ò½ðàòûí Ñêàíäèíàâèÿ ôèí æàçáàñûíû» òàðèõøûñû áåëãiëi ¹àëûì Âèëüãåëüì Òàéñîí, àë åêiíøiñi îðûñ ¹àëûìû, øû¹ûñòàíóøû àêàäåìèê Â. Ðîäëîâ áîëäû. Ñûñû ßäðèíöåâ íàçàð àóäàðûï, àéðûºøà ì¸í áåðãåí åêi ¾ëêåí ñà¹àíà òàñòà¹û æàçó ¸ëi ò¾ãåëäåé îºûï, îðûñ, íåìiñ òiëäåðiíå àóäàðûï, ¸ëåìäiê ¹ûëûìè æ½ðòøûëûºòû» èåëiãiíå àéíàëäû.

Í.Ì ßäðèíöåâ òàïºàí àë¹àøºû åêi åñêåðòêiøòi» áiði øû¹ûñ ò¾ðiê ºà¹àíàòûíû» ºà¹àíû Áiëãå ºà¹àííû» åêiíøiñi îíû» iíiñi, ä໺òû ¸ñêåð ºîëáàñøûñû ʾëòåãiííi» ºàáiðiíi» áàñûíà îðíòûë¹àí º½ëïû òàñòàð áîëàòûí. Àë ßäðèíöåâòi» ¾øiíøi îëæàñû- Îíãèíü ¼çåíiíi» ñà¹àñûíäà¹û àøûº àëºàïòà êåçäåñêåí. Áiëãå ìåí ʾëòåãiííi» ¸êåñi ìåí øåøåñiíå, ÿ¹íè Åëòåðiñ ºà¹àí ìåí Åëáiëãå ºàòûí¹à ºîéûë¹àí áåëãi åäi. Êåéiíiðiê ñîë ìà»äà¹û Ñåëåíãà ¼çåíiíi» ໹àðûíà Òîíûê¼êòi» áàñûíà ºîéûë¹àí åñêåðòêiø òàáûëäû. Ѽéòiï Îðõîí ¼çåíiíi» ìà»ûíàí 6-8 ¹.¹ ºàë¹àí òàñ ì½ðàëàð ¸ëåì æ½ðòøûëû¹ûíû» íàçàðûí ¼çiíå àóäàðûï, îíû çðòòåóãå îºûìûñòûëàðäû ê¼áåéòòi. ßäðèíöåâòåí êåéií ºàçáà æ½ìûñûí æ¾ðãiçãåí ×åõ àðõåîëîãû Ë. Èñèë ²àðàºîðûì ìà»ûíäà¹û åñêi çèðàòòàí ʾëòåãií ì¾ñiíiíi» áàñûí, îíû» ¸éåëiíi» áåéíåñi ñàëûí¹àí áåëãiíi» áið á¼ëiãií òàïòû. Îñû åñêåðòêiøòåðäå êåçäåñåòií æàçóëàðäû» ºàøàí æàçûë¹àíû òåêñåðiëäi. Ѽéòiï á½ë Îðõîí æàçóëàðûíû» á.ç VIII ¹. æàçûë¹àíû äàóñûç ä¸ëåëäåíäi. ̸ñåëåí ʾëòåãií åñêåðòêiøiíäåãi æàçóëàð 735 æ., àë æèíàºòàï ºîðûòûï àéòàòûí áîëñàº, ê¼ïòåãåí æàçóëàðäû» VII ¹. àë¹àøºû æàðòûñûíäà, ÿ¹íè 716-735 æ.æ æàçûë¹àíû ðàñòàëäû.
²îðºûò Àòà êiòàáû.

²àçຠì¸äåíèåòiíi» ºàëûïòàñóû ìåí äàìûëñûç äàìóûíäà¹û îíû» àæàðûí àøàòûí îºû¹àí, áiëãåí àäàì¹à í¸ð äàðûòàòûí VII-VIII ¹.¹ Ñûðäàðèÿ áîéûí ìåêåíäåãåí î¹ûç-ºûïøàºòàð àðàñûíäà ïàéäà áîëûï, ñàí ¹àñûðëàð áîéû àñà áà¹àëû òàðèõè ì¸íií ê¼ðêåìäiê ºàñèåò, ñàïàñûí æîéìàé àóûç ¸äåáèåòòi» àñûë ì½ðàñû ðåòiíäå ½ðïàºòàí ½ðï຺à òàðàï êåëå æàòºàí øû¹àðìàëàðäû» áiði ‘’²îðºûò Àòà’’ êiòàáû.

ƽðòòû» æàäûíäà, õàëûºòû» àóçûíäà à»ûç ¸»ãiìå ðåòiíäå ñàºòàëûï êåëãåí á½ë êiòàïòû» ºàçið ¸ëåìäå åêi ¹àíà ºîëæàçáàñû áàð åêåíi ì¸ëiì áîëûï îòûð. µçàº-½çຠîí åêi æûðäàí íåìåñå îí åêi î¹ûç-íàìåäåí ò½ðàòûí ‘’²îðºûò-àòàíû» î¹ûç òàéïàñû òiëiíäåãi êiòàáûíû»’’ áiði äàíàñû Äðåçäåí ºàëàñûíäà¹û êiòàïõàíàíû» ñèðåê êåçäåñåòií ºîëæàçáàëàðûíäà, àë àëòû æûðäàí ò½ðàòûí îíû» åêiíøi ºîëæàçáàñû Èòàëèÿäà¹û Âàòèêàííû» Àðèñòîëèê êiòàïõàíàñûíäà ñàºòàëûï êåëåäi.

²îðºûòòû» êiì áîë¹àíûí ò¾ðiê òåêòåñ, ò¾ðiê òiëäåñ õàëûºòàðäà, îíû» iøiíäå èiñi ºàçàºòà áiëìåéòií êiñi àç. Îë VIII ¹-äà Ñûð áîéûíäà ¼ìið ñ¾ðãåí àòàºòû áàòûð, àéòóëû àºûí, àñºàí ê¾éøi. Îíû» àíàñû î¹ûç, ¸êåñi ºûïøຠáîë¹àí. ιûç òàéïàñûíû» Ñûð áîéûíäà åðòåäå ßíãèêåíò, Óçêåíò, Æåíò, Îòûðàð, Øàðøûêåíò, Ѿòêåíò äåãåí îëàðìåí ºàðûì-ºàòûíàñòà áîë¹àí ºûïøຠòàéïàëàðûíû» Ñû¹àíàº, Ñàóðàí, Ò¾ðêiñòàí ñèÿºòû ºàëàëàðû ºàçàºòû» á¾ãiíãi ì¸äåíèåòi ìåí ñàëò-äñò¾ðií àë¹àøºû áàñòàïºû ¾ëãiëåðií ¼ìiðãå êåëòiðäi. Îñû ºàëàëàð ìåí êåíòòåðäå òàëàé òàìàøà ¾çäiê, àºûëäû äà, áiëiìäi, ¼íåðëi àäàìäàð ¼ìið ñ¾ðäi. Ñîëàðäû» áiði ²îðºûò åäi. Îë Ñûðäàðèÿíû» ò¼ìåíãi ñà¹àñûíäà¹û ºàçiðãi ²àðìàºøû àóäàíûíû» æåðiíäå áîë¹àí Æàíêåíò ºàëàñûíäà ä¾íèåãå êåëiï, ¼ñiï-¼íiï, òiðøiëiê åòiï, ê¾é-æûðëàðûí, íàºûë- ¹èáðàò ñ¼çäåðií øû¹àð¹àí. ²àéäà áàðñàäà ²îðºûòòû» ê¼ðiíå êåçäåñiï, àºûðû îñû ºàëà¹à îðàëûï ä¾íèå ñàë¹àí. ʼçi òiðiñiíäå àòà¹û øàðòàðàïºà æàéûëûï êåéií îíû» àòû à»ûç¹à àéíàëäû. À»ûçäà ²îðºûòòû» ¹àçèç àíàñûíû» º½ðñà¹ûíäà ¾ø æûëæ¾ðãåí àéòûëàäû. Àíàñû áîñàíàð êåçäå ò¼»iðåêòi ºàð໹ûëûº ºàïòàï, ûç¹ûðûº æåë ñî¹ûï, ê¼ïòåí ñåëäåòiï æàóûí æàóàäû. ²îðºûò òóàð êåçäå ºàðà àñïàíäû ñó àëûï, ²àðà æåðäi ê¾í àë¹àí, îë îë òóàðäà åë ºîðºûï, òó¹àííàí êåéií ºóàí¹àí äåï êåëåòií æûðëàð ñî¹àí îðàé àéòûë¹àí. Ìiíå îñûëàé áàñòàëàòûí ²îðºûò àòà òóðàëû à»ûç íåáið ¹àæàéûï æàë¹àñûí òàóûï àéòûëà áåðåäi. Îñûíäàé à»ûçäàð¹à íåãiçäåëãåí ‘’²îðºûò àòà êiòàáû’’ æàé ä¾íèå åìåñ, äàíàëûº øåæiðåñi. Îíäà åðòåäåãi î¹ûç ºûïøàºòàðûíû» ê¾íäåëiêòi ò½ðìûñ-òiðøiëiãi, ºàé¹û-ºóàíûøû, åðëiê ïåí åëäiêòi» æàºñûëûº ïåí æàóûçäûºòû» ê¼ðiíiñòåði ñóðåòòåëåäi.

²îðºûò àòà ¼çiíi» ºîáûçäàí ò¼êêåí êåðåìåò ê¾éëåðiíå õàëûºòû» àñºàí àðìàíû, ¼ìiðäi» ì¸íi ñèÿºòû ºàçຠäàëàñûíäà¹û æàóûíãåð òà¹äûðûíà òiêåëåé ºàòûñòû òàºûðûïòû àðºàó åòåäi.

²îðºûò àòà ºàéòûñ áîë¹àííàí êåéiíæ¾çäåãåí æûëäàð áîéû æ½ðò òà¹çûì åòiï, áàñ èiï º½ðàí îºû¹àí. Îíû» ½çຠóàºûò øûðຠæà¹óøû àäàìû äà áîëûï êåëãåí. Êåéií Ñûðäû» àíàñû àóûòºûï ê¾ìáåçäi ñó áàñºàí. Îíû» îðíûíà ñîë ê¾ìáåç áîë¹àí æåðäåí ºàøûº åìåñ àøûº äàëàäà 1980 æûëû ²îðºûò àòà¹à æà»à áåëãi îðíàòûëäû.

Õàëºûìûçäû» ì¸äåíè ºàçûíàñûíû» ñ¾áåëi á¼ëiãi ²îðºûò àòà ì½ðàëàðû òåêòåñ ê¼íå ä¸óiðäåí êåëå æàòºàí ýïîñòûº øû¹àðìàëàðäû» áiði ‘’ιûç-íàìå’’, ‘’ιûç-æûðû’’, ‘’ιûç-áàòûð äàñòàíû’’ äåãåí àòïåí æ½ðòºà êå»iíåí òàðà¹àí á½ë ýïîñòà î¹ûç ºà¹àííû» æîðûºòàðû, áàòûðäû» åðåí åðëiêòåði, åëäi» áiðëiê áåðåêåñi òóðàëû àéòûëàäû.

Лекция 20-21

Орта ғасырдағы қалалар қала және қоныстар IX-XIIIғ.ғ.

Жоспар


1.Қаланың топаграфия типология санының, қала құрылымының өсуі.

2.Тұрғындардың өсуі және демография мәселелері.

3.Қол өнердің,сауданың,ауыл шаруашылығының өсуі.

4.Қаланың мәдениеті.

Қалалар санының өсуі.

Археологиялық зерттеулер мен материялдар қалалар санының көбейгенін айқын көрсетеді.Егер осының алдындағы кезеңде оңтүстік Қазақстанда 30 қаланың орны бар деп. саналса ,бүгінде олардаң саны37-ге жетіп отыр.Егер осының алдындағы кезеңнің жазбаша деректемелерінде 6 қала ғана айтылса ,қазір олар –33.Мұның өзі бұл аудан туралы тарихи және географиялық әдебетте мағлұматтың мол екенін ғана емес, сонымен қатар Шығыстың экономикалық және мәдени байланыстар жүйесіне кеңінен орналасқан қалалар маңызының артқанын да білдіреді.

Деректемелерде тау етегіндегі белдеулерде жаңадан Жумишлагу және Манкент қалалары атлды,сол кезде Арыстың орта ағысында орталығы Осбаникет болван Кенже округіқұрылған.Фараб округ інде орта ғасырлар қалаларын атайды.Шауғарда Ясы және Шағылжан, Қарнақ,Қарашық және Шур (Сури)қалалары пайда болды.Сауран қаласы,Сырдария төменгі ағысында Сығанақ ,Жанкент,Жент,АснасБаршыкент белгілі болды.Қаратаудың теріскей беткейінде –Балаж Бен Беру кет,Сырдарияның орта ағысында Сүткент қалалары орналасты.Сырдарияның төменгі ағымы Қаратаудың теріскей беткейлерінде қалалардың қалыптасуы үрдісі мейлінші шапшаңдай түседі.

Қалалардың аумағы ұлғаяды.Отырар рабадының көлемі 170 гектарға дейін жетті ,ал бұрын ол 5-7 гектардан аспаған еді Әрине ,бұл цифрларды кең көлемде қазу жұмыстары жүргізілгенге дейін түпкілікті деп. санауға болмайды, бірақ рабаттардың аталған шекараларының нақ IX-XIIғасырларда қалыптасқаны даусыз.Егер бұрын қалалар жұрты көпшілігінің жоғары қабаттары VI-VIII ғасырларға жататындарын қоспағанда жалпы көлемі белгісіз болып келсе,қазір барлық дер лік ескерткіштердің көлемі туралы нақты деректер бар,олар Оңтүстік Қазақстандағы қала мәдениеті ескерткіштерінің типологиясын жасауға мүмкіндік береді.

Лекция 21-22
Қазақстан жеріндегі кесенелер.
Жоспар.

1.Жошы хан кесенесі .

2.Айша Бибі

3.Арыстан баб

4.Қарақан кесенесі

5.Ахмет Яссауи

6.Баба-Ша Хатун кесенесі.

7.Ұзын Ата кесенесі.

Ахмет Яссауи кесенесі.
Түркістан қаласындағы Ахмет Яссауи ғимараты Орта ғасырлық сәулет өнерінің көрнекті ескерткіші.Ол XII ғасырда өмір сүрген,бүкіл Шығысқа аты әйгілі көне түркі ақыны ,софизмді уағыздаушы Ахмет Яссауидің бейітінің басына орнатылған.

Ахмет Яссауи ескеркіші-Орта азия мен Қазақстандағы біздің заманымызға дейін сақталған ең зәулім күмбезді, қыштан соғылған ғимарат.Оның көлденеңі –46,5м де,ұзындығы 62,5 метр.

Сыртқы көрінісі симетриялы жинақы келген бұл құрылысқа үлкенді –кішілі 35 залдар мен бөлмелер сыйып тұр.Олардың барлығы бір-бірімен қос қабатты 8 дәлізден және әр түрлі өтпелі баспалдақтармен жалғасып жатады.Ахмет Яссауи ғимаратының құрылымындағы тағы бір ерекшелік Қазандықты қоршаған блок тар-залдар мен бөлмелер күмбезді мызғытпай Остап тұратын тіреу іспетті.Қабырғаның қалыңдығын белгіленгенде де уйдің бер ік тұруы көзделген Үйдің берік тұруы көзделген .Үйдің қаңқасы түрліші қиюластырғандағы немесе күмбез тәрізді элементерден құрылады, бұл әдіс кейін Орта Азия мен Қазақстан архетиктурасында одан әрі дамытылды.

Ғимарат негізгі Орталық зал болып табылатын қазандықтың айналасына топтасқан әр түрлі мақсаттағы бірнеше жайлардан тұрады.Бұл Ахмет Яссауи беміті немесе қабірхана, мешіт, Кіші және Ақсарай, кітапхана ,құдықхана ,асхана , қызметшілері бөлмелері.

Қазандық комплекстегі ең сәулетті зал.Бұл діаметрі 18,2 метрге жуық шар конус формалы асқақ күмбезбен жабылған. Залдың нақ ортасында аңыз бойынша Түркістаннан 25 шақырым жерделі Қарнақ қыстағанда жеті металдың қосындысынан құйылған алып тай қазан тұрған.

Ғимаратың кірер бас қақпаға қарам –қарсы төргі бетте орналасқан. Бұл төртбұрышты 7,5х7,5м қабырғаларында таяздау қуыстары бар кең бөлме.Ортасында ақ жасыл асыл тастармен 3,25х1,2х2,2м тысталған биік сағана тұр.Кезінде бұл жерге ешкім жіберілмеген.Кітапхана ,Кіші Ақсарай секілді қазандықтың екінші жағынан,яғни батыс бөлігіне орын алған.Ал,құдықхана мен асхана кіре беріс қақпаның екі қанатында орналасқан.

Ахмет Яссауи мовзолей-мешіті мейлінше тамаша қолөнер шығармаларының үлкенбір қоймасы іспеттес .Мәселен,қазандар, құйма майшамдар,шырағдандар,алкен ту,алтин күміс жалатылған,ағаш люмен әреленген үлкенді –кішілі есіктерді айта аламыз.

Арыстан баб ---- күмбез, ескі Отырар қаласының орындағы көнет Архит ескерткіш.Арыстан баб--- Мұхаммед Пайғамбардың замандасы.Ахмет Яссауидің ұстазы пірі делінеді.Арабтардың Орта Азияны жаулай бастаған кезінде (VII-VIIIғ)шыққан кісі.Діни аңыздар бойынша Арыстан баб Мұхаммед Пайғамбардың аманат қалдырған киелі құрмасын финики тілінің астына сақтап келіп,Ахмет Яссауиге тапсырған.Хронология тұрғысынан қарағанда Мұхамед Ахмед Яссауиден 600жыл бұрын өмір сүрген .Демен ,бұл аңыз Арыстан бабтың беделін арттыру үшін дін адамдарының ойлап тапқан әдісі болуға тиісті. Арыстан баб мовзолейінің салынған уақыты белгісіз ,Алайда оны Отырар қаласының гүлденіп тұрған кезінде (IX-Xғ)тұрғызуы ақылға сыйымды.1218 жылы Отырар қаласын Шыңғысхан әскері талқандалған да қирауы да мүмкін.Темір тұсында жаңадан жөнделген мовзолейдің нұсқасы 1905-1909 жылдарға дейін жетіп,осы жылдары тағы да жөнделген.Мовзолейге жалғастырып салынған мешіт осы жылдардан соң қаланған.Мовзолей қабірғаларындағы ескі кірпіштер оның Темір заманында байта жөнделгенін растайды.Дегенмен,қай кезде жөнделсе де оған керек кірпішті отырар қаласының бұзылған қабірғасынан алып отырған.Қазіргі кмавзолей екі бөлмеден тұрады. Ортасында ұзынша дәліз.Негізгі бөлмелердің төбесі күмбезбен өрілген. Алдыңғы жағындағы кейінен қосылған мұнаралы қабырғалар көріксіз ,соңғы кездегі әр стиль үлгісінде жасалған.Бұл мовзолей- Отырар қаласының орнын білдіретін тарихи құнды мұра.

Ұзын Ата кесенесі

Көне Қызылқұмның қойнауы –Шардара өңірінде ,сырлы да шерлі Сырдың Орта ағысының сол жағалауында бұл күндерде алыстан мұнартып ,ескі дүние жәдігерліктің соңғы тұлғындай болып Ұзын-Ата күмбезі мен мұндалайды.Бүкіл сыр бойындағы Орта ғасыр ескерткіштерінің арасындағы бүтіндей сақталып қалған санаушы күмбездердің бірі осы Ұзын-ата кесенесі.Ол Оңтүстік Қазақстан облысының Шардара ауданындағы бұрынғы Комсомол күріш кеңшарының орталығынан сегіз шақырымдай жерде орналасқан.Кесене ішінде ,ескіше қарама –қарсы, күмбездің тікелей астында Ұзын-Ата ның мүрдесі жерленген .Ұзындығы үш метрдей ,ені жетпіс-сексен сантиметр, биіктігі бір метрге жуықтайтын тұтас құлыптас қойылған Оң жақ қабырғада бір есік бар.

Ежелгі аңыз-әңгімелерде Ұзын-Атаның шын аты-Асан Ата деседі.Атақонысы Ұзын-Ата –тайпақ екен.Әрі сөзі даулы.Асан қария Ақсақ темірдің бас кеңесшілерінің бірі болса керек.Ұзын-Ата сыр бойын мекендеген халықтардың ыстық-ықыласына бөленгендіктен ,әруақты қария ,ел атасы -әулие кісі атанған көрінеді. Ол зеңгі Атадан бата алған екен деген.де сөздері ел аузында әлі күнге айтылып жүр.Ұзын-Ата күмбезі қай уақытта салыныпты дегенге келсек,біздіңше ,олXIV ғ соңына немесе XV ғ бас кезінде болуына сәйкес келеді.Өйткені Ақсақ Темірдің өзі жылы дүниеден бас кешкен.Бұған қоса Ұзын-Ата күмбезінің маңдайшасындағы керамикалық тақтайшада араб тілімен Шермұхамед Хәлім Дұрманұлы деген кісінің цихра бойынша 77б ж,ал,біздің жыл санауымызбен 1377ж қайтыс болып,осында жерленгендігі айтылғанын.Бұл тақтайшадағы дерек Ұзын-Атаның азан шақырып қойылған шын Сімі немесе әулетті болуы да мүмкін.Қызылқұм қойнауына мұсылман дінін себуші,жақсылығымен тұрғылықты халықтың ықылас-пейіліне кенеліп,Әулие ата атанған пайғамбардың үмбеті деп. атануға тиіспіз.

Қож Ахмет Яссауи мен Арыстан баб сағаналарының қатарында Ұзын-Ата әулиенің Атын атауы тегінен те гін емес.Ол кәрі Сырдың арғы бергі жағын жайлаған қалың қоңыраттарға ғана емес ,бүкіл қазақ халқына ортақ қасиетті мекне.Оңтүстік өлкенің әр тарапынан әруағына зиярат етіп,бас июге адамдар толассыз келіп жатқан Ұзын-Ата кесенесінің күмбезі тарихтың тұманынан арыла алмай ,сан ғасырлардың сыры мен шежіресін бойына бүгіп,әлі күнге шейін мұңартады да тұрады.


Лекция 22

Æiáåê æîëû.


Æîñïàð:

  1. Æiáåê æîëû ñàðàïòàðûìåí.

  2. Ñàóäà ñàòòûº æ¸íå òàóàðëàðû.

  3. Äiíè íàíûìû.

°äåáèåòòåð:



  1. Ê.Áàéïàêîâ. À.ͽðæàíîâ. µëû Æiáåê æîëû æ¸íå îðòà ¹àñûðëûº ²àçàºñòàí. Àëìàòû-1992 æ.

  2. ²àçàºñòàí òàðèõû. Àëìàòû 1996 æ.

  3. ²àçຠñîâåò ýíöèêëîïåäèÿñû.

Æiáåê æîëû äåãåíiìiç íå, îë ºàøàí ïàéäà áîëûï, ºàíäàé ê¸äåãå æàðàäû, ºàé æåðëåðäi áàñûï ¼òòi.

Á½òºà òàáûíóøû ºàæû Ñþàíü-Öçàí 629 æûëû ‘’Áóääàíû» ºàñèåòòi ºàëäûºòàðûí ê¼çáåí ê¼ðó æ¸íå äií iëiìií øûíäàï çåðòòåó ¾øií ²ûòàéäàí ¶íäiãå ñàïàð øåêòi. Îë ²ûòàéäû Áàòûñïåí áàéëàíûñòûðûï æàòºàí æ¸íå òåõíèêàëûº æà»àëûºòàð¹à äiíè ì½ðàòòàð -¸äåíè æåòiñòiêòåðãå ì½ðûí метрдей , ені äûº áîëûï ò½ð¹àí îñû õàëûºàðàëûº æîëìåí æ¾ðäi.

Æiáåê æîëûíû» æåêåëåãåí á¼ëiêòåðiíi» ñû»àðëàðû æ¼íiíäå àéòàð áîëñàº, îíäà¹û ºàòûàñòàð ìåí çàò àëìàñó áàéëàíûñòàðäû á.ä.ä. III-II ìû» æûëäûºòûàðäà áàñòàë¹àí. Æiáåê æàñàï øû¹àðó æ¸íå îíûìåí ñàóäà æàñàó êåçå»i ê¾íi êåøåãå äåéií á.ä.ä. 1 ìû»æûëäûº ñàíàëûï êåëåäi. Àëàéäà ×çåíöçÿí ïðîâåíöèÿñûíäà Òàéõó ê¼ëiíå òàÿó ìà»äà ºàçáà æ½ìûñûí æ¾ðãiçãåí ²ûòàé àðõåîëîãòàðû íåîëèò ä¸óiðiíå æàòàòûí æiáåê ìàòàëàð, áåëäiêòåð ìåí æiáåê æiïòåð òàïòû. Á½ë ìàòàëàð æàñû á.á.ä. 2750-100 æ. Îëàðäû òàëäàï àíûºòàó æ½ìûñû ñîë êåçäi» ¼çiíäå - àº, ÿ¹íè á½äàí áåñ ìû» æûë á½ðûí äåðëiê, æiáåê æàñàï øû¹àðó ê¸ñiái ºàðàïàéûì ¸äiñòåð êåçå»ií áàñòàí êåøiï ¾ëãåðãåíií ê¼ðñåòiï áåðäi.

Á.ä.ä. VI-V ¹.¹ ²ûòàé æiáåãi áàñºà åëäåðãå, îíû» iøiíäå Áàòûñºà äà øû¹àðûëà áàñòàäû. Àëòàéäà¹û Ïàçûðûºòû» ‘’ïàòøà’’ ºîð¹àíäàðûíû» áiðiíåí á.ä.ä. V ¹. ê¼ðñåòåòií ôåíèêñòåð ºîëû ¼ðíåêòåëiï òiãiëãåí æiáåê æàìûë¹û òàáûëäû. Ñîíäàé-ຠλò¾ñòiê æ¸íå Áàòûñ Åâðîïà àóäàíäàðûíàí á.ä.ä. VI-V ¹.¹-¹à æàòàòûí ºàáiðëåðäåí æ¾ííåí æàñàë¹àí á½éûìäàð¹à òiãiëãåí æiáåê ìàòàëàð ìåí øàøàºòàð äà òàáûë¹àí.

²ûìáàò áà¹àëû æiáåêòåðäi òàðàòó iñiíå ñàºòàð ìåí ñêèôòåðäi» ê¼øïåëi ¸óëåòòåði äå àò ñàëûñòû. Ñîëàðäû» ºàòûíàñ àðàëûº ê¼ìåãiìåí ñîë êåçäå ºàñºàëäàºòû» ºàíûíäàé ºûìáàò òàóàð Îðò. Àçèÿ ìåí Æåðîðòà òå»içiíå äåéií òàðàäû.

Á.ä.ä. VI-III ¹.¹ îë æåðëåðäå ê¼øïåëi æ¸íå æàðòûëàé ñàºòàð ìåêåíäåäi. Àë ê¼ïòåãåí ºîð¹àíäàðäà¹û ºàáiðëåðäåí, îíû» iøiíäå Áåñøàòûð, Åñiê, Ò¾ãiñêåí, ¶éã¸ð¸ê ºàáiðëåðiíåí òàáûë¹àí ºàçáàëàð áîéûíøà îëàðäû» ì¸äåíèåòi æî¹àðû áîë¹àíû áàðøà¹à ì¸ëiì. Ñîë êåçäi» ¼çiíäå ຠñàºòàðäû» ²ûòàéìåí, ¶íäiìåí, Òàÿó æ¸íå Îðòà Øû¹ûñïåí áàéëàíûñû áîë¹àí. Á½¹àí ñຠòàéïàëàðûíû» ºàáiðëåðiíåí òàáûë¹àí ²ûòàé àéíàëàðû Îðòà Àçèÿ ìåí Èðàííàí ¸êåëiíãåí àñà ê¼ðêåì áåéíåëåíãåí øåòåëäiê á½éûìäàð äà êó¸ áîëà àëàäû. Á.ä.ä. II æ¸íå I ìû»æûëäûº îðòà øåíiíäå ¾éñiíäåð ìåí ºà»ëûëàðäû» ìåìëåêåòòåði ¼ìið ñ¾ðiï, Æiáåê æîëû æ½ìûñ iñòåï ò½ð¹àí êåçäå ì½íäà Ðèìäiê ¸éíåêòåð ìåí òå»ãåëåð, ²ûòàé æiáåãi ìåí àéíàëàðû, ñûðëû ûäûñòàð Èðàííàí ¸ðò¾ðëi ì¼ð òàñòàð æåòêiçiëiï ò½ð¹àí.

Àðõåîëîãòàð Åñiê Ò¾ðãåí, Øåëåê (àðºûëû Iëå ¼òêåëiíå, îäàí ¸ði Iëåíi» î» æà¹àëàóûìåí ºîð¹àí àðºûëû) ºàëàñûíû» ºàëäûºòàðûí òàïòû.


Ñàóäà ñàòòûº æ¸íå òàóàðëàð.

Îòûðàðäû ºàç¹àí êåçäå òàáûë¹àí çàòòàðäû» iøiíäå ÕIII-ÕIV ¹àñûðäû» ºîëà àéíàëàðû áîë¹àíûí àéòó¹à áîëàäû. Îëàðäû» áiðºàòàðû Æiáåê æîëû ìåí ²ûòàé ìåí Ïàðñûäàí êåëiï, ºàë¹à òàï áîë¹àí àéíàëàðäàí ò¾ñiðiï àë¹àí ¾ëãiëåð áîéûíøà º½éûë¹àí ̸ñåëåí ñûðòºû æà¹ûíäà ºóàëàñºàí

Õàéóàíäàð áåéíåñi ìåí 12 ì¾øåë æûëäàðûí ê¼ðñåòåòií õàéóàíäàð ìåí ìàë áåéíåëåði ñàëûí¹àí æ¸íå îëàðäû» èåðîãëèôïåí òà»áàëàí¹àí àéíàëû ê¼ðñåòiëãåí ²ûòàé àéíàëàðû îñû¹àí æàòàäû.

Æiáåê æîëûíäà¹û ò¾ðëi åñêåðòêiøòåðäi ºàç¹àí êåçäå ìóçûêà æ¸íåí òåàòð ñàëàñûíäà¹û äàìó áàðûñû ìåí ¼çàðà áiðií-áiði áàéûòûï îòûð¹àíûí ä¸ëåëäåéòií ê¼ïòåãåí àé¹àº çàòòàð òàáûëäû. Á½¹àí òàñ ä¸óiðiíäåãi ñàçäàí ê¾éäiðiï æàñàë¹àí ò¾éå áåéíåñií ºîñ¼ðêåøiíi» àðàñûíà ñûé¹ûçûï ñàëûí¹àí áèøi æiãiòòåð ìåí ºûçäàðäû» áåòêåï êèãåí àêòåðëåðäi», ìóçûêà àíñàìáëüäåðiíi» áåéíåëåð ñàíàòû æàòàäû. Çåðòòåóøiëåðäi» ïiêiðiíå ºàðà¹àíäà Áóääà äiíi ²ûòàé¹à ¶íäiäåí Îðòà Àçèÿ àðºûëû åíãåí. Á½ë äiíè à¹ûì á.ä.ä. I ¹. îðòà øåíiíäå òàðà¹àí.

Àðõåîëîãòàðäû» ñû òàáûñòàðû ºàòàðûíà Îðòà ¹àñûðäà¹û àòàºòû ºàëàëàðäû» áiði Èñïèäæàá, Ñàéðàì ¾éiíäiñiíå æàºûí æåðäåí òàáûë¹àí æåð àñòû ñîïûõàíàñû (ìîíàñòûðü) æàòàäû. Òàó á¼êòåðiíäåãi ñàðû òîïûðàºòû îáàëàð àñòûíàí áiðíåøå ½çûíøà æi»iøêå æàéëàð òàáó ì¾ìêiíäiãiíå ºîë æåòòi. Îëàðäû» ê¾ìáåç ò¼áåëåði VI-ÕIII ¹.¹ ò¸í òiê ò¼ðòá½ðûøòû ºàì êiðïiøòåðäåí ¼ðiëiï æàñàë¹àí. Ñîë êåçäåãi æåð ¾ñòi º½ðûëûñòàðûíà ò¸í ºàáûð¹àëàðûíû» ¸ð æåðiíå ºîéûë¹àí ºûø òiðåóëåð ºàðà áîÿóëàðìåí ñûðëàí¹àí. Æiáåê æîëûìåí áóääèçììåí ºàòàð Áàòûñòàí Øû¹ûñºà ºàðàé Õðèñòèàí äiíi òàðàëûï æàòòû.

Æåòiñó ìåí λò¾ñòiê ²àçàºñòàí ºàëàëàðûíàí íåñòîðèàíäàð¹à áàéëàíûñòû òàáûë¹àí îëæàëàð æàçáà åñêåðòêiøòåðäåãi ì¸ëiìåòòåðäi» àíûºòû¹ûí æåòêiëiêòi ò¾ðäåàéºûí ò¾ñåäi. Á½¹àí åñêi Àó-Áåøiì ºàëàñû æ½ðòûíàí àøûï àëûí¹àí õðèñòèàí øiðêåóiíi» ºàëäûºòàðû æàòàäû. Îíû» º½ðûëûñû òå» ò¼ðòá½ðûøòû æîáàìåí ñàëûíûï, ò¼áåñi ê¾ìáåçáåí æàáûë¹àí òiê á½ðûøòû àóëàñû áàð.

Àðõåîëîãòàð òàïºàí IÕ-ÕIII ¹.¹. ºàçáà åñêêåðòêiøòåði îñû ¼ëêåäå ºàëàëûº ì½ñûëìàíäûº ì¸äåíèåò ºàëûïòàñºàíûí ä¸ëåëäåé ò¾ñåäi. Òàðàç áåí Ìåðêåäåãi øiðêåóëåð ìåøiòòåðãå àéíàë¹àí. Æåòiñóäû» iði ºàëàëàðûíû» áiði-áàëàñ๽íäà¹û ìåøiò º½ðûëûñû Õ-ÕI ¹.¹ æàòàäû.

Лекция 23


XIII-XVғ.ғ 1.жартысында Қазақстанның қала мәдениеті.
Жоспар

1.Жетісудағы қалалар санының азаюы.

2.Жетісудағы қала мәдениетінің құлауы.

3.Қалалық қоныстар,баспананың жаңа түрлерінің қалыптасуы.

4.Қалалық бекіністер және қалалардың қызметі.

5.Сауда мен керуен жолдары.

6.Жер шаруашылығының құлдырауы.

7.Қала мәдениеті.


Жалпы алғанда Оңтүстік Қазақстанда отырықшы-егіншілік және кала мәдениеті дәстүрлерінің ұзақ уақыт сақгалуын атап өту керек. Қазір жаңа деректердің арқасында, қазақ тұрғын үйі жоспарлануының көптеген элементтерінің, оның интерьер біліктерінің тандырмен немесе түтін тарта-тын мұржасы бар пешпен жылыту жүйесінің, азық-түлікті шұңқырларда, ұраларда, шикі кірпіштен, балшықган, тастан жасалған жәшіктерде сақтау-дың түп қазығы XIII—XV ғасырлардағы және одан да ерте кездегі қалалық үй құрылысында жатқанын сеніммен атап айтуға болады. Қазақгардың матери-алдық мәдениетінің негізі орта ғасырлар кезінің кептеген мәдени жетістіктерінен құралған. Казақ халкының этногенезіне Оңгүстік Қазақстан-ның қалахалқыда катысқан.

Қазақстанның ортағасырлық археологиясындағы екінші бағыт XIII—XVIII ғасырлардағы кешпелілер өркениетін, тиісінше қыпшактардың, монғолдар-дың, қазақгардың ескерткішгері — молалар, қабір құрылыстарын, діни сәу-лет өнерін зерттеумен байланысты. XIII—XIV ғасырлардағы Қазақстан ескерткіштерінің Саян-Алтай мен Батыс Сібірден бастап Дунайға дейінгі Ев-разияның далалық әѕірінің мәдениетімен, әсіресе, затгай құрал-саймандар саласында өлке ескерткіштерімен ортақ бірқатар элементгері бар, бұған мон-ролдардың жаулап алуы, соған байланысты тайпалардың Монгол империясы, ал кейіннен оның алыстары шегінде кґшіп-қонып, араласуы әсер етті. Бұл өлке тұрғындарының, соның ішінде Қазақстанның далалық және егіншілік

аудандарында отырыкшыланған монголдардада жаппай «қыпшақгану» кезеңі болатын. Негізінен қорықар мен жекелеген кабірлерді казған кезде альшған археологиялык материалдар арқылы мәлім материалдық мәдениетті біркелкіеѕіріп жібергедей еді. Егер Орталық және Шығыс Қазақстанның онтүстігінде XIII—XIV ғасырлардағы қыпшақ қорғандары өзірше бірен-саран болса, Батыс Қазақстанда көптеген қорымдар табылып, зерттелді. Оларды зертгеушілер Алтын Орданың саяси және экономикалық иелігінің ортасына енген Батыс Қазақстанда мемлекет шекарасының тұрақгануы, сондай-ақ дала-лық аудадардыѕ ыләалдануына байланысты қолайлы экология жағдайларында көшпелі халық көбейіп, соның салдарынан көптеген кабірлер пайда болған деп АлайдаКазақстанның қалғанаудаң іріндаХІІІ—ХГ/ғасырлардағы қорымпар санының әзірше аз болуын түсіндірегін негізгі себеп ең алдымен оның соңғы орта ғасырлар көшпелілері мәдениетін зертгеу жағынан археологиялық ізденістердің нашарлығы болып табылады.

Соң орта ғасырлардағы көшпелілердің материалдарьн зертгеуге алғаш-қылардьң бірі болып А. Н. Бернштам көңіл аударды. Ол Жетісудан кездейсоқ табылған олжалар тобын қайта жариялап, сипаттап берді, олардың ішінде дөңес тұтқалы, өсімдік сияқты өрнекпен өсемделген тостаған және күміс қаңылтырлар бар, олар тегінде қабірлерден алынған болса керек. Зерттеуші бұл материалдарды қазақгар мен қырғыздардың этногенезі мәселелерін шешу үшін пайдаланған.

Көшпелілер, соның ішінде соңы орта ғасырлар көшпелілері жөніндегі Тянь-ІПань бойынша А. Н. Бернштам белгілеген такырыпты К. Ш. Табалдиев ойдағьдай жалғастырып, дамытты. Ол XIII—XIV ғасырлардағы қорғандар то-бын зерттеді.

А. Н. Бернштамны ізінше ол XIII—XIV ғасырларда тайпалар қырғыздар-дьң құрамьша кірген деп санайды. Алайда, бір нәрсе даусыз, кейніректе Тянь-Шань көшпелілері қырғыздар мен қазақгар тарихында маңызды рөл атқарған Моғолстан мемлекетінің құрамына кірген.

Шығыс Қазақстандағы, Ертіс бойындағы XIII—XIV ғасырлардың ескерткіштері мейлінше көп зерттелген. Бұлар — Жданов, Качир, Леонтьев қорымдарындағы қорғандар. Ф. X. Арсланованың пікірінше, бұл қабірлер ки-мек-қыпшақтайпаларынікі252. Шульба СЭС-інің бөгені астында қалған ай-мақгасы сондай ескерткіштер қазындыларының материалдарына талдау жа-саған С. М. Ақынжанов сол пікірді ұстанды.

Жетісу мен Орталық Қазақстанда қыпшақтардыңXIII—XIV ғасырлар-дағы жекелеген кабірлері ашылды255.

Бұрын аталып өтілгеніндей, Батыс Қазақстанда XIII—XIV ғасырлардьң көптеген жерлеу ескерткіштері табылып, зерттелді.

XIV ғасырдьщ аяғы — XV ғасырда ислам Қазақстанның далалық ауданда-рыңда, көшпелілер арасына да таралады, осыған байланысты жерлеу салты өзгеріп, далада жер бетіндегі сәулет ғимараттары — шикі кірпіштен және сирегірек болса да күйдірілген кірпіштен салынған кесенелер (мазарлар), Қазақстанньң батысында — құлпытастар, қойтастар, сандықгастар, үйінділер, сыпалар пайда болады. Мұсылман дінінің таралуына байланысты қоса кґмілетін құрал-саймандар кездеспейді, киімді кебін алмастырады, бетін овдгїстіюсе қаратып, солтүстік-батысқа бағдарлап жерлеу басым болады. Жерлеу-діни сәулет өнерінің бұл жаңа ескерткіштерінің тарихы тарихнама-ның ерекше білімін құрайды.

Лекция 24.

Қазақстанның XV-XXIIIғ. II-жартысындағы қала мәдениеті.

Жоспар.
1.Кейінгі орта ғасырдағы қалалардың топаграфия мен типологиясы және қалалар саны.

2.Қалалар құрылымы,қалалық квартал.

3.Қала қоныстары және қала тұрғындарының саны.

4.Сауданың дамуы.

5.Жер өңдеу шаруашылығы.

6.Қала мәдениетінің даму жолдары.

1) Тарихты соңғы ортағасырлык кезеңдерін зерттеудегі археологияның _мүмкіндіктеріне зерттеушілердің көзқарасы таяу уақытка дейін біркелкі бо-лған жоқ. Кезінде А. Ю. Якубовский Орта Азияның XV ғасырдан кейінгі та-рихи даму кезеңі «археологияның тікелей мүдделерінің шеңберіне сыймайды, ал археология Орта Азияның ежелгі және ертедегі ортағасырлық тарихына басты назарын аударады» деп жазған еді. Бұл жорамал Орта Азия мен Қазақстан археологтарының нақгы зертгеулеріне тікелей байланысты бола-тьш, олар әдетте өмір Темір заманының керамикасын, сәулег өнері мен сәу-лет ескерткіштерін зерттеуден әрі аспады.

Осы сипатгалған сарынмен катар, соңы орта гасырлардағы калаларды зерт-теуге арналған басқа бағыттар да дамытылды. М. Е. Массон басшылық еткен Онтүстік-Түрікменстан кешені археологиялық экепедициясы Нису қаласы-ның орнын зерттей келіп, өз мүдделерінің аясына XIII—XVIII ғасырлардағы объектілерді де қосты.

Алайда соңы орта ғасырлардағы қаланы зерттеуде Хорезм археология-лық-этнографиялық экспедициясының үргеніш қаласындағы ХУІ-ХУІІ ғасырлар деңгейінде жүргізген жұмысын үлкен ілгерілеу деп санау керек. Қазба жұмыстары Ташқала жұргының оңтүстік қақпалары кешенінде және кейін анықгалғанындай, XV—XVII ғасырларда сауда-қолөнер махалласы алып жатқан учаскеде жүргізілді. Орта Азияның соңы орта ғасырлардағы қала-ларының өмірін, қалалықтардың шаруашылығы мен тұрмысын сипатгайтьн мүдде жаңа ақпарат тыныш рет алынды. Сырдарияның теменгі ағысы бойна жасалған экспедицияның зерттеулері де соңы орта ғасырлардағы қоныстар-ды, соның ішінде XVIII—XIX ғасырлардағы қазақгар мен қарақалпакгардың қоныстарын да зерттеліп отырған қала жұрттарының қатарына жатқызды.

Егер Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудың саны орта ғасырлардағы қала-лары мен қоныстарының археологиялық зертгеу проблемасьн қарастыратын болсақ, зерттеушілердің монғолдардан кейінгі уақытта қала мәдениеті мен отырықшылық мәдениеттің құлдырап кеткендігін атап керсеткенін айту ке-рек. XIII—XVIII ғасырлар қабаттары деңгейі бойынша қала орындарына нақгы зерттеулер жүргізілген жоқ. Қазақстан археологтары 60-жылдардың басында ғана соны орта ғасырлардағы отырықшылык мәдениет пен қала мәдениетін нақты іздестіру және қазба жұмыстарын қолға алды, археология әуесқойлары Түркістан үйірмесінің мүшелері А. К. Кларе мен А. А. Черка-совтьщ 1904 жылы Огарар қаласы жұртының жоғарғы қабаттарына жүргізген қазба жұмыстарын, әділеттілік үшін болса да, атап өткен жөн, олар Отырар-дағы кең көлемде қазба жұмыстары жүргізілгеннен кейін-ақ анықгалғанын-дай, XVI—XVIII ғасырларға жатады. Бастапқыда Талас және Шу аңғарын-дағы, Қаратаудың солтүстік беткейлеріндегі XIII—XVIII ғасырлардағы ескерткіштер зерттейді. Осы бағытгағы алғашқы жұмыстардың ізі-ақ қала өмірінің ауқымы мен сипаты туралы түсінікті өзгертіп жіберді. XIII—XVIII ғасырлардағы мәдениет кешені бөліп шығарылды.

Огырар археологиялық экспедициясы 1969—1970 жылдары Арыс анарын-дағы, Сырдарияның сол жағалауындағы, Түркістан және Отырар жазирасын-дағы қалалардың жұрттарына зерттеу жїргізді. Отырарда стратиграфиялық тік їѕгу қазбасы арқылы XIII—XVIII ғасырлардағы қабаттар аршылды. Аэро әдістерді қолдана отырып, жоспарлы түрде жүргізілген, іздестіру және барлау сипатындағы қазба жұмыстары, зерттеулердің көрсеткеніндей XIII-XIV ғасырларда, қазақ хандығы калыптасқан кезенде тіршілігі қайнап жатқан көптеген қалатоптарьш анықгады. Оларды дерекгемелердегі Арыстағы Қарас-пан (Қарасаман), Жаканкент, Огырар жазирасындағы Шілік деп аталған кала-ларға балау мүмкін болды. Түркістан жазирасында—Сүре, Йунке, Шаңа, Қара-шық, Сырдарияның сол жақжағлауында Сүткент, Аркґк, Құтжан, Аққорғ-ан, үзгент калалары анықгалды. Қала мәдениетінің Қазақстан археологиясы үшін жаңа қабатының ашылуы қазақгар мен қазақ хандығының XV—XVIII ғасырлардағы тарихы женіндегі жазбаша деректемелердің ж-әне калалар, олар-дың соңғы орта ғасырлардағы Қазақстан тарихында атқаратын ролі туралы талдама макалалардың ғылыми айналымға енгізілуімен тұспа-тұс келген еді.

Осының бірі соңғы орта ғасырлардағы қала мәдениеті мен отырықшылық мәдениетке деген ғылыми ықыласты ынталандыра тисті. 1971 жылдан бастап Қазақстанның оңгүстігінде Оңтүстік Қазақстан кешенді археологаялық экс-педиииясы зерітту жұмысын ерістетті. Ол Отырар қаласының орнын өзінің қазба жұмысының негізгі объектісі етіп тандап алды. Содан бері 25 жыл бойы оңда XIII—XVIII ғасырлар деңгейіндегі қала қабатгары зерттеліп келеді. Сойың нәтИжесінде қала құрылысы анықгалды, тұрғын үйлер, қоғамдық құры-лыстар зерттелді, қаланың қызметіне — қолөнерге, саудаға, ауыл шаруашы-лығна таңдау жасалды. Отырар жазирасының соңғы орта ғасырлардағы ирригациясы, Сауранның соңғы орта ғасырлардағы көріздік суландыру жүйесі зерттелді.70-жылдары Түркістан қала жартының орнында XVII-XIX ғасырлар қабаты деңгейінде ауқымы ірі қазба жұмыстары жүргізілді.

Соңы орта ғасырлардағы қалалардың жұртында археологиялық зертгеулердің кеңейтілуі, материалдардың саны жағынан жинакгалуы мен бұл материалдардың соңы орта ғасырлар тарихының көптеген проблемала-рын анықгау мәселелеріндегі ықгимал мүмкіндіктері зор екендігінің айқын-далуы, сайып келгенде, мамандардың ғылымдағы жаңа «соңы орта ғасырлар археологиясы» бағытын мойындауына жеткізді. Алматыда 1981 жылы өткізілген кеңесте археологияның жаңа білімі ресми түрде танылды. Сөйтіп Қазақстан мен басқа да аймақгардағы тарихи процесті зерделеу, материалдық мәдениетті, әлеуметтік қатынастарды зерттеу ісінде археология мүмкіндіктерінің XIII—XIX ғасырлар кезеңіне де таралатыны дәлелденді.

Онтүстік Қазақстан мен Жетісудың соңғы орта ғасырлардағы қалаларына жасалған көп жылға созылған қазба жұмыстары құнды материалдар берді, ол жарияланып, монографиялар мен көптеген мақалаларда, диссертациялық зер-ттеулерде талданды. Бұл жарияланымдарға шолу жасау Қазақстанның соңғы орта ғасырлардағы қалаларын археологиялық зерттеудің кейбір қорытынды-лары туралы түсінік беруге, зерттеулердің негізгі проблемалары мен бағыт-тарын бөліп көрсетуге мүмкіндік туғызады. Отырар қаласының орнында XIII ғасырдың басындағы қабаттар деңгейіне жүргізілген қазба жұмыстары сол кездегі Қазақстан қаласы және соңы орта ғасыр қаласы туралы нақгырақ түісшік алуға мүмкіндік берді. XIV ғасырдың аяғы — XV ғасырдың басындағы тұрғын үй құрылыстары 1500 шаршы метр аланда зерттелді. Жалпы алғанда, бірқатар жылдар бойы қазылған учаскеде 400 жыл бойында дәстүрге айналғ-ан, жылжымалы жоспарланған махалламен жекелеген үй иеліктері көлемінің шекаралары айқын түрде калыптаскан құрылыс анықгалды. XVI—XVIII ғасыр-дың басындағы махаллалар негізінен алғанда неғұрлым ерте кеЗеңнің махал-лаларына сәйкес келеді. Түрғын үйлердің үлгілеріндегі сабақгастық та сақга-лган.

Қаламаңыңда аумақгы зертгеу оның монғолдардан кейінгі уакьпта даму барысын анықгауга мүмкіндік берді. XIII ғасырдың аяғы — XIV ғасырдың ба-сына қарай қаланың монғолдарға дейінгі рабад шегіндегі бүкіл аланды алып жатқаны айықгалды. Оның ауқымының тарылуы XV ғасырдың екінші жар-тысынан басталады.

Отырар қаласының төңірегінен вдлш-кұмыра шеберханалары, қоғамдық моншааршып алыищы. Ол—крест сияқгы етіп жоспарланғаны айқын аңғары-латьш төрт бұрышты құрылыс.

Орта Азия мен Казақстан қалаларынын монғолдар ойранынан кейін қайта ерлеу уақыты туралы екі түрлі көзқарас бар. В. В. Бартольдтің пікірінше,

Орта Азия мен Қазақстанның онтүстігі экономикасының ірлеуіндегі бетбұ-рыс кезеңі Кебектің ақша реформасы болған, Е. А. Даввдович өзгеше көзка-рас ұстанады. Оя Орта Азияда, Қазақстан мен Жегісуда бетбұрысты және мейлінше маңызды ақша реформасы әмірші-көпес Масудбектің 1271 жылы басталған реформасы болды деп санайды және «XIV ғасырдың екінші ширегі емес, Орта Азияның қала өмірі мен ақшалысаудасын ішінара қаяпьша келтіру їшін берік те жеткілікті қолайлы жағдайлар пісіп-жетілген уакыт XIII ғасыр-дың соңғы ширегі деп есептеуге болады». Отырарда және Сырдарияның басқа қалаларында XIII ғасырдың Соңғы үштен бірінде қолөнер өндірісінің өсуі нақ осы көзқарасты растайды.

Қазақстан қалаларының керамика, металдан, сүйектен, тастан жасалған жиынтығы бойынша бел гілі материалдық мәдениеті олардың XIII— XIV ғасырларда жоғары дамыған қолөнер және сауда орталықгары болганын көрсетеді. ХІІІ^ХГУ ғасырларда Кендждеде, Таразда, Жеште, Баршыкент-те, Сығанақга теңге сатьшған.

Орта ғасырлардағы қалалар мен қоныстарды зерттеудің аса маң ызды әлеуметгік қырларының бірі белгілі бір қала халқын демографиялық зерттеу болып табылады. Отырарда кеѕ кґлемде жїргізілген қазба жұмыстары оның тұрғындары санын жеткілікті дәрежеде сеніммен анықгауға, содан соң бұл деректерді Онтүстік Қазақстаның басқа қалаларына да қолдануға мүмкіндік береді.

Зерттеулер бағыттарының бірі Оңтүстік Қазақстанның отырықшы өркениеті мен кала мәдениетінің негізі болған ертедегі ирригация мен суарма-лы егіншілікті зертгеу болып табылады. ір түрлі тарихи кезендерде суарма-лы егіншіліктің даму деңгейін, оның аймақтағы саяси, әлеуметгік-экономи-калық және мәдени өмірмен байланысын зерттеуге байланысты мәселелер қойылды.

Отырар жазирасында суландыру жүйелері Арыс ґазеніне негізделген, оның санасына құяр тармақгарыбасгапкыда өңірді сумен жабдықгау көздері ретінде пайдаланылған.

Тїркіетан жазирасын суландыру жүйелері, Сауран және Сығанақ аудан-дарыбойынша алынған жаңа материалдар, жазбаша деректемелердің мәліметерімен қоса алғанда, суармалы егіншіліктің даму деңгейі, оны Сыр-дария алқабындағы, тау аңғарларындағы ерекшеліктері туралы түсінікті на-қгылай түсуге мүмкіндік береді. Мысалы, Қаратаудыңтеріскей және күнгей беткейлеріндегі егіншілік тау өзендерінің суын пайдалануға негізделген. Сау-ран ауданындағы XVI ғасыр күріздерінің қалдықгарын аға маңызды ғылыми жаңалықтардың бірі деп санау керек. Орта Азияның оңтүстік аудандарына тән осы суландыру және сумен жабдықтау үлгісі, Қазақстанда да пай-даланы-лғандыш анықгалған.

Отырарда және Оңтүстік Қазақстанның басқа қалаларының жұртында жүйелі жїргізілген қазба жұмыстарының нәтижесінде теңге түрлері жи-налды, олар бұрынғы жылдардағы олжалармен және кездейсоқ табылған көмбелермен бірге Қазақстан ғылымы їшін Жаңа багат— нумизматикаәа негіз болды; Теѕгелер мерзімді анықтайтын материал ретінде ғана емес, сонымен қатар Қазақстанның орта ғасырлардағы саяси және экономика-лықтарихын, аймақтың Орта Азияның басқа да мәдени-тарихи облыста-рымен экономикалық және сауда байланыстарын зерделеуге арналған де-ректеме ретінде де зерттелді.

Келесі XVII ғасырдың орта шеніне дейінгі кезенде Отырардың ақша айна-лымындаТүркістанда, Ташкентте соғылған мыс теңгелер басым болды. Бұлар —сапасыз соғылған мыс теңгелер. Қазақ хандығының тарихымен байланысты бұл кезең (XVI—XVIII әә.) теңгелердің сапасыздығы, оларда акпараттың аз сақгалуы себепті өзінше мейлінше нашар зерттелген. XVII ғасырдың екінші жартысындағы кезең үшін Оңтүстік Қазақстанның қалалар рыногана Алек-сей Михайлович патшаның есімі бар, 1655-1663 жылдары соғылған мыс теңгелердіңену фактісіденқоярлық246. |

XV—XVIII ғасырлардағы қазакстандағы* материалдық мјдениетін палеоэт-ногоафиялық жаәьшан зерттеу нјтижелі бодды.

²àçàºñòàííû» ¼òêåíäåãiñií ¹ûëûìè çåðòòåóäå I Ïåòðäi» ê¼íå ì½ðàëàð¹à ½ºûïòû ºàðàó¹à îëàðäû ñóðåòòåó ìåí æèíàó¹à ¸ìið áåðãåí æàðëûºòàðû ñîíäàé-ຠîíû» áàñòàìàñû áîéûíøà Ñiáiðäi æ¸íå Ðåñåéãå æàïñàðëàñ æàòºàí ²àçàºñòàí æåðií çåðòòåó ìàºñàòûìåí ºîëäàíûë¹àí øàðàëàð ìà»ûçäû ðîëü àòºàðäû. Îñû ¸ðåêåòòåðäi» í¸òèæåñiíäå 1707 æ. Òîáûë áîÿðûíû» ½ëû Ñ.Ðåìåçîâ æàç¹àí ‘’Ñiáiðäi» ñûçáà êiòàáû ‘’ æàðûº ê¼ðäi. Îíäà ãåîãðàôèÿëûº äåðåêòåðìåí ºàòàð ºàçຠäàëàñûíû» àðõåîëîãèÿëûº åñêåðòêiøòåði òóðàëû ì¸ëiìåòòåð äå êåëòiðiëãåí.

Êåëåñi àðõåîëîãèÿëûº ºûçûºòû ì¸ëiìåòòåð 1733 æûëû Ñiáiðãå àêàäåìèê Ã.Ô.Ìèëëåðäi» áàñºàðóûìåí æàñàë¹àí áiðiíøi àêàäåìèÿëûº ýêñïåäèöèÿíû» åñåïòåðiíäå àéòûë¹àí. Ýêñïåäèöèÿ º½ðàìûíäà áåëãiëi ¹àëûìäàð Ë.Äåëàêëîåð, È.Ôèøåð ãåîäåçèñòåð À.Êðàñèëüíèêîâ, À.Èâàíîâ, Ì.Óøàêîâ æ½ìûñ iñòåãåí åäi.

XIX ¹àñûðäû» I-æàðòûñûíäà Ðåñåéäå Îðòàëûº æ¸íå Øû¹ûñ ²àçàºñòàííû» òàáè¹è áàéëûºòàðûíà ºûçû¹óøûëûº ê¾øåéå ò¾ñòi. Ãåîëîãòàð êåí èíæåíåðëåði æîë-æ¼íåêåé ê¼íåíi» ê¼çäåðiíå íàçàð àóäàðûï, îëàðäû ñèïàòòàï, æàçûï îòûðäû.Ѽéòiï á½ë àó¹àíäàðäû» åñêåðòêiøòåði òóðàëû ì¸ëiìåòòåð ºîðûí ìîëàéòà áåðäi.

XIX ¹àñûðäû» îðòà øåíiíå ºàðàé íåãiçiíåí Îðòàëûº Ñîëò¾ñòiê æ¸íå Øû¹ûñ ²àçàºñòàí áîéûíøà åä¸óið ìàòåðèàë æèíàºòàëäû.

°ðèíå ñîë êåçå»ãå ºàðà¹àíäà àðõåîëîãèÿëûº åñêåðòêiøòåðäi» øûí ì¸íiíäåãi ¹ûëûìè çåðòòåói æ¼íiíäå àéòó¹à áîëìàéäû. ʼáiíå êåçäåéñîº ìàºñàòòû çåðòòåóëåð í¸òèæåñiíäå åìåñ, æîë-æ¼íåêåé ñàëûí¹àí ì¸ëiìåòòåðäi» áàñòàïºû æèíàºòàëó ôàêòiñií ¹àíà àòàï ¼òóãå áîëàäû. Êåéáið ¹àëûìäàð ºîð¹àíäû ºàçûï ê¼ðóãå ¸ðåêåò æàñàäû, áiðຠºàçáà æ½ìûñòàðûí æ¾ðãiçóäi» ¸äiñòåìåñi áîëìà¹àíäûºòàí àëäàðûíà ºîé¹àí ìàºñàò ìiíäåòòåði áîëìàäû. Ñîíäûºòàí îëàð çàòòàðäû æèíàóìåí ¹àíà àéíàëûñòû. Àëàéäà åñêåðòêiøòåðäi òiðêåó, îëàðäû» êàðòàñûí æàñàó, áåëãiëåó ôàêòiëåðiíi» æàñàë¹àíû ðàñ, îëàð iñòåãåí æ½ìûñòû» ê¼ái á¾ãiíãi òà»äà äà ¼ç ìà»ûçûí æî¹àëòºàí æîº. Ðåâîëþöèÿäàí êåéiíãi àë¹àøºû æûëäàðäà¹û å»áåêòåð iøiíäå àðõåîëîãòàð Ï.Ï.Èâàíîâòû» Ñàéðàíäà æ¸íå Â.Ä.Ãîðîäåöíåéäi» Æåòiñóäà ²àçàºñòàííû» λò¾ñòiãiíäå æ¾ðãiçãåí çåðòòåóëåði, Îðòà Àçèÿíû» åðòåäåãi òàðèõûí å» iði çåðòòåóøi Ì.Å.Ìàññîííû» Ñàéðàì ºàëà æ½ðòûíà æ¸íå Ò¾ðêiñòàíäà¹û Àõìåò ßññàóè êåñåíåñiíå àðíàë¹àí ìàºàëàëàðû áàð. Áàòûñ ²àçàºñòàíäà 1926 æûëû Ì.Ï.Ãðåçíîâòû» I Êèðãèëüä ïåí II Êèðãèëüä ºàáiðëåðií Îðàë ñàéäû, ²½íàíáàé ñàéäû àøûï, ºàçáà æ½ìûñòàðûí æ¾ðãiçói áàé ìàòåðèàë áåðäi.

2. XX ¹àñûðäû» áàñûíäà º½ðûë¹àí îðûñ ãåîãðàôèÿëûº ºî¹àìûíû» Áàòûñ Ñiáið, Ñåìåé æ¸íå Îðûíáîð á¼ëiìäåði Îðûíáîð ¹ûëûìè àðõèâ êîìèññèÿñû Îðòàëûº Ñîëò¾ñòiê Øû¹ûñ ²àçàºñòàíäà àðõåîëîãèÿëûº çåðòòåó iñiíäå åëåóëi ð¼ë àòºàðäû. ʼíåíi» ê¼çäåðií ºîð¹àó æ¼íiíäå äå øàðàëàð ºîëäàíûëäû. Ñîë êåçäåãi åñêåðòêiøòåðäi» ê¼áiñi ºàçið æîéûëûï, ºèðàòûëûï æiáåðiëãåí. Àë¹àøºû çåðòòåóøiëåðäi» ûíòà-æiãåði àðºàñûíäà ¹àíà á¾ãiíãi òà»äà ¹ûëûìäà îëàð òóðàëû ì¸ëiìåòòåð áàð.

1947 æûëäàí Ñ.Ñ.×åðíèêîâòû» áàñøûëû¹ûìåí Øû¹ûñ ²àçàºñòàí àðõåîëîãèÿëûº ýêñïåäèöèÿñû æ½ìûñ iñòåé áàñòàäû. Ýêñïåäèöèÿíû» íåãiçãi ìiíäåòi ´ñêåìåí æ¸íå Á½ºòûðìà ñó ýëåêòð ñòàíöèÿëàðûíû» ñàëûíóûíà áàéëàíûñòû ñó àñòûíäà ºàëàòûí àéìàºòà îðíàëàñºàí åñêåðòêiøòåðäi àíûºòàï çåðòòåó áîëàòûí. ̽íäà íåîëèò ä¸óiðiíåí îðòà ¹àñûð¹à äåéiíãi ê¼ïòåãåí åñêåðòêiøòåð àíûºòàëûï, Øû¹ûñ ²àçàºñòàííû» òàðèõè ¼òêåíäåãiñií ñèïàòòàéòûí ìàòåðèàë àëûíäû.

Åñêåðòêiøòåðäi çåðòòåóìåí ²àçàºñòàí ¹àëûìäàðûìåí áiðãå ̸ñêåóäi» æ¸íå Ëåíèíãðàäòû» áåëãiëi àðõåîëîãòàðû Ñ.Ï.Òîëñòîâ, À.Í.Áåðíøòàì, Ñ.Ñ.×åðíèêîâ, Â.Â.Ñîðîêèí àéíàëûñòû. 1960 æ. ²àçàºñòàí àðõåîëîãèÿëûº êàðòàñûíû» øû¹àðûëóû. ²àçàºñòàí àðõåîëîãèÿñûíû» äàìóûíäà¹û 1946 æ. áàñòàë¹àí ìà»ûçäû êåçå»iíi» ¼çiíøå áið ºîðûòûíäûñûí øû¹àðäû. Îë ê¼ï æûëäàð¹à ñîçûë¹àí êå» àóºûìäà àðõåîëîãèÿëûº æ½ìûñòû ºîðûòûï, îíû» å» ïåðñïåêòèâàëû áà¹ûòòàðûí áåëãiëåóãå ì¾ìêiíäiê áåðäi.

Êå» ê¼ëåìäi ºàçó æ½ìûñòàðû, Ñîëò. ²àçàºñòàíäà ºàçûï àëûí¹àí ìàòåðèàëäàð¹à 콺èÿò òàëäàó æàñàó Ã.Á.Çäàíîâè÷òi» îëàðäû æà»à êåçå»äåðãå á¼ëiï õðîíîëîãèÿ æàñàóäû ½ñûíóûíà ì¾ìêiíäiê áåðäi. Ìîë äåðåê æèíàï àë¹àí Â.Â.Åâäîêèìîâ ºîëà ä¸óiðiíäåãi Îðòàëûº ²àçàºñòàííû» ýêîíîìèêàñû ìåí õàëºûíû» äåìîãðàôèÿñû ïðîáëåìàëàðûí çåðòòåäi.

3. XIX ¹àñûðäû» 2-øi æàðòûñûíäà ºàçຠäàëàñûíäà¹û ê¼íåíi» ê¼çäåði Àðõåîëîãèÿëûº êîìèññèÿñûíû», òàðèõ ì½ðàæàéûíû», ̸ñêåó àðõåîëîãèÿëûº ºî¹àìû ìåí Ðåñåéäi» áàñºà äà îðòàëûº ¹ûëûìè ìåêåìåëåðiíi» íàçàðûí àóäàðà áàñòàäû. Ñûðäàðèÿ æ¸íå Æåòiñó îáëûñòàðû º½ðàìûíäà Ò¾ðêiñòàí ãåíåðàë-ãóáåðíàòîðëû¹ûíû» º½ðûëóûíà áàéëàíûñòû æà»à ¼ëêåãå, ñîíû» iøiíäå îíû» ¼òêåíäåãiñiíå äåí ºîþ ê¾øåéå ò¾ñåäi.

1867 æûëû Àðõåîëîãèÿëûº êîìèññèÿíû» òàïñûðóûìåí îðûñòû» áåëãiëi øû¹ûñòàíóøûñû Ï.È.Ëåðõ Ò¾ðêiñòàí ¼ëêåñií çåðòòåäi. Îë Ñûðäàðèÿ áîéûíäà¹û Ñàóðàí Ñû¹àíຠºàëàëàðûíû» îðûíäàðûí ºàðàï øûºòû. Òàëàñ àëºàáûíû» áiðºàòàð ºàëàëàðûíû» îðûíäàðûíäà áîëûï, Æàíêåíò ºàëàñûíû» îðíûí ºàçäû. Îë ¼çi êåçäåñòiðãåí åñêåðòêiøòåðäi òiðêåóìåí 콺èÿò ñèïàòòàóìåí ºîñà îëàð òóðàëû æàçáàøà õàáàðëàðäû iðiêòåï, îñû ¾çiíäiëåðãå òàëäàó æàñàäû æ¸íå ò¾ñií-iêòåìå áåðäi.

1893-1894 æ.æ. Â.Â.Áîðòîëüäòû» îñû àéì຺à iññàïàðìåí êåëói àðõåîëîãèÿ ìåí øû¹ûñòàíó iñií äàìûòóäà çîð ðîëü àòºàð¹àí îºè¹à áîëäû. Îë Øó ìåí Òàëàñ àëºàáûíû», Ûñòûºê¼ë îéïàòû ìåí Iëå ¼çåíi àëºàáûíû» åñêåðòêiøòåðií ê¼ðiï øûºòû. Îë æàç¹àí ¹ûëûìè ìàºñàòïåí Îðòà Àçèÿ¹à ñàïàð òóðàëû åñåï îñû êåçãå äåéií òàðèõè àºïàðàòòû» ¾ëãiñi áîëûï ºàëûï îòûð. ʼïòåãåí æàçáàøà äåðåêòåìåëåðãå ñ¾éåíå êåëiï Â.Â.Áîðòîëüä çåðòòåãåí àóäàíûíû» òîïîãðàôèÿëûº ê¼ðiíiñií ñóðåòòåï, àðõåîëîãèÿëûº æà¹ûíàí áîëàøà¹û çîð åñêåðòêiøòåðäi àíûºòàäû æ¸íå îëàðäû îðòà ¹àñûðäà¹û áåëãiëi ºàëàëàðìåí ñàëûñòûðäû. Àòàï àéòºàíäà îë Òàðàç °óëèå àòà îðíûíäà äåï áåëãiëåäi. Â.Â.Áîðòîëüäòû» ìàòåðèàëäàðû ²àçàºñòàííû» λò¾ñòiãiíåí ²ûð¹ûçñòàí õàëûºòàðûíû» ¼òêåí òàðèõûíû» ïåðäåñií àøûï áåðäi. 1895 æûëû Òàøêåíòòå º½ðûëûï æåðãiëiêòi çèÿëûëàðäû» ¼ëêåíi» ¼òêåíiíå, îíû» òàðèõûíà ñ¸óëåò æ¸íå ¼íåð åñêåðòêiøòåðiíå äåí ºîÿòûí ¼êiëäåðií, ¸ñêåðè àäàìäàðäû, ÷èíîâíèêòåðäi áiðiêòiðãåí. Àðõåîëîãèÿ ¸óåñºîéëàðûíû» Ò¾ðêiñòàí ¾éiðìåñiíi» ½éûìäàñòûðûëóû ñîíû» åñiìiìåí áàéëàíûñòû.

1917 æûë¹û ðåâîëþöèÿäàí êåéií àðõåîëîãèÿëûº çåðòòåóëåð æàë¹àñòûðûëäû, áiðຠîëàð åíäi ìåìëåêåòòiê íåãiçäå æ¾ðãiçiëäi. 1919 æûëû ìàòåðèàëäûº ì¸äåíèåò òàðèõû àêàäåìèÿñû. Àë 1920 æûëû ì½ðàæàéëàð æ¸íå ¼íåð òàáè¹àò, ê¼íå åñêåðòêiøòåðäi ºîð¹àó iñòåði æ¼íiíäåãi Ò¾ðêiñòàí êîìèòåòi º½ðûëäû. Â.Â.Áîðòîëüäòû» ½ñûíûñû áîéûíøà êîìèòåòòi» å» òàÿóäà¹û ìiíäåòi àðõåîëîãèÿëûº êàðòà æàñàó áîëäû. Ѽéòiï åæåëãi åñêåðòêiøòåðäi åñåïêå àëóäû», çåðòòåóäi», ñàºòàóäû» íåãiçi ºàëàíäû.

Ò¾ðêiñòàí ºàëàñû XVI-XVIII ¹.¹. iøiíäå 200 æûëäàé ºàçຠõàíäàðûíû» àñòàíàñû áîë¹àí. Ñûð áîéûíäà ñîë çàìàíäàðäàí ºàë¹àí ºàëà, ºîð¹àí, áåéiò æ¸íå ñîëàð¹à àéòûëàòûí ¸»ãiìåëåð ê¼ï.

Ñûð áîéûíäà ê¼íå ¸»ãiìåëåðäi» ê¼ïøiëiãi ºàëà íåìåñå ìàçàð àòûíà áàéëàíûñòû òó¹àí. Øûíàç áåí Øèåëi àðàñûíäà åñêi çàìàííàí ºàë¹àí Îêñóñ (Ò¾ðêiñòàííû» ò½ñûíäà Ñûðäû» Áàòûñ áåòiíäå) ²ûñòû (²îñòû) µçûí-Àòà, Ѿòêåíò Áàéûðº½ì, Åøïåëi Æàðò¼áå (Îæàðò¼áå), Ðàáàò, ²àë¹àí-Àòà, Àðòûº-Àòà, Ðàçäû-Àòà, ßññû, Îòûðàð, Îòûðàáàò, ²½ìêåíò, Ñàóäàêåíò, Ñàóðàí, Ñû¹àíàº, Ñàéðàì ò.á. ºàëàëàðäû» àòû àéòûëàäû.

Ñûðäû» å» åñêi ºàëàñûíû» áiði Îòûðàð áiçäi» æûë ñàíàóûìûçäàí á½ðûí 6-5 ¹.¹. øàìàñûíäà ¼ìið ñ¾ðãåí Ìûñûð ¹àëûìû Ïòîëîìåé Øó áîéûíäà¹û òàéïàëàðäû àéòà êåëiï, Îòûðàðäû äà àòàéäû. Îòûðàðäû 1219 æ. Æîøû õàí àëûï, ¼ðòåï ºèðàòºàí. Áiðຠ14-15 ¹.¹. Îòûðàð òà¹û äà ñ½ëó, áàó-áàºøàëû ¾ëêåí ºàëà áîë¹àí Õèæðàíû» 807 æûëû Øà¹áàí àéûíû» 17-i (1405 æ. 18 àºïàí) Îòûðàðäà ÀºñຠÒåìið ºàçà áîë¹àí.

Îòûðàð ºàëàñûíû» á½çûë¹àí ò¼áåñi îñû ê¾íãi ظóiëäið àóäàíûíäà. Ò¼áåíi» ò¾áiíäå ‘’òàëàïòû’’, ‘’²î¹àí’’, ‘’Îòûðàð’’ äåéòií êîëõîçäàð áàð. ƽðòòû» àéòóûíøà Åð-Òûøºàí äåéòií èøàí 1895 æûëäàð øàìàñûíäà Èðàííàí êåëiï, ò¼áåíi ºàçäûðûï àëòûí içäåãåí.

Â.Â.Áîðòîëüä Îòûðàðäû àðèëåð çàìàíûíàí êåëå æàòºàí ºàëà 13 ¹àñûðäà Õîðåçì ìåí Àëìàëûº àðàñûíäà¹û ¾ëêåí ñàóäà îðòàëû¹ áîë¹àí äåï æàçàäû. ×åðíîñîâ äåéòií îðûñ ¹àëûìû Àðûñ ¼çåíiíi» Øû¹ûñû ìåí Áàòûñûíàí Ò¾ðêiñòàííû» Ñàìàðºàí¹à ºàðàï ñîçûëûï æàòºàí áèiê ºîð¹àí-ò¼áåëåð ÀºñຠÒåìiðäi» æîëûí ê¾çåòó ¾øií ñàëûí¹àí áîëàð äåéäi. Åíäi áið ñ¼çiíäå Àëòûíò¼áå Òåìiðäi» àºøà iñòåéòií ñàðàéû , Ïûøàºòûò¼áå ½ñòàõàíàñû ²àðàê¼ïøiê-áûë¹àðû çàóûòû , Àðûñòàíáàá-Îòûðàðäû» ½ëû ìåøiòi áîëó¹à òèiñ äåãåí ïiêið àéòàäû. ÁiðຠÀðûñòàí-áàá ìàçàðû á½ë ò¼áåãå ºîñûëìàéòûí áîëóû êåðåê(Îòûðàðäû» áàòûñûíäà 2 øàºûðûì æåðäå) Àðûñòàí-áàá 900 æûë æàñàï, °çiðåò ѽëòàí¹à º½ðìà ñàºòàï áåðãåí àäàì äåéäi. Ìåøiòi Òåìiðäåí ñî» ñàëûí¹àí áîëóû êåðåê Ñû ìåøiòi 1860 æ.æ øàìàñûíäà ò½ð¹ûçûë¹àí.

Ñûð áîéûíû» åñêi ºàëàñûíû» áiði Ò¾ðêiñòàí. ̽íû» àòà¹û °çiðåò ѽëòàííû» ê¼ãiëäið ê¾ìáåçi àðºûëû ê¼áiðåê æàûë¹àí. Åñêi Ò¾ðêiñòàíäû ²àð¹àëûº äåï àòàïòû äåóøiëåð äå áàð. (²àðàøûº áîéûíäà) Ò¾ðêiñòàí 200 æûëäàé ºàçຠõàíäàðûíû» àñòàíàñû áîë¹àí æåð ‘’ õàë æàéûë¹àí ²àðàòàó, áè æàéëà¹àí Àëàòàó äåéòií äåéòií ñ¼ç ñîäàí ºàë¹àí. Àºíàçàð õàí Øû¹àé, Ò¸óåêåë (1586-1598) àòàºòû Åñiìõàí (1598-1628)äàíûøïàí Ò¸óêå (1680-1718) õàí îñû Ò¾ðêiñòàíäà ò½ð¹àí.

Ñû¹àíàºòû çåðòòåãåí àðõåîëîãòàðäû» áiði Â.Êàëëàóð äåãåí (1899) îíû» å»áåêòåðiíåí äå áiðºàòàð òû» ¸ði ºûçûºòû äåðåêòåð òàáàìûç. ´çiíi» ‘’Ïðîòêîëû Òóðêåñòàíñêîãî êðóæêà ëþáèòåëåé àðõåîëîãèè’’ æèíà¹ûíäà æàðèÿëà¹àí õàáàðûíäà îë Ñóíຠàòàäàí å» àëäûìåí ê¾éäiðiëãåí ºûøòàí ñî¹ûë¹àí åêi º½ðûëûñ íàçàð àóäàðàäû. Îëàðï îñû æåðäåãi ºàëàìåí ò½ñïà-ò½ñ áîëó¹à òèiñ ê¼ëåìi ¾ëêåí º½ðûëûñ ¾ø áiðäåé êiðåð åñiãi áàð åêi á¼ëìåäåí ò½ðàäû.(á¾ãiíäå òåê λò¾ñòiê æà¹ûíäà¹û åñiãi ñàºòàë¹àí, áèiêòiãi 8 êåç áàòûñ æ¸íå Ñîëò¾ñòiê åñiêòåði ê¼ìiëiï ºàë¹àí). Á½ë á¼ëìåíi» ½çûíäû¹û ìåí åíi 15 êåç 2- á¼ëìåíi» ½çûíäû¹û ìåí åíi 9 êåç äåï æàçäû. Â.Êàëëàóð 2 øi á¼ëìåíi» àñòûíäà òàáûòáîë¹àíûí àíûºòà¹àí. Áiðຠîíû òàñ áàñûï, á¼ëìå ¾ñòiíäåãi ê¾ìáåçäåð ºèðà¹àí åêåí. Øûðàºøû á½ë á¼ëìåëåðäi» ò¼áåñiíå á¼ðåíå ºîéûï ºàìûñïåí æàóûïòû.

Òàáûòòàí àäàì ì¾ääåñi òàáûëìà¹àí. Êàëëàóð îíäà¹û òàºòàëàðäû ¹àíà ê¼ðãåí, îëàð ºîëìåí ½ñòà¹àíäà ¾ãiòiëiï, òåðiíi ñûïûðûï ò¾ñåäi åêåí. Ñîëàðäû» àðàñûíàí 18 àäàìíû» áàñ ñ¾éåãi ºàë¹àíäûºòàí ¾ñòiíå æà»à áåéiò ºîéûë¹àí, æàíûíäà æàëàóû áîë¹àí. Ñîë áåëãiëåðiíå ºàðàï, Â.Êàëëàóð ê¼ê êåñåíåíi ìàçàð äåãåí. Îñû ñàïàðäà îíû Óòêèí ò½»¹ûø ðåò ñóðåòêå ò¾ñiðiï àë¹àí.

Àðà¹à îíäà¹àí æûëäàð ñàëûï, À.ßêóáîâñêèé êåëãåíäå ê¼ê êåñåíå ºèðàï ºàë¹àí åäi. Æåðãiëiêòi øûðàºøûíû» àéòóûíà ºàðà¹àíäà áåëãi 1914 æ. º½ëà¹àí ê¼ðiíåäi. Îíû» æàëïû ê¼ðiíiñií ßêóáîâñêèé áûëàéøà ñóðåòòåãåí. ‘’Áåëãiíi» îðíûíäà ¾ëêåí ò¼áå ò½ð. Áîé ê¼ðñåòiï ò½ð¹àí òåê ºàíà ïîðòàëäû» ò¼ìåíãi á¼ëiãi ê¾éäiðiëãåí ºûø êiðïiøòåð òîëûï æàòûð. Êiðå áåðiñ åñiê ïîðòàë àðºàóûíû» àìàí ºàë¹àí á¼ëiãiíi» àéíàëûìû 6,5 ì, áèiêòiãi 4,36 ì. ʼê êåñåíåíi» ºèðàï æàòºàí æåðiíi» àóìà¹û 110 ºàäàì.



Ñþòêåíò îðòà ¹àñûðäà¹û ºàëàíû» îðíû Ñûðäàðèíû» ñîë æຠæà¹àëàóûíäà¹û ²àðàê¼ë ñàéûíäà. ²àëàíû» åòåê æà¹ûíäà ì½íàðàëû äóàëäû» ºàëäû¹û àë ñûðò æà¹ûíäà ºàçûë¹àí îð áàð. Áåêiíiñ Ñîëò. Áàòûñ æàºòà¹û äóàëäû» àðàëû¹ûíà îðíàëàñºàí.

Çåðòòåóøi æ½ìûñòàðû 1951 æ. ïðîôåññîð Áåðíøòàì áàñºàð¹àí λò¾ñòiê ²àçàºñòàí àðõåîëîãèÿëûº ýêñïåäèöèÿñûí æ¾ðãiçãåí. ²àçáà æ½ìûñòàðû êåçiíäå òàáûë¹àí çàòòàð ºàëàíû» VI-XV ¹.¹ æàòàòûíûí ä¸ëåëäåäi. Ѿòêåíòòåí λò¾ñòiêêå ºàðàé 2 êì. æåðäå åêiíøi ºàëàíû» îðíû áàð. Òàáûë¹àí ºûø ûäûñòàð XV-XIX ¹.¹ æàòàäû. Á½ë ºàëàëàðäû» åêåói äå X ¹àñûðäû» äåðåêòåìåëåðiíåí áåëãiëi. Ìàõìóò ²àøºàðè Ѿòêåíòòi ¹½ç ºàëàëàð ºàòàðûíäà àòà¹àí. Ñîäàí áàñòàï Ѿòêåíò XV ¹. äåéií äåðåêòåðäå êåçäåñïåéäi. 1405 æûëû äåðåêòåðäi» áiðiíäå Ñþòêåíò Ñûðäàðèÿíû» ñîë æà¹àëàóûíäà¹û Òåìið ¸ñêåðií áàñûï ¼òêåí ºàëàëàðûíäà àéòûëàäû. Ñþòêåíò XIX ¹-¹à äåéií ¼ìið ñ¾ðãåí Ñþòêåíò ºîë¼íåð ñàóäà æ¸íå åãií àðóàøûëû¹ûíû» îðòàëû¹û áîë¹àí.



²½ìêåíò á½ðûí¹û çàìàíäà àéíàëàñû äóàëìåí ºîðøà¹àí ¾ëêåí ñàóäàëû ºàëà áîëûïòû. Îðíû Øó ìåí ²àðàòàóäû» àðàëû¹ûíäà Áàá-Àòà áåéiòiíi» Ñîëò¾ñòiê Øû¹ûñ áåòiíäå 35 øàºûðûì æåðäå áîë¹àí. Ò¼áåíi» ¾ñòiíäå ñûðëà¹àí ûäûñ º½ìûðà ñûíûºòûðû, ºîðûòºàí òåìiðäi» á¸ði àäàì ñ¾éåêòåði øàøûëûï æàòûð. Îðòàñûíäà ê¾éäiðãåí êiðïiøòåí ñàí áèiê ì½íàðàñûíû» îðíû ¸ëi ò½ð. Ñîë ì½íàðàäàí áið æà¹ûíàí ñó, åêiíøi æà¹ûíàí ²àðàòàó ê¼ðiíiï ò½ðàäû. ²àëàíû» àòû ºàçàºøà áîëà ò½ðñà äà àéòóøûëàð îíû ‘’ºàëìຠºàëàñû’’ äåï àóûçäàéäû. ²½ìêåíòòi ºàçàºòàðäû» àéòóûíøà Àºñàº-Òåìið øàóûï àëûï, ºèðàòºàí. Îíû» àòû ºàçàºòû» Åäiãå áàòûð æûðûíäà àéòûëàäû.


  1. / 200 îºó æûëûíäà¹û æ½ìûñòûº îºó áà¹äàðëàìàñûíà ºîñûìøàëàð ìåí ¼çãåðiñòåð.

ƽìûñòûº îºó áà¹äàðëàìàñûíà êåëåñi ¼çãåðiñòåð åíåäi.

1)

2)



3)
ƽìûñòûº îºó áà¹äàðëàìàñû êàôåäðà îòûðûñûíäà ºàðàë¹àí æ¸íå мақұлданған.

Хàòòàìà №_______________200__ 200__ îºó æûëû

Êàôåäðà ìå»ãåðóøiñi__________________________

(ºîëû)

ІХ. ƽìûñ îºó áà¹äàðëàìàñûíû» âàðèàíòòû á¼ëiêòåði.
1.Ñòóäåíòòåðäi» áiëiìií òåêñåðåòií òåñò òàïñûðìàëàðûíû», áàºûëàó

ñ½ðàºòàðûíû», à¹ûìäûº æ¸íå øåïòiê áàºûëàóëàð ïàêåòi.

2. Äèäàêòèêàëûº ìàòåðèàëäàð

3. Ñûíàºòûº òåñòiëåó òàïñûðìàëàðû, áèëåòòåð)

4. °äiñòåìåëiê í½ñºàóëàð

5. Ñàÿñàòòàíó ï¸íiíi» ê¼ðíåêòi º½ðàëäàðû

6. Àðíàéû àóäèòîðèÿëàðäû» ò¼ëº½æàòû

7. κó ïðîöåñiíi» êàðòàñû



Каталог: CDO -> Sillabus -> Tar
Tar -> Лекция: 3 Практикалық/семинар: 6 СӨЖ: 99 Барлық сағат саны: 135 Аралық бақылаулар саны:
Tar -> Семинар: 248 сағат обтөЖ: 124 сағат ТӨЖ: 40 сағат Барлығы: 412 сағат І аб-30 балл ІІ аб-30 балл Емтихан-40 балл
Tar -> «Физикалық географияны аудандастыру» пәні бойынша
Tar -> Лекция: 45 сағат СӨЖ: 45 сағат обсөЖ: 45 сағат Барлық сағат саны: 135 сағат Аралық бақылаулар саны: 2(60 балл)
Tar -> Лекция:: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64 Барлық сағат саны: 90
Tar -> Лекция: 30 сағат Семинар: 20 сағат СӨЖ: 130сағат Барлық сағат саны: 180 сағат Аралық бақылаулар саны: 2 (60 балл)
Tar -> «Жалпы гидрология» пәні бойынша
Tar -> Лекция: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64
Tar -> Лекция: 30 сағат СӨЖ: 30 сағат обсөЖ: 30 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат
Tar -> Лекция: 15 Семинар: 15 СӨЖ: 30 обсөЖ: 30 Барлық сағат саны: 90 Емтихан: 1 Ағымдағы бақылау саны: кредит бойынша: 2


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет