ОҚУ-Әдістемелік кешен



бет2/7
Дата25.04.2016
өлшемі1.29 Mb.
түріЛекция
1   2   3   4   5   6   7

ЛЕКЦИЯНЫҢ ҚЫСҚАША КУРСЫ


Жетісай-2005 ж


ЛЕКЦИЯ САБАҚТАРЫНЫҢ ЖОСПАРЫ
Лек№1.Кіріспе.

1.Географиялық қабық туралы түсінік.

2.Геограиялық қабықтың құрамдас бөліктері.

3.Аспан әлемі.Ғарыштық денелер.

1.Физика-географиялық ғылымдар (физикалық география) табиғатты зерттейтін жаратылыстану ғылымдарына жатады.Физикалық географияның зерттеу объектісі -Жердің комплексті қабығы, мұның өзі литосфераның ,гидросфераның,атмосфераның, организмдердің жанасуы ,өзара араласуы және өзара әрекеттесуі нәтижесінде қалыптасып мұны географиялық қабық деп атаймыз.

Біртұтас ажыралмас географиялық қабық біртектес емес және оның құрылысы өте күрделі.Жердің барлық сыртқы қабықтарының ең тығыз контактіленген қабаты айырықша күрделілігімен ерекшеленеді.Географиялық қабық күрделі материалдық системаға “бос энергияның әр-түрлеріне ерекше бай болуы; заттардың бос элементарлық бөлшектерден атомдар,иондар, молекулалар арқылы химиялық қосылыстар мен күрделі денелерге дейінгі ерекше әр-түрлі дәрежедегі агрегаттылығы ;органикалық дүниенің ,топырақ жамылғысының ,шөгінді жыныстардың,рельефтің әр-түрлі формаларының болуы;Күннен түсетін жылудың шоғырлануы;төмен температура мен қысымның термодинамика заңдарының үстемдігі; адамзат қоғамының өмір сүруі тән”

Географиялық қабық өзі ең ірі (планетарлық) табиғат комплексі бола отырып ,көптеген салыстырмалы дербес ,қарапайым және күрделі ,ірі және ұсақ табиғат (физикалық-географиялық) комплекстерден тұрадыГеографиялық қабықты планетарлық табиғат комплексі ретінде тұтас оның зат құрамының ең жалпы ерекшеліктерін,географиялық құрылымы мен дамуын –физикалық география зерттейді.

2.Географиялық қабықтың компаненттерін зерттеумен жеке(компоненттік) физикалық-географиялық деп аталатын ғылымдар шұғылданады.Бұған-

-Геоморфология-рельеф туралы ғылым.

-Климотология-климат туралы ғылым.

-Океанология-Мұхит туралы ғылым.

-Құрылық гидрологиясы-құрылықтағы сулар туралы ғылым.

-Топырақтану- топырақ туралы ғылым.

-Биогеография-биоценоздің бөлінісі мен ұштасуының заңдылықтары және бұларды құрайтын тірі организмдер туралы ғылым.

-Палеография-Географиялық қабықтың қазіргі жағдайын ,оны құрайтын барлық табиғат комплекстерді зерттеу және олардың даму тарихын зерттейді.

Физикалық география жаратылыстану ғылымдарына жатады, себебі бұл өндіріс құрылымы мен орналасуын ,оның әр-түрлі елдер мен аудандарда дамуының ерекшеліктерін және жағдайын зерттейді.

3 .Єлем д‰ние.

Жер єлем д‰ниеніњ бір бµлігі.80% сутек,18% гелий таѓы басќа аздаѓан элементтерден т±рады.Бізге єлемнніњ кµрінетін бµлігін мето галактика деп атайды.Космостыќ обьектілерініњ ењ мањыздысы ол ж±лдыздар.Ж±лдыздар ќатты ќызѓан газдан т±ратын ,єрі µзі жарыќ шыѓаратын жєне µзі табиѓаты жаѓынан К‰нге ±ќсас аспан д‰ниесі Жерден µте алыс ќашыќтыќта орналасќан.Айсыз т‰нде жай кµзбен ќараѓанда аспанда 5-мыњѓа жуыќ ж±лдызды кµруге болады.Ал,к‰шті телескоппен ќараѓанда аспандаѓы миллиондаѓан ж±лдызды ќарауѓа болады.¤зара орналасќан µзгертпейтін яѓни жылжымайтын ж±лдыздарды шоќ ж±лдыздар деп атайды.Єлемде 88 шоќ ж±лдыздар бар.Мысалы:Жеті ќараќшы,ќоян,бикеш,ангромеда,персей,б‰ркіт,арыстан таѓы басќалар.Ж±лдар єр т‰рлі болып келеді,себебі оныњ даму статиясы т‰рлеше жаѓдайда µтетіндіктен болады.Ж±лдыздардыњ химиялыќ ќ±рамы,температурасы,жарыќтануы,

диаметрі,массасы,тыѓыздыѓы,ќозѓалысы осыныњ бары- ж±лдыздардыњ сєулеленуіне байланысты олардыњ т‰сіде ажыратылады.Суыќ ж±лдыздар (-3,6гр,-6гр)±зын ќызыл т‰ске енеді.Ыстыќтыѓы (25.-,35гр) ќысќа толќынды кµкшіл т‰ске сєуленеді.Жарќырауна байланысты,алып ж±лдыздар,к‰шті жарќырайды,кµлемі аз болуы арќылы кењ кµлемде сєулеленеді.XX ғасырдың -басында аспан кµрінетін барлыќ ж±лдыздардыњ оќшауланѓан ж±лдыздар ж‰йесін галактика деп атайды.Єлемдегі ж±лдыздар єрт‰рлі системалрды ќ±райды.Ж±лдыздардыњ 60% астамы 2,3,4,10 ж±лдызѓа дейін,олар ‰шін жалпы салмаќ орталыѓы тµњірегінде айналатын шаѓын системаѓа біріктіріліу галактикалар ж±лдыздардыњ саны жаѓынан да кµлемі жаѓынан да орасан зор К‰н системалары.

Планеталар.К‰н системасыныњ тоѓыз ‰лкен планеталары бар.Меркурий,Шолпан,Жер,Марс,Юпитер,Сатурн,Уран,Нептун,Плутон.Планеталар мµлшері,химиялыќ ќ±рамы,массаса тыѓыздыѓы,айналу периоды бойынша бір-бірінен айырма жасайтын екі топќа бµлінеді.1-ші топќа,Жер типтес планеталар:Меркурий,Шолпан,Жер,Марс;ал 2-ші топ Юпитер типтес Юпитер,Сатурн,Уран,Нептун жатады.К‰ннен ењ алыс орналасќан планета Плутон ол єлі онша зерттелмеген планета.

К‰нге ењ жаќын орналасќан Меркурий планетасы,ол шамамен Жерден ‰ш есе кіші.Меркурий К‰нге дейінгі арлыќ ќашыќтыѓы 46-дан 70 миллион километрге жетеді.Меркурийлік К‰н тєулігі Жердіњ 176-на тењ келеді.

Лек№2.Жер планетасы физикалық географиялық зерттеу нысаны ретінде.

1.Жердің пішіні.

2.Жердің қозғалысы.

3.Жер беті.


1.Жердің піші ні.Жер эллипсоидты, шар тәріздес пішінді болып келеді.Жердің шар тәрізді екендігін IV ғасырда Аристотель ашты.10 меридианының ұзындығы – 110,6 км.ге тең,

Бірақ И.Ньютон өз кезегінде мынадай жорамал жасады:”Айналып тұрған дененің фигурасы міндетті түрде шар тәрізділіктен ауытқиды” деген жорамал жасады.Сондай-ақ ол Жердің сығылу себебін түсіндіріп қана қойған жоқ ,сондай-ақ ол он есептеп шығарды.Осыдан Жердің сығылу себебімен, айналу себебімен –Жердің фигурасы эллипсоитты формаға ауысады деген пікір қазірде өз күшінде.

Жер эллипсоидының ұзындықтары:

1.Экватор радиусының ұзындығы-6378245 км

2.Полярлық радиусының ұзындығы –6356,863 км.

3.Орташа радиусы-6371,110км.

4.Меридианның ұзындығы-40 008 ,550 км

5.Экватордың ұзындығы-40 075,696 км.

6.Жер бетінің ауданы-510,106 км2

7.Жердің көлемі-1,083·1012 км3

3.Жер-басқа планеталар (Күн системасының) секілді қозғалыстың бірнеше түріне қатысады.Тек 1 тәулікте өз өсінен ғана айналмай , 1жылда Күннің орбитасын айналып өтеді.Солтүстік полюстен қарайтын болсақ Жер өз осінен батыстан шығысқа қарай, сағат тіліне қарсы қозғалысын көруімізге болады. Жердің қозғалысын дәлелдеп берген, яғни өз осінен айналатындығын дәлелдеген француз физигі Ж. Фуко болды . Ол 1851 жылы Парижде Жердің өз осінен айналатындығын дәлелдеп берді. Жердің өз-озінен аиналуына мынандаи дәйектер жасады:

1) Ол 1 меридионды өлшеп, соның нәтижесінде жер полюстерінің қысыңқы немесе шығыңқы екендігін тексере отырып бұндай физикалық құбылыс- тек қозғалатын денелерге тән екендігін айтты.

2) Құлап жатқан денелерге байланысты дәйектер. Мысалы:егер 1затты жоғарыдан төменге қарай тастасақ немесе түсіп бара жатса, ол заттар шығысқа қарай түседі, жердің батыстан шығысқа қарай қозғалуына байланысты заттар шығысқа түседі: Жердің өз-өзінен айналуы: Жердің фигурасына әсер етеді.Жердің өз-өзінен айналуы денелердің қозғалысына әсер етеді. Мысалы: горизантальды қозғалған өзен, жел, теңіз ағындары т.б. Солтүстік жарты шарда-оңға қарай қозғалатын, оңтүстік жарты шарда-солға қарай өзгереді. Бұны инерция күші деп атайды. Жердің айналуына байланысты – уақыттың өзгеруіне байланысты-тәулікке бөлінді. Сонымен қатар күн мен түннің ауысуы п.бТәулік:жұлдызды,күндіболыпбөлінеді. Жердің қозғалысы жайлы түрлі уақыттарда түрлі пікірлер болған.Мысалы: Египет адамдары жерді және оны қоршаған жұлдыздарды хрустальдар деп түсіндіріп оны қозғалмайды деп түсінді. Б. З. Б. ІІ ғасырда ежелгі грек ғалымы Кловдии Птоломеи аспан денелеріне яғни жерге байланысты –Жерді барлық планеталар айнала қозғалады, ең соңында жүлдыздар тізбегі бар деп есептеде. Осындай көз қарастар ағымын дүниені-геоцентірлік жүиесі деп атайды. Бұл ағым тек XVІ ғасырда жоққа шығарылды. Осы ғасырдың көрнекті өкілі поляк ғалымы Николай Коперник –Жерді тек өз осінен ғана қозғалмай барлық планеталар секілді Күнді де айнала қозғалады деген тұжырым айтқан.Жердің Күнді айналуы.Егер күнмен түннің ауысуы Жердің осінен айналуымен ,ал олардың тең еместігі осінің орбитаға көлбеулігімен анықталатын болса ,экватордан басқа барлық ендіктерде күн мен түннің ұзақтығының үздіксіз өзгеруі -планета күнді айнала қозғалғанда жер осінің өзгеріссіз дер лік жағдайда тұратындығының нәтижесі.Жер эллипстік орбита бойынша күнді айнала қозғалады,мұнымен бірге күнге дейіен қащықтық афелийінде (5 июль) 152 млн.км.ден перигелийінде(3 январь) 147 млн. км.ге өзгеріп тұрады.Күнді айнала Жердің жылдық қозғалысын аспанда Күннің орнының үздіксіз өзгеруі бойынша бақылауға болады;күннің тал түстегі биіктігі және оның шығу және бату жері өзгеріп отырады күннің көзге көрінетін жылдық жолы-аспан сферасында жасалатын үлкен шеңбер-эклиптика жер орбитасы жазықтығында аспан сферасымен қиылысқан сызығы-аспан экваторында 230 27/ бұрышпен көлбеу.Эклиптика аспан экваторын Күн бір жарты шардан екінші жарты шарға ауысқан кезде көктемгі және күзгі күн теңесуі нүктелерінде кесіп өтеді.

Лек №3.Жер атмосферасы жайлы жалпы мєліметтер.

1.Атмосфера т‰сінігі.

2.Атмосфераныњ ќ±рамымен ќ±рылысы.

3.Атмосфера экологиясы.

Атмосфера (грек.atmos-бу жєне sphaira-шар ) –Жер шарыныњ µзімен бірге айналатын жєне оныњ тєуліктік ,жылдыќ айналымына ќатысы бар газ ќоспаларынан т±ратын ауа ќабаты. Ол газдан, су тамшыларынан, шањнан, м±з кристалдарынан т±рады. Массасы 5,15*1015т. Жер бетінен жоѓарылаѓан сайын Атмосферарыныњ ќысымы мен тыѓыздыѓы тµмендей т‰седі де, біртіндеп планетааралыќ кењістікке ±ласып кетеді. Температураныњ µзгеруіне ќарай Атмосфера :тропосфера ,стротосфера,мезосфера,термосфера жєне экзосфера ќабаттарына ажырайды .Тропосферада- атмосфера массасыныњ 80%-і шоѓырланѓан. Осы ќабатта єрбір 1 км жоѓары кµтерілген сайын ауа температурасы 60С-ќа тµмендейді. Атмосфера шашыранды К‰н радиакциясын жартылай µзіне сіњіріп, µзінен ±зын толќынды инфроќызыл сєуле бµліп шыѓарады, сонымен ќатар жер бетініњ ±зын толќынды сєулесініњ ¾-ін ќайта сіњіреді. Жер беті мен атмосфераныњ арасында жылу жєне ылѓал т±раќты т‰рде т±рады. Атмосфераныњ ќабаттарында оныњ жалпы айналым єрекеттерімен ќатар физикалыќ процестер де ж‰ріп жатады. Бірнеше ќабаттан т±ратын атмосфераныњ химиялыќ ќ±рамы 90км жоѓары жатќан ќабатта К‰нніњ ультрак‰лгін сєулелерініњ єсерінен туындайтын атмосфералыќ газдар молекулаларыныњ ыдырауы салдарынан Атмосфераныњ химиялыќ ќ±рамы µзгере береді : атмосфералыќ оптика, атмосфера єрекеттерініњ орталыѓы, атмосфера электрлігі.

Жер шарын ќоршап т±рѓан б‰кіл ауа ќабатыныњ ќозѓалыс ж‰йесі, яѓни ауа массасыныњ кµлденењ жєне тік баѓытта ауысуына себепкер болатын негізгі ауа аѓындарыныњ жиынтыѓы . Жердіњ тєуліктік айналуы, м±хиттар мен ќ±рлыќтардыњ µзара орналасуы, ќ±рлыќ бетініњ бедері, таѓы басќа Атмосфералыќ айналымдарды тудырады. Айналым жылы жєне салќын ауа масаларын араластырып, ылѓал тасмалдайды, нєтижесінде ауарайы µзгереді. Тропосфера ќабатында оѓан циклон жєне анти циклондар тыѓыз байланысты пассаттар мен муссондар ,тропосфераныњ жоѓарѓы ќабаты мен стратасфераныњ ауа аѓыны µте ќатты ж‰ретін тµменгі ќабаттары жатады. Атмосфералыќ айналым бірнеше ірі кµлемдегі ауа ќозѓалыстарын ќамтиды, соныњ ішінде ењ ірісі –ауа массасыныњ батыс тасмалы. Сонымен ќатар атмосферада кіші кµлемді жергілікті ауа айналымдары (бриз бора фен жєне тау ањѓарлыќ желдер ) мен к‰шті ќ±ындар (тромб тарнадо ќарадауыл ) да байќалады. Атмосфералыќ айналым синоптикалыќ , статистикалыќ жєне гидродинамикалыќ єдістермен зерітейді.

Атмосферадаѓы µтпелі белдем немесе екі ауа массасыныњ арасындаѓы жігі. Атмосфера шебі белдемініњ кµлденењ баѓыттаѓы ені бірнеше ондаѓан км-ге тік баѓыттаѓы ќалыњдыѓы бірнеше ж‰з м-ге дейін жетеді.тропосферада атмосфера шебі жањадан пайда болып , ауысып жєне жойылып отырады. Шеп белдемінде температура таѓы басќа метеорол дыќ µлшемдердіњ кµлденењ градиенттері ш±ѓыл µседі. Басќаша айтќанда, шеп белдемінде бір ауа массасынан екінші ауа массасына µтер кезде б±л µлшемдер секірмелі т‰ре µзгеріске ±шырайды. Егер жылы ауа салќын ауа жаѓына ќарай ауысса, к‰н жылынады. М±ндай атмосфера шебін жылы шеп деп атайды. Жылы шептер µткенде оныњ ‰стінде ж‰здеген шаќырымѓа жететін жауын б±лты пайда болады. Ќатты жауын-шашын болады. Ал салќын ауа массасы жылы ауаны ыѓыстырып, іргерілегенде, шеп µтетін жердіњ ауа массасы салќындайды.


  1. Атмосфераныњ б‰кіл массасыныњ 50%-іне жуыѓы оныњ тµменгі 5 километрлік

қабатында, 75%-і –10км-лік ќабатында, ал 90%-і 16 км –лік ќабатында шоѓырланѓан. 3000 км –ден жоѓарыда атмосфераныњ тыѓыздыѓы планета аралыќ кењістік тыѓыздыѓынан аз-аќ айырма жасайды., дегенмен оныњ ізі 10 000км –ден артыќ биіктікте де байќалѓан.

Тењіз дењгейіндегі таза жєне ќ±рѓаќ ауа бірнеше газдардыњ механикалыќ ќосындысынан т±рады. Олардыњ ішіндегі негізгілері азот-78,09%, оттегі –20,95%, аргон-0,93%.Басќа газдар :неон , галий, метан, криптон, ксенон,сутегі, сутегі азон,, йодтыњ болмысы µте мардымсыз.

Атмосфера кµмірќышќылгазы (СО2кµміртегініњ ќостотыѓы )су буымен озонѓа ќараѓанда анаѓ±рлым аз. Кµмірќышќылгазы µсімдіктер ‰шін ќажет. Оныњ атмосферадаѓы мµлшерін реттестіріп отыруда Д‰ние ж‰зілік м±хиттыњ мєні бар.

Атмосфераныњ 100 км биіктікке дейінгі ќабатында жер бетіне баяу ќонып жататын 28 млн. Т. астам космостыќ шањ –тозањ бар. Аэрозолдардыњ жалпы салмаѓы 108 т кем соќпайды. Атмосфераныњ электор µткізгіштігі иондардыњ коцентрация ќозѓалѓыштыѓына байланысты. Биіктеген сайын иондардыњ коцентрациясы к‰шейе т‰сетіндіктен электор µткізгіштік те арта береді де, 100-250 км биіктікке максималдыќ жаѓдайына жетеді.

3. Атмосфера экологиясы.Атмосфера экологиясына :Озон ќабатыныњ б±зылуы, ќышќыл жауын-шашындардыњ жаууы ,таѓы басќалар болып табылады.Атмосфера экологиясын б±зушы факторларѓа : өндіріс жєне ќайта істеу µнеркєсіптеріндегі шыѓынды заттардыњ атмосфераѓа т‰тін, к‰йе ретінде кµтерілуі.т±здардыњ атмосфераѓа кµтерілуі
Лек №4.Күн радиациясы.

1.Күн радиациясының географиялық қабыққа әсері.

2.Төсеніш бет.

3.Изотермалар картасы және олардың маңызы.

Жер шарын ќоршап т±рѓан б‰кіл ауа ќабатыныњ ќозѓалыс ж‰йесі, яѓни ауа массасыныњ кµлденењ жєне тік баѓытта ауысуына себепкер болатын негізгі ауа аѓындарыныњ жиынтыѓы . Жердіњ тєуліктік айналуы, м±хиттар мен ќ±рлыќтардыњ µзара орналасуы, ќ±рлыќ бетініњ бедері, таѓы басќа Атмосфералыќ айналымдарды тудырады. Айналым жылы жєне салќын ауамасаларын араластырып, ылѓал тасмалдайды, нєтижесінде ауарайы µзгереді. Тропосфера ќабатында оѓан циклон жєне анти циклондар тыѓыз байланысты пассаттар мен муссондар ,тропосфераныњ жоѓарѓы ќабаты мен стратасфераныњ ауа аѓыны µте ќатты ж‰ретін тµменгі ќабаттары жатады. Атмосфералыќ айналым бірнеше ірі кµлемдегі ауа ќозѓалыстарын ќамтиды, соныњ ішінде ењ ірісі –ауа массасыныњ батыс тасмалы. Сонымен ќатар атмосферада кіші кµлемді жергілікті ауа айналымдары (бриз бора фен жєне тау ањѓарлыќ желдер ) мен к‰шті ќ±ындар (тромб тарнадо ќарадауыл ) да байќалады. Атмосфералыќ айналым синоптикалыќ , статистикалыќ жєне гидродинамикалыќ єдістермен зерітейді.

К‰н радиакциясын жартылай µзіне сіњіріп, µзінен±зын толќынды инфроќызыл сєуле бµліп шыѓарады, соныме ќатар жер бетініњ ±зын толќынды сєулесініњ ¾-ін ќайта сіњіреді. Жербеті мен Атмосфераныњ арасында жылу жєне ылѓал т±раќты т‰рде т±рады. Атмосфераныњ ќабаттарында оныњ жалпы айналым єрекеттерімен ќатар физикалыќ процестер де ж‰ріп жатады. Бірнеше ќабаттан т±ратын Атмосфераныњ химиялыќ ќ±рамы 90км жоѓары жатќан ќабатта К‰нніњ ультрак‰лгін сєулелерініњ єсерінен туындайтын атмосфералыќ газдар молекулаларыныњ ыдырауы салдарынан Атмосфераныњ химиялыќ ќ±рамы µзгере береді :ќ. Атмосфералыќ оптика, Атмосфера єрекеттерініњ орталыѓы, Атмосфера электрлігі.


Лек№5 Атмосферадаѓы су

1.Булану жєне ауадаѓы сулылыќтыњ негізгі сипатамасы .

2Т±ман жєне б±лт . Атмосфералыќ жауын шашындар . Ќар .

3.Атмосфералыќ ылѓалдылыќ .

Ауада яѓни ауа ќ±рамын да су газ тєрізді,ќатты ,с±иыќт‰рінде кездеседі . су атмосфераѓа 2т‰рлі жорлмен келеді 1 ші физикалыќ булану ол µзендер ,кµлдер,м±ќиттар яѓни су ќоималарыныњ беттерінен судыњ буланып жетуін аитамыз ,2 ші транспирацияныњ булануы ол µсімдіктер арќылы булану .Атмосфераныњ тµменгі ќабаттары суѓа жєне буѓа толы болады жєне жєне олар жоѓарыѓа ќараи кµтеріліп т±рады .Содан соњ арќылы б±лттар паида болады содан соњ жауын –шашын паида болады Атмосферадаѓы булы су єрбір 10 к‰н саиын жањарып отырады .

Табиѓатта су аиналымы болады Осыныњ ењ негізгісін булану алып жатыр Булануѓа єсер ететін факторлар жоѓарѓы температура, желдіњ жылдамдыѓы таѓы басќа

Булану ткк суда ѓана емес топыраќтада болады . Мысалы ќара топыраќ -µзініњ жылуды кµп тартуына баиланысты кµп буланады ,егер топыраќ ќ±рѓаќ болса булану аз ,егер жер асты суы[грунд сулары ] кµп болса соѓ±рлым булану кµп болады ,µсімдік д‰ниесі кµп болса соѓ±рлым булану аз болады .Біраќ µсімдіктер д‰ниесі тамырымен жер астынан немесе топыраќтан суды тартып ,µздері атмосфераѓа буланып отырады

Булану нєтижесінде топыраќта ,су ќоималарыда ,µсімдіктер де кµптеген мµлшерде су жоѓалтады Барлыѓы сулануда ,булануда тењ болуы ќажет.

2.Т±ман – ауадаѓы су тамшылары нєтижесінде горизантальды баѓытта 1км шамасында созылѓан аимаќ. Т±манныњ паида болу себептері


  • Атмосфера тµменгі ќабаттарыныњ- араласып кетуінен пайда болады .

  • Температураныњ єсерінен пайда болады .

  • Булану дєрежесініњ бірден µзгеруінен пайда болады.

- Радиациялыќ т±ман –т‰нде пайда болады , суда пайда болады ,ж‰здеген метрге созылѓан т±ман.

  • Активті т±ман –суыќ б±лыттардыњ ‰стінен жылы ауаныњ ж‰руінен пайда болады

  • Б±л т±ман єдетте µте ‰лкен жерді ќамтып ,кµпке дейін созылуы м‰мкін. Б±л т±ман Антарктидада жаза судыњ бетін м±з басќан кезде оњт‰стіктен жылы ауа келгенде осы т±ман пайда болады.

  • Тењіздік т±ман –тењіздіњ ыстыќ жєне суыќ аѓындарыныњ бір-бірімен кездесуінен пайда болѓан т±ман.

Булану т±маны –су ‰стіндегі температура ауа температурасынан жоѓары болѓан кезде пайда болады. Б±л т±мандар ќыста м±здайтын кµлдерде кµптеп кездеседі .

Ќалалыќ т±ман – ірі ќалалардаѓы µндірістердіњ ќалдыќтары , машина ќалдыќтары жиналып кµк т±мандардыњ пайда болуына септігін тигізеді.

Ењ кµп т±манды к‰ндер Антарктидада кездеседі . Ќазіргі заманда адамдар ќолдан т±ман жасауды ‰йренген . Ќымбат µсімдіктерді м±здап ќалудан саќтайды.

Б±лттар – атмосфераныњ тропосфера ќабатында су тамшыларымен м±з кристалдарыныњ жиналуы нєтижесінде пайда болады.Б±лттарда су мµлшерініњ дєрежесіне байланысты жауын-шашын болады . Б±лттардыњ ылѓалдыќ дєрежесі ауаныњ ылѓалдыќ дєрежесіне ќараѓанда аз болады. Б±лттар физикалыќ ќ±рамына байланысты –сулы, м±зды аралас болып бµлінеді .

Жер атмосферасында 14000км3-дей субуы бар . су атмосферада негізінен жер бетінен буланудыњ нєтижесінде барады Ылѓал атмосферасында канденсацияланады, ауа аѓындарымен тасмалданады, ауа аѓындарымен жєне ќайтадан жер бетіне жауады. Сµйтіп т±раќты су айналып жатады. Олсу 3 к‰йде бола алу м‰мкіншілігін жєне бір к‰йден екінші бір к‰йгеоњай µте алуына байланысты т‰сетін ќысым ‘’a’’мен ‘’e’’ сандыќ мєні µте жаќын ал +16,с Температурада бір-біріне сєйкес келетін: сондыќтан су буыныњ наќтылыѓы серпінділігін кµп жаѓдайда абсалют ылѓалдылыќ деп атайды.

Сыбаѓалы ылѓалдылыќ S-су буы массасыныњ сондай кµмегіндегі ылѓалды ауа массасына ќатнасы 1кг ауадаѓы су буыныњ грмм санымен белгіленеді. Ауанањ массасы µзгермей кµлемі µзгеретін адиябаттыќ кењеюі жєне сыѓылуы кезінде сыбаѓалы ылѓалдылыќ µзгеріссіз ќаладыда абсалют ылѓалдылыќ µзгеріп кетеді.

Ауаныњ ќаныќтыратын су буы серпімділігі ќаныѓу серпімділігі E -белгілі температурада су буыныњ ±сталу шегі, максимум ылѓал болмысы температураѓа тікелей байланысты. Ауаныњ температурасы не ѓ±рлым жоѓары болса, соѓ±рлым су буын кµбірек ±стай алады.

Ауа тµмен температурада су буын µте аз мµлшерде ±стай алады. Сондыќтан ауа температурасыныњ тµмендеуі канденсациясы туѓызу м‰мкін.

Шыќ н‰ктесі -ауадаѓы су буы оны ќаныќтыру жаѓдайына жеткізетін температура R< жаѓдайда температура арќашанда ауаныњ наќтылы температурасынан тµмен болады.

Су буы атмосферадаѓы тµселме беттен булану жєне трансприрация арќылы барады .Физикалыќ булану процесі дегеніміз судыњ шапшањ ќозѓалып ж‰рген малекулаларыныњ жабысу к‰шінен босап, солардыњ беттен бµлініп жєне атмосфераѓа ауысуы .Ауасу буларымен ќаныќќанда булану процесі тоќтайды.

Барлыќ ендіктерде дем±хиттан булану ќ±рлыќтан буланудан анаѓ±рлым артыќ . Оныњ м±хит ‰шін максимум мµлшері жылына 3000см –ге жетеді.М±хит бетінен буланудыњ жылдыќ жиынтыѓы топиктік ендіктерде борынша мол жєне ол жыл бойы аз µзгереді.

Буланѓан бетте ылѓал жеткілікті мµлшерде болмаѓан жаѓдайда жоѓары температура жєне ылѓалдефециті орасан зор болѓанныњ µзінде булану ‰лкен мµлшерге жете алады. Б±л жаѓдайда буланушылыќ деп аталатын Су бетінде буланумен буланушылыќ бір-біріне сєйкес келеді .Ќ±рлыќ ‰стінде булану буланушылыќтан єлде ќайда аз болуы м‰мкін .Буланушылыќ жеткілікті ылѓалданѓан жаѓдайда ќ±рлыќтан булануы м‰мкін шаманы кµрсетеді.

Ауаныњ ылѓалдылыѓыныњ буланатын бетпен ауаныњ температурасыныњµзгеруіне ,буланумен конденсация пролцестерініњ ара ќатнасына ,ылѓал тасымалына сєйкес ‰немі µзгеріп т±рады . Ауаныњ абсалют ылѓалдылыѓыныњ тєулік µзгерісі ќарапайым жєне ќос –ќосынан болуы м‰мкін . Біріншісі температураныњ тєуліктік µзгерісіне сєйкес келеді . Бір максимум жєне бір минимум т‰нгі саѓаттардаѓы µте нашар булануѓа байланысты . К‰нніњ сєуле энергиясыныњ кірісі артќан сайын булану µседі, абсалют ылѓалдылыќ максимумына саѓ-9 шамасында жетеді.

Конвекция дамуыныњ нєтижесінде жоѓарыраќ ќабаттарда ылѓал тасымалы –оныњ ауаѓа булатын беттен келіп жетуіне ќараѓанда тезірек ж‰реді, сондыќтан саѓ-16 кезенде екінші минимум пайда болады. Кешке ќарай конвекция тоќтайды , ал к‰ндіз жылыѓан беттен булану єліде айтарлыќтай интенсивті ж‰редіде,ауаныњ тµменгі ќабаттарында ылѓал жинаќталып, 20-21 кезінде екінші максимум т‰зеді.

Абсалюттік ылѓалдылыќтыњ толыќ µзгерісі де температураныњ жылдыќ µзгерісіне сєйкес келеді. Абсалюттік ылѓалдылыќ жазда меилінше мол, ал ќыста мейлінше аз

Салыстырмалы ылѓалдылыќ жыл бойындаѓы максимумы єдетте ењ суыќ айѓа, минимумы ењ жылы айѓа тура келеді.

Ауадаѓы ылѓалдылыќ болмысы экватордан полюстерге ќарай жалпы алѓанда 18-20мб дан 1-2мб-ѓа дейін азаяды. Максималды абсалют ылѓалдылыќ Ќызыл тењіздіњ ‰стінде жєне Меконг µзенініњ дельтасында ,ењ ‰лкен орташа жылдыќ ылѓалдылыќ Бенгаль шыѓанаѓыныњ ‰стінде, ењ аз орташа жылдыќ ылѓалдылыќ жєне абсалют минимум Антарктиданыњ ‰стінде байќалады.

Салыстырмалы ылѓалдылыќ ендік µзгергенде біршама мардымсыз µзгереді. Мысалы 0-10ендіктерде олењ кµп дегенде 85% ендіктерде –70%жєне 60-70ендіктерде 80% ќ±райды. Салыстырмалы ылѓалдылыќтыњ айтарлыќтай тµмендеуі солт‰стік жєне оњт‰стік жарты шарда 30-40 ендіктерде ѓана байќалады.



Лек№ 6.Атмосфералық қысым.

1.Қалыпты атмосфералық қысым.

2.Қысымның таралуы.

3.Жел.Жергілікті жел.

Атмосфераның салмағы жердің салмағынан миллион есе аз, бірақ оның жер бетіне түсіретін қысымы айтарлықтай және Мұхит деңгейінде Бетті әрбір квадрат сантиметрі не 1033,3 г (1 м 2 –ге 10 333 кг) келеді.Бұл қысым сол деңгейде 450 ендікте 00 –та қимасы 1 см 2 биіктігі 760 мм синап бағанасы қысымымен теңдеседі.Синап бағынасы 760 мм қысымы атмосфералық қысым деп. есептелінеді.Қалыпты қысым 1013,250 дин/см 2 миллибар.

Атмосфера қысымының өзгеруі барлық жерде үздіксіз және айтарлықтай алкен мөлшерде жүреді.

3.Қысымның таралуы.

Атмосфера қысымының таралуын қысымы бірдей нүктелерарқылы жүргізілген және изобарлық деп аталатын беттердің көмегімен көрнекті көрсетуге болады. Егер Мұхит деңгейіндегі атмосфера қысымы барлық жерде бірдей болса және биіктеген сайын бірқалыпты өзгеріп отырса,изобарлық беттер горизонталь және бір-біріне паралель орналасқан болар еді.

Қысымның таралуы өте күрделі,сондықтан изобарлық беттер оған сәйкес әр-түрлі системалар түзеді.

Изобар беттердің теңіз деңгейі бетімен (немесе кез-келген басқа бір деңгейдің бетімен ) қиылысуынан пайда болған сызықтарды –изобарлар деп атайды. Изобарлар қысымы бірдей нүктелерді қосады.

Центрінде қысымы төмен тұйық изобарлар системасы –бар минимумы (циклондық изобарлар) деп аталады.

Төменгі қысымның ұзынша созылған тіліне сәйкес келетін тұйықталмаған изобарлар- бар қолаты деп. аталады.

Екі бар миксимумның және екі минимумның аралығында айқасып орналасқан -қайқаң деп. аталатын тұйықталмаған изобарлар системасы түзіледі.

Бар градиенті-қысымының қысым азаю жағына қарай ,изобарларға перпендикуляр бағытта қащықтық бірлігіне өзгеруі Қашақтық бірлігіне 100км алынады.Неғұрлым бар градіенті алкен болса,соғұрлым изобарлар тығыз болады.

Бір деңгейде келтірілген қысым мөлшерін пайдалана отырып ,белгілі бір сәтте немесе уақыт кезеңінде қысымның жер бетіне таралу картасы-изобарлар картасы деп. аталады.

Қысым ауаның орын ауыстыруының –бір жерден ағып шығып,екінші жерге келіп құйылуының нәтижесінде өзгереді.Бұл ауысу ауаның жайылма беттен біртегіс жылынбауының нәтижесінде өзгереді.Бірыңғай жылынған Бетті үстіндегі ауа қабатын қысым изобарлық бетте бір-біріне және жайылма бетте паралель орналасатындай болып биіктеген сайын бірте-бірте төмендейді де барлық жерде қысым бірдей түседі.

3.Жел.Жергілікті желдер.

Циклондар дегеніміз желдері шеткі аймақтың шетінен ортасына қарай ескер циклондық системасы бар төменгі қысымды тұйық аймақта Жер бетінде болатын өршіген атмосфералық желдер немесе құйындары.

Антициклон дар дегеніміз желдері аймақтың ортасынан шетіне қарай антициклондық системасы бар Жер бетіндегі жоғарғы қысымды тұйық аймақта болатын еңіш өсті төмендей соққан атмосфера желдері немесе құйындары.

Тропиктік циклон дар-атмосфералық дауылдардың қалыптасуында ауырлық күштерінің алкен рөлі атқаратындықтан, экваторлық ендіктерден мұндай дауылдар тіпті түзілмейді.Тропиктік ендіктерде циклондық та антициклондықта та құйындар туады. Қоңыржай ендіктердің циклондарынан тропиктік циклондарының айырмашылығы мөлшері шағын қысым градиенті алкен өнсер жаңбыры мол , күщті найзағай келеді.

Шағын құйындар.

Атмосферада түрлі массадағы құйындар кездеседі. Құйындар ондаған метр ден жүздеген метре дейін жетуі мүмкін.бүкіл құйын бір мезетте 10-20 м/сек. Жуық жылдамдықпен араласады..Теңіз үстінде Ала құйын құрлықпен тромб болып түзіледі.Шағын массадағы құйындар ерекшелігі олардың өте қиратқыш болып келуінде .тромбылар Солтүстік Америкада кездеседі.Яғни АҚШ –та 1915-1950 жылдар арасында 476 млн. доллар шығын7967 адамды қазаға ұшыраттыжәне 5204 тромбылар немесе торнадо тіркелген.Еуропада тромбылар сирек кездеседі.

Басым желдер-Пассаттар субтропиктік ендіктерден экваторға қарай соғатын желдерді айтамыз,яғни бұл субтропиктік антициклондардың экваторға қараған бөліктріндегі желдер.Олар солтүстік жарты шардағы тек солтүстік шығыстық ,оңтүстік жарты шардағы оңтүстік шығыстық бола алады.Бұл олардың басым бағыттарын анықтайды.Антициклондық шығыс және батыс бөліктерінде пассаттар тиісінше экваторға қарай соғады.Пассаттар тропиктік ауаны туындатады.Экваторға қарай пассаттардың вертикаль қалыңдығы арта түзеді.Егер 250 ендікте қалыңдығы не бары 1,2 км. Биіктікке жетсе экваторға жақын бүкіл тропосфераны қамтиды.Жылдамдығы 5,8 /сек. Жүреді.Пассаттар үшін жазық будақ бұлттар және жауын-шашындар аз мөлшерде тән болады.

Муссондар.(араб тілінен аударғанда”маусым”д.б.) –жылына 2 рет бағытын мүлдем дер лік қарама-қарсы өзгертіп отыратын ауа ағындары.Жазбен қыста бұлар орнықты келеді.олардың орнықтылығы маусымдарда бұзылады.Муссондар қысым айырмашылығында ерекшеліктерінің бірі-жазда құрылықтармен мұхиттар арасындағы алқаптарда пайда болады.Қыста құрылықтар үстіндегі қысымғы қалаларда едәуір жоғары болады.

Жергілікті циркуляцияларға- бриз дер, тау аңғары желдері, фендер, боралар жатады.


Каталог: CDO -> Sillabus -> Tar
Tar -> Лекция: 3 Практикалық/семинар: 6 СӨЖ: 99 Барлық сағат саны: 135 Аралық бақылаулар саны:
Tar -> Семинар: 248 сағат обтөЖ: 124 сағат ТӨЖ: 40 сағат Барлығы: 412 сағат І аб-30 балл ІІ аб-30 балл Емтихан-40 балл
Tar -> «Физикалық географияны аудандастыру» пәні бойынша
Tar -> Лекция: 45 сағат СӨЖ: 45 сағат обсөЖ: 45 сағат Барлық сағат саны: 135 сағат Аралық бақылаулар саны: 2(60 балл)
Tar -> Лекция:: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64 Барлық сағат саны: 90
Tar -> Лекция: 30 сағат Семинар: 20 сағат СӨЖ: 130сағат Барлық сағат саны: 180 сағат Аралық бақылаулар саны: 2 (60 балл)
Tar -> «Жалпы гидрология» пәні бойынша
Tar -> Лекция: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64
Tar -> Лекция: 30 сағат СӨЖ: 30 сағат обсөЖ: 30 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат
Tar -> Лекция: 15 Семинар: 15 СӨЖ: 30 обсөЖ: 30 Барлық сағат саны: 90 Емтихан: 1 Ағымдағы бақылау саны: кредит бойынша: 2


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет