«Орнитология» пәні бойынша



бет16/18
Дата25.04.2016
өлшемі1.49 Mb.
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   18
Пайдаланылған әдебиеттер

Негізгі:

1.В.Д Ильичев, Н.Н.Карташев. И.А.Шилов. Общая орнитология.М. 1982.

2. Благосклонов К.Н.Охрана и привлечение птиц М..1972.

4. Наумов С.П. Омыртқалылар зоологиясы. М.1982.

5. М.Қ.Жұмалиев. Б.Е. Есжанов “Жануарлар әлемінің биоалуантүрлілігі” (құстар) Алматы “Қазақ университеті” 2006.

6. Демеуов И.Д. Қазақстан фаунасы. А. 1995.

7. Параскив Н.П. Пресмыкающие Казахстана А.1956

8. Карташев Н.Н. Практикум по зоологий позвоночных. М.1969

9. Ш.Әлиев. А.Бекешов. Сирек кездесетін хайуанаттарды қорғау.

Қосымша:

10. Банников А.Г. Охрана природы. М., 1971.

11. Плавильщиков Н.Н Очерки по истории зоологии.М.1941

12. Н.Н Березовиков “Беркут” животные Казахстан

13. А. Ф.Ковшарь. А.Б.Б. Бекенов. В. Мире редких животных. А.1985

Жоспар:


  1. Құстар миграциясы

  2. Территория қатынасына байланысты құстардың топтары.


Лекция мақсаты: Құстардың миграциясы жайлы, территория қатынасына байланысты құстардың топтары жайлы мәлімет беру.

Лекция мазмұны:

Құстар миграциясы. Әр қилы қауіп-қатер төнетін және одан қашып құтылуға болмайтын омыртқалылар тіршілігіндегі ең маңызды құбылыс. Миллиондаған құстар өз мақсаттарына жетпей жолда қырылады. Ұшып кетудің басталуын сол жердегі метеорологиялық жағдайлар анықтайды, ал ұзақ жол үстінде ауа-райы бұзылып жауын-шашын, боран, тұман және т.б. басталуы ғажап емес. Құстарды кейде жел ашық теңізге ығыстырып жібереді, ол жақтан олар құрлыққа жете алмауы мүмкін. Күн тұманды кездерде құстарда бағытты бағдарлауы күрделенеді, олар кез-келген жарыққа ұшып барады, бұл жолда құстар маяктарға, биік үйлерге, тіпті жерге де соғылып өледі. Төтенше оқиғалар ең күшті қауіп болып табылады және кенеттен қарлы боранға тап болған құстар жүздеп-мыңдап қырылады. Дауыл теңіз құстарын туған жерінен 3000 шақырым қашықтыққа алып кетеді және әлсіреген құстар бөтен жағалауға тап болады. Кейбір жерлерде дауыл соғатын кезең көптеген түрлердің күзгі ұшып-кетуіне тура келеді (үлкен және кіші Антиль аралдары) және боран миллиондаған құстарды шығынға ұшыратуы мүмкін. Орнитологтар бүкіл дүние жүзінде миллиондаған құстарды сақиналайды, бұл миграция тетігін түсінуге көмектеседі, миграция жолын қадағалайды және олардың қайда ұшып баратынын анықтайды.

Көптеген ірі құстар белгілі бір қатармен, әдетте сына тәрізді (тырналар, қаздар, үйректер) ал майда торғайтәрізділер-тұтастай тобыр құрып ұшатыны бұрыннан белгілі. Себебі, ірі құстардың қанаттары ауаны күшті тербеліске келтіреді, ұшу кезінде құстардың дүрыс орналасуы ауа кедергісін жеңіл жеңіп, оңай ұшуына себебін тигізеді. Майда құстардың кішкентай қанаттары, керісінше, ауаны онша тербеліске келтірмейді, осыған орай олар белгілі қатарсыз ұшуына жағдай жасайды. Бұдан басқа, ұшып бара жатқан құстардың белгілі түрде орналасуы қанаттарын бірдей қағуға мүмкіндік береді, ол ұзақ механикалық жұмыс жасау кезінде өте қажет. Құстар қатармен ұшқанда орташа екпінмен ұшады, өйткені тобыр ішінде күші және төзімділігі әртүрлі құстар кездеседі, бұның бәрі үйірлік (топтың) инстинктісімен реттеледі.

Барлық құстарды территорияға қатынасына байланысты шартты түрде 3 топқа бөлуге болады:1) отырықшы құстар, бұлар жыл бойы бір ауданда тіршілік етеді, олардың қоныс аударуы бірнеше ондаған шақырымдардан аспайды (көптеген тауықтектестер, қарғатектестер, торғайтәрізділер); 2) көшпенді құстар, бұлар өздері ұялайтын табиғи зона ішінде жүздеген шақырымға бағытсыз қонысын аударады (самырқұстар, қайшыауыздар, суықторғайлар, шекілдектер, көптеген жапалақтар); 3) жыл құстары, бұлар ұялайтын жерлерінен бірнеше мың шақырым қашықтағы басқа табиғи зоналарға ұшып барады (шөже торғайлар, айқабақтар, қарлығаштар және т.б.).

Осы кезге дейін миграция кезінде құстардың кеңістікті бағдарлау тетігі жайындағы мәселе ашық күйде қалуда. Құстарға ұшып өту кезінде дұрыс бағытты қалай бағдарлап, жер шарының алыс ауданына барады және бірнеше мың шақырым қашықтықты ұшып өтіп, ұялайтын жерге жетеді. Жыл құстарында миграцияның дұрыс бағытын таңдай алатын туа біткен миграциялық инстинкт болады дегенді ақиқат ретінде қабылдауға болады. Бірақ қоршаған орта жағдайының әсерінен туа біткен инстинкт өзгереді, ал құс ата-тектерінің жолдарынан басқа миграциялық жолды таңдай алады (мысалы, Финляндияда дүниеге келген ағылшын барылдауық үйректері, келесі көктемде өздерінің отаны Англияға емес, Финляндияға ұшып келген).


28 лекция.

Құстардың шаруашылық маңызы

(1 сағат)


Пайдаланылған әдебиеттер

Негізгі:

1.В.Д Ильичев, Н.Н.Карташев. И.А.Шилов. Общая орнитология.М. 1982.

2. Благосклонов К.Н.Охрана и привлечение птиц М..1972.

4. Наумов С.П. Омыртқалылар зоологиясы. М.1982.

5. М.Қ.Жұмалиев. Б.Е. Есжанов “Жануарлар әлемінің биоалуантүрлілігі” (құстар) Алматы “Қазақ университеті” 2006.

6. Демеуов И.Д. Қазақстан фаунасы. А. 1995.

7. Параскив Н.П. Пресмыкающие Казахстана А.1956

8. Карташев Н.Н. Практикум по зоологий позвоночных. М.1969

9. Ш.Әлиев. А.Бекешов. Сирек кездесетін хайуанаттарды қорғау.

Қосымша:

10. Банников А.Г. Охрана природы. М., 1971.

11. Плавильщиков Н.Н Очерки по истории зоологии.М.1941

12. Н.Н Березовиков “Беркут” животные Казахстан

13. А. Ф.Ковшарь. А.Б.Б. Бекенов. В. Мире редких животных. А.1985

Жоспар:


  1. Құстардың ауыл шаруашылығындағы маңызы

  2. Құстардың ауыл шаруашылығына тигізетін пайдалы және зиянды әсері.


Лекция мақсаты: Құстардың ауыл шаруашылығындағы маңыздылығы, оның келтірер пайдасы мен зарары жайында түсінік беру.

Лекция мазмұны: Адамның шаруашылық әрекеттерінде құстардың алуан түрлі және үлкен маңызы бар. Көптеген түрлерін үйретіп, үй құсына айналдырған, бұл әрекетті осы кезге дейін жетілдіріп келеді. Ет, жұмыртқа, мамық алу, байланыс мақсатына, әсемдік үшін құстардың жаңа тұқымдарын шығарады. Жабайы құстардың – ауыл, орман, балық шаруашылығында, аң аулау кәсібінде және денсаулық сақтауда зор маңызы бар. Құстардың экономикалық маңызы өте күрделі, оны механкиалық шеше салатын мәселе емес. Бір түрге жататын құстың өзі бір жағдайда пайдалы болса, екінші бір жағдайда зиянды болып саналады. Шаруашылықтың бір түріне пайдалы болған құс, шаруашылықтың екінші саласына зиянын тигізуі мүмкін. Көпшілік құстар егін, бау-бақша, тоғайлы және далалы жердегі өсімдіктердің зиянкестері – омыртқасыз организмдерді қырып, пайдасын тигізеді. Орман зиянкестерімен қоректенетін құстарға: сары шымшық, пищухалар, шыбын қаққыштар, түрлі сары шымшықтар, қызыл құйрықтар, малиновкалар, көкектер, жағалтайлар, ешкіемерлер, тоқылдақтар, кішкене торғайлар, жорға торғайлар, т.б. жатады. Дала мен шабындық жерлердегі зиянкестермен қоректенетін құстарға: кәдімгі қара торғайлар, түрлі қаратамақ торғай, бозторғайлар, көк қарғалар, ұзақтар т.б. жатады.

Күлгін қара торғай (Pastor roseus) Орта Азияға, Қазақстанға, Кавказда Төменгі Еділде тараған. Олардың ересегі бір тәулікте көптеген жүз насекомдарды жояды. Р.Н. Мекленбурцевтің мәліметі бойынша, Орта Азиядағы қараторғайдың әрбір үйірі, ұялаған кезінде (бір айда) 100 мыңдай шегірткелерді құртады. Сонымен қатар жас балапандары жүзім мен шиені жеп көп зиянын тигізеді. А.Н. Формозов Қазақстанда дала бөктергісінің шегірткелерді жейтінін байқаған. Оның айтуынша безгелдек (Microtus tetrax) таңертеңгі уақытта 250 шегірткені жегенін бақылаған. Самырсын құстар (Nicifraga caryocatactes) самырсын ағаштарының көптеген жаңғақтарын жеп, өндірістік маңызы бар жаңғақтың қорын кемітеді. Сонымен қатар бұл құстар көптеген самырсын жаңғақтарын мүктердің арасына, топыраққа апарып көміп, самырсын ағашының тұқымының тарауына себепші болады.

Құстар ұсақ кемірушілерді жеп, ауыл шаруашылығына үлкен пайда келтіреді. Көптеген күндізгі жыртқыш құстар және жапалақтар көпшілігінде ұсақ кемірушілермен қоректеніп оларды қырады.

Кемірушілер аз болған жылы, бұлардың бірқатары насекомдармен, рептилилермен, құстармен қоректенеді. Кемірушілер көбейіп кеткен жылы ұсақ кемірушілермен тек қана жыртқыш құстар емес, құзғын, сауысқан, құтандар, дегелектер де қоректенеді. Олар кемірушілер көбейіп кеткен жерге топтанып ұшып барып, қырады.

кейбір құстардың пайдасымен қатар зияны да айтарлықтай. мысалы, ақ тұмсық қара қарғалар көктемде себілген тұқымды қазып жесе, жазда қиярды, қапбыз қауынды, картопты шоқып бүлдіреді. Сонымен қатар ауыл шаруашылғының зиянкес насекомдарын да жеп көп пайда келтіреді. Сол сияқты суық торғайларда балапаны ұшқанша насекомдармен, олардың личинкаларымен, жұлдыз құрттармен қоректендірсе, олар ұшқасын күзде дәнді дақылдармен қоректеніп зиянын тигізеді. Сонымен қатар ементұмсықтар мен қара торғайлар шие жемісін жеп үлкен зиян келтіреді.
29 лекция.

Қазақстанда мекендейтін құстар түрі

(1 сағат)



Каталог: CDO -> Sillabus -> Bio
Bio -> Пәнінен Оқу әдістемелік кешен
Bio -> «биология» кафедрасы
Bio -> Лекция 30 сағат Практикалық (семинар) сабақтар 15 сағат Барлық сағат саны 135 сағат СӨЖ 45 сағат
Bio -> I.«Омыртқасыздар зоологиясы» пәні бойынша
Bio -> Оқу-әдістемелік кешен
Bio -> Лекциялар конспектісі Құрастырған б.ғ. к доцент С. Е. Келдібеков Жетісай-2006ж. Кіріспе Курстың мақсаты
Bio -> «Жаратылыстану» факультеті «Биология» кафедрасы. Оқу әдістемелік кешен
Bio -> «Тұрмыстық химия» пәні бойынша
Bio -> Сабақтың тақырыбы: Геоботаникалық негізгі ғылыми мектептер. Жоспары: Фитоценоз. Биоценоз Биогеоценоз
Bio -> «Химия-биология» факультеті «Биология» кафедрасы. Оқу әдістемелік кешен


Достарыңызбен бөлісу:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   18


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет