ОҚУ-Әдістемелік кешен



бет4/7
Дата25.04.2016
өлшемі1.29 Mb.
түріЛекция
1   2   3   4   5   6   7

Лек №11.Єлемдік м±хиттар.

1.Єлемдік м±хиттар.

2.М±хит суыныњ физикалыќ-химиялыќ ќасиеттері.

3.М±хит температурасы жєне тіршілігі.


М±хит деген сµз(грекше -okeanos)”жер бетін ќоршаѓан ±лы µзен” дегенді білдіреді.Д‰ние ж‰зілік м±хит деген терминді 1917 жылы орыс океанологы Ю.М.Шокальский ±сынысымен негізделді.

Д‰ние ж‰зілік м±хит-жердіњ бірыњѓай су ќабыѓы материктермен араладарды ќоршап т±ратын ќабыќ. Жер бетініњ ауданы –510 млн.км2болса,осы кµрсеткіштіњ – 361 млн .км2-ін су алып жатыр немесе 71% бµлігін єлемдік м±хит алып жатыр.Ќ±рылыќтыњ ‰лесі-149 млн.км2.

Д‰ние ж‰зілік м±хиттыњ кµлемі-1 370 000 000 км3 (гидросфера кµлемініњ 94 %) Оратша терењдігі 4000 м болѓанда м±хит жер бетініњ ¾ бµлігін алады.Д‰ние ж‰зілік м±хиттыњ ќ±рамдас бµліктері:тењіздер, шыѓанаќтар, б±ѓаздар, жатады.

А) Тењіздер дегеніміз- кµршілес бµліктеріден физикалыќ жєне химиялыќ ќасиеттерініњ ерекшеліктерімен (температурасы, т±здылыѓы жєне т.б.) ,аѓыстары жєне толысуларыныњ сипаттарымен ерекшеленетін м±хиттыњ азды-кµпті оќшауланѓан бµлігі.”Жаѓалауы жоќ тењіз” деген атќа ие болѓан тењіз Саргасс тењізі.Ењ ірі тењіз 5726 мыњ км.2-Филиппин тењізі.

Шыѓанаќтар- жаѓаларыныњ конфигурациясыныњ арќасында бµлініп жатќан,біраќ кµршілес су кењістігінен біршама аз ерекшеленетін М±хиттыњ бµлігі.

Ењ кµлемі жаѓынан 2119 км. .2ірі шыѓанаќ ењ терењ 4519 м –Бенгал шыѓанаѓы болып табылады.

Кейбір тарихи пікірлерге байланысты тењіздерді шыѓанаќ деп немесе шыѓанаќтарды тењіз деп атап кеткен.Мысалы: Бенгал шыѓанаѓы –Аравия тењізі,Мексика шыѓанаѓын -Кариб тењізі,Парсы шыѓанаѓы-Ќызыл тењіз деп атап кеткен.

Б±ѓаз-ќ±рылыќпен ќ±рылыќты бµліп т±рѓан, м±хитпен м±хитты немесе тењізді ќосып т±рѓан д‰ние ж‰зілік м±хиттыњ бір бµлігі.Ењ енді енді б±ѓаз-1120 км Дрейка б±ѓазы, ењ ±зын б±ѓаз-1760 км Мозамбик б±ѓазы ,ењ терењ б±ѓаз 5249 м-Дрейка б±ѓазы.

2 Судағы қосындылар мөлшері барлық жерде бірдей емес және уақыт ішінде өзгеріп отырып мөлдірлік те тұрақты болмайды. Ең аз мөлдірлік жағадағы жалбыз суда әсіресе теңіз дауылынан соң байқалады. Планктон кең дамыған кезде су мөлдірлігі едәуір азаяды. (3 % көбірек ) .

Жыл сайын мұхиттардан 505 мың км3 су буланады. Оны толықтыратындар - 458 км3 материк - өзендерінен құйылса , 47 мың км3 жер асты суынан келеді . Сонымен д.ж мұхиттардан 1420 млн км 3 бүкіл д.ж су айналымының қатысады. Осының өзі жердің физикалық - географиялық процестерге ықпалын тигізеді.

Теңіз суында 60 түрлі компонент тер бар және олар араласқан күйінде кездеседі . Менделеев таблицасындағы 13 элемент қана 0,1 мг/м көп кездеседі. Олар: хлор (CL),S,C,Sr,Na,K,Mg,Br,B,Si,F,Rb,N.

(Мұхит суы балансы). Салмағы жағынан алғанда Мұхит суы 96,5% таза Судан 3,5% , оның ішінде еріген тұздан , газдан және ерімейтін жүзгін бөлшектерден тұрады. Қайсы жағынан болса да , орташа тұздылықтан ауытқуды негізінен алғанда тұщы судың кіріс –шығыс балансына байланысты. Мұхиттың бетіне жауатын Атмосфералық жауын – шашын, құрлықтан келетін ағындар , мұздардың еруі тұзылықты , булануды төмендетеді. Мұздың түзілуін көбейтеді. Құрлықтан келген су жағалаудың , әсіресе өзен құбылысына жақын жердің тұздылығына айтарлықтай әсер етюді. Мұхит бетіндегі тұздылық оның ашық бөлігінде негізінен антилық жауын-шашын, буланудың қатнасына яғни климаттық жағдайларға байланысты. Экваторлық ендіктерде судың беткі қабаттары , мұнда жауын-шашын мөлшері буланудан , көп болуынан су біраз тұзщыланған Тропиктік , Субтропиктік ендіктерде беткі қабатарының тұздылығы жоғары болады , максимум 36 –37 %0 . Мұхит ылғалды жоғалтады , тұз қалады. Мұхит бетінде тұздылықтың ендік бағытта таралудан ағыстар бұзады, жалпы ағыстар арттырса , суық ағыстар төмендетеді. Ең көп орташа тұздылық- Атлант мұхитында 35,4 %0 , ең азы Солт. Мұзды мұхитта 32 %0 .

Тереңдікке қарай тұздылық өзгерістердің түрлі жағдайларда - Жер орта , Мрамор , Қара теңіздерінен көрінеді. Атлант мұхитынан гөрі Жер орта теңізі тұзды. Жерорта теңізі орташа тұздылығы – 38,6 %0 , шығ. Бөліктері 39,6 %0 жетеді, Батыста да 37 %0 .

Мұхит суының мөлдірлігі .Күн нұрының энергиясы су қабатынан өтіп , шашырап сіңіріледі. Оның шашырауы мен сіңірілуі судың мөлдірлігіне байланысты.

3.М±хит температурасы жєне тіршілігі.

М±хиттыњ физикалыќ ќасиеттерініњ ењ мањыздысы-температурасы болып табылады.Д‰ние ж‰зілік м±хит планетаныњ климатын реттеуші болып табылады.

Біраќ м±хит суыќ дене болып табылады, мысалы м±хит суыныњ беткі ќабаттырыныњ орташа жылдыќ температурасы-17,4 0 С,солт‰стік жарты шарда б±л кµрсеткіш 30 С жоѓарылайды жєне екі жарты шарда жєне ендіктерде єр-т‰рлі болып табылады.(1-кесте)

Д‰ние ж‰зілік м±хит суыныњ жылдыќ орташа температурасыныњ кµрсеткіші.




Ендік


Орташа жылдыќ температура,0С.


Ендік


Орташа жылдыќ температура,0С.

Солт‰стік жарты шарда

Оњт‰стік жарты шарда

Солт‰стік жарты шарда

Оњт‰стік жарты шарда

00

27,1

27,1

00

7,9

6,4

100

27,2

25,8

100

4,8

0,0

200

25,4

24,0

200

0,7

-1,3

300

21,3

19,5

300

-1,7

-1,7

400

14,1

13,3

400

-1,7

-

М±хит суы жылуды сондай-аќ атмосфераныњ ±хын толќынды сєулеленуін сіњіре отырырып м±з т‰зілуден ,ылѓал конденсациясынан бµлінген жылудан жєне химиялыќ- биологиялыќ процестерде бµлініп шыѓатын жылудан алынады. М±хитќа жауын-шашындар ,µзен сулары, ауамен келеген жылулар сумен жанасады жєне жылы м±хит аѓыстары жылу єкеледі.

М±хит жылуды негізінен булануѓа,ауаны ќыздыруѓа,м±хит аѓыстарыныњ суыќ аѓыстарын жылытуѓа, м±здарды ерітуге ж±мсайды.

Лек№12.Ќ±рылыќ сулары.

1.Жер асты сулары.

2.¤зендер.Кµлдер.

3.Батпаќтар мен м±здыќтар.

Жер қыртысының жоғарғы қабаттарына сіңетін су құрлықтың жер асты суларын құрайды.Жер асты суларының негізгі көзі –атмосфералық жауын-шашындар, бірақ д.ж. ылғал айналымы тұйық қалмайды,әрі судың біраз мөлшері жер қыртысының мантиядан келеді.

Жер асты сулары дегеніміз-жер қыртысының беткі қабаттарында орналасқан,. Сұйық,қатты,газ күйінде кездесетін гидросфераның бір бөлігі.

Су тау жыныстарында бос кеңістік саңлау, жарықша, кеуек болғанда ғана болады.Жер қыртысының бөлшектері арасындағы өте ұсақ қуыстар-кеуектердің мейілінше алкен маңызы бар.

Кеуектьілік % өлшенеді.Саздың кеуектілігі 40-50%, құмдікі 30-40 %, құмтастікі 4-25% болады.Ұсақ пиртірлі жыныстарда ең көп кеуектілік болады, ал әртүйірлерден тұратын жыныстарда ең аз кеуектілік.Кеуек пен жыныстың ылғал сиымдылығы оның суды ұстап тұру мүмкіншілігіне байланысты.Топырақтағы немесе жыныстардағы су мөлшері оның ылғалдылығы деп. аталады.Ылғалдылық ылғал сиымдылықтан көп болуы мүмкін емес.

Өзен дегеніміз-өзі қалыптастырған аяаңда-арнада ұзақ уақыт ағып жатқан табиғи су ағыны.Өзеннің басын, оның бастауын көптеген жағдайда шартты түрде ғана анықтауға болады.Өзендер өздері қоректендіретін жылғалардың бұлақтар мен атмосфералық жауын-шашындардың ұласыпқосылуынан басталады,батпақтардан , көлдерден, мұздықтардан т.б ағып шығады. Өзеннің аяғы-оның соғысы әдетте теңізге, көлге басқа ірірек өзенге барып құятын жері.

Өзендердің қоректенуі.Өзендер қоректенуінің негізінен 4 көзі бар: жауын , қор, мұздық, жер асты. Қандайда болмасын қоректенуді көзінің рольі олардың уақыт ішіндегі ұштасуы мен бөлінуі негізінен алғанда климат жағдайларына тәуелді. Мысалы: ыстық климатты жерлерде қормен қоректену болмайды, тереңде жатқан груит суларыда өзенді қоректендірмейді, қоректенудің бір ден -бір көзі жаңбыр суы. Суық климаты елдерде өзенді қоректендіруде жазда қор суының , ал қыста жер асты суларының маңызы зор. Қоңыржай климатта қоректенудің әр түрлі көздері ұштасып келеді.Қоректенуге қарай өзендегі судың мөлшері өзгеріп отырады. Бұл өзгерістер өзен деңгейінің ауытқуларынан байқалады. Қоректенуде ері ген қар суы маңызды роль қоңыр жай – суық климат өзендерінің режим інде 4 фаза немесе гидрологиялық маусым: Көктемгі су тасу, жазғы меженің.

Кµлдер.Кµл дегеніміз-жер беті суыныњ бір т‰рі,Жер шарында кµлдердіњ кµлемі -2,1 млн.км2,яѓни Жер шарыныњ -1,4 %-ін алып жатыр.Ењ ‰лкен кµл Каспий-376 мыњ км2.Каспий т±зды , тењіз бассейініне ±ќсас болѓандыќтан,біраќ м±хитпен байланысы жоќ-сондыќтан кµл деп атаймыз.Ењ т±щы кµл-Жоѓарѓы кµл(82,4 мыњ км.2),ењ терењ кµл-Байкал(1620 м)

3.Батпаќтармен м±здыќтар.Батпаќтар.Батпаќ дегеніміз ылѓал с‰йгішµсімдіктер б‰ркеген жєне ќабатыныњќалыњдыѓы кемінде 0,3 мболатын шымтезек т‰зілу процесімен сипатталатын тым артыќша ылѓалданѓан ќ±рлыќ бетініњ учаскесі.

Б±л батпаќтарда минерал с‰йгіш µсімдіктер кµп, сондыќтан ойпањдыќ (эфтрофты) деп аталады. Негізінен атмосфералыќ жауын-шашындармен ќоректенетін батпаќ жоѓарѓы батпаќ (олигатрофты) деп аталады. Сипатымен ќоректенетін судыњ минералданудєрежесі жаѓынан орталыќ орынды алатын батпаќ ауыспалы (мезотрофты) деп аталады.

М±здыќтар. М‰здыќтар дегеніміз ќатты атмосфера жауын-шашындарыныњ жинаќталу жєне бірте-бірте ќ±ралу нєтижесінде ќ±рлыќта пайда болѓан м±здыњ ќозѓалыстаѓы кµп жылдыќ ќабаты

Жамылѓы м±з басуда.Хионосфераѓа кіретін ќ±рлыќтыњ ‰лкен бµлігін м±з ќаптап жатыр. Б±л жамылѓы м±здыќтарѓа кіреді. Таулыќ м±з басу. Сырт кµзге жамылѓы м±здыќтан кµлемініњ шаѓындыѓымен жєне формаларыныњ ќиссапсыз кµп сан алуандыѓымен µзгеше келеді. М±здыќ комплекстері. Жеке м±здыќтардыњ бірігуі нєтижесінде ќ±ралады.

Ќазіргі м±здыќтар. 16 млн. км2-дей жерді алады, б±ларды 99%-ті поляр ендігіне тиісті.




Лек №13.Құрылық сулары.

1.Өзендердің сипаттамасы.Өзеннің қоректенуі.

2.Көлдердің морфометрлік сипаттамасы.Батпақ экологиясы және оларды пайдалану жолдары.Жердегі мұзбасу.

Өзендер.

Өзен дегеніміз-өзі қалыптастырған аяаңда-арнада ұзақ уақыт ағып жатқан табиғи су ағыны.Өзеннің басын, оның бастауын көптеген жағдайда шартты түрде ғана анықтауға болады.Өзендер өздері қоректендіретін жылғалардың бұлақтар мен атмосфералық жауын-шашындардың ұласыпқосылуынан басталады,батпақтардан , көлдерден, мұздықтардан т.б ағып шығады. Өзеннің аяғы-оның соғысы әдетте теңізге, көлге басқа ірірек өзенге барып құятын жері.

Өзендердің қоректенуі.

Өзендер қоректенуінің негізінен 4 көзі бар: жауын , қор, мұздық, жер асты. Қандайда болмасын қоректенуді көзінің рольі олардың уақыт ішіндегі ұштасуы мен бөлінуі негізінен алғанда климат жағдайларына тәуелді. Мысалы: ыстық климатты жерлерде қормен қоректену болмайды, тереңде жатқан груит суларыда өзенді қоректендірмейді, қоректенудің бір ден -бір көзі жаңбыр суы. Суық климаты елдерде өзенді қоректендіруде жазда қор суының , ал қыста жер асты суларының маңызы зор. Қоңыр жай климатта қоректенудің әр түрлі көздері ұштасып келеді.

Қоректенуге қарай өзендегі судың мөлшері өзгеріп отырады. Бұл өзгерістер өзен деңгейінің ауытқуларынан байқалады. Қоректенуде ері ген қар суы маңызды роль қоңыр жай – суық климат өзендерінің режим інде 4 фаза немесе гидрологиялық маусым: Көктемгі су тасу, жазғы меженің.
Лек№14.Литосфера.

1.Литосфера.

2.Литосфера құрылысы.

3.Жер бедері туралы түсінік.

4.Жер бедерінің сипаттамасы.
1.Мантияның ішінде 100- 250 км тереңдікте құрлықта, 50- 400 км мұхиттар түбінде- температура ерітіп жіберетін дәрежеге жететіндей температура болған- астеносфера (грек- asthenes- әлсіз қабаты орналасқан. Осы астеносферадан магма шығады. Астеносфера мен жер қыртысы қабаттарын- Литосфера (грекше- Litos- тас дегенді білдіреді) тау жыныстарымен басқа қабаттардан ерекшеленеді. Литосфераның ірі- ірі блоктарға ажыратылғанын- литосфералық плита деп аталады. Литосфераның плиталар горизонталь бағытта астеносферада қозғалады, егер қозғалса сейсмикалық, пиктаникалық қозғалыстар туындайды.

Жердің қатты қабаты- литосфераны білуіміз үшін- Жердің жасымен Жердің ішкі құрылысын білуіміз қажет. Жердің абсолютті жасы 4,6 млрд жыл.

Жер қыртысының дамуының негізгі этаптары. Жердің құрылысы осы 4,6 млрд жылдық даму тарихында көптеген өзгерістер енді. Ұзаққа созылған докембрий этабы 4 млрд жылға созылған және оның немесе ол туралы аз мәліметтер бар. В. Е. Хайн зерттеуі бойынша ерте архей заңында- алғашқы құрлықтық жер қыртысы- гранитті- гнейсті тау жыныстарымен жер қыртысы қалыптасқан деген жорамал бар. Бұндай тау жыныстарымен қапталған жер қыртысының ең көнесі 3,8- 4,0 млрд. жылдық жер қыртысыГренландияның оңтүстігінен табылған. Бұл кезеңдегі жер құрылысы ірі алғашқы аралдар болды. Архей заңының барлығында осы аралдар бірігіп, кейін блоктарға бөлініп- платформаларға бөлінді.

2.Платформалар арасына ажыралу зоналарында протогеосинклиналдар п.б..

Археймен ерте протерозой кезеңінің барлық кезеңінде рельефтің

дамуы олардың бірігуімен көзге түседі. Осының нәтижесінде Пангея І (грекше- рап- барлық, Qe- жер дегенді білдіреді) деген, ірі құрлық п.б.. Бұл ірі құрлық кейін- ежелгі платформалар немесе кратон (грекше kratos- күш д.б) дарға бөлінді. Қазір жерде 9 ірі ежелгі платформалар бар. Олар: Солтүстік- Америка платформасы, Шығыс Европа платформасы, Сібір платформасы, Қытай (Оңтүстік Қытай және Шығыс Қытай платформалары), Оңтүстік Америка платформасы, Африка, Аравия платформасы, Үнді платформасы, Австралия платформасы, Антарктида.

2- ші. этап- 135 млн жыл бұрын- Солтүстік- Америка платформасымен Шығыс Европа платформасы бірігіп 1 материк- Лавразия материгін құрды. Мезазойдың басында Гандвана мен Лавразия материктері қазіргі Батыс Жерорта теңіздің аумағында үлкен суперкантинент Пангея ІІ- ге бірікті.

3- ші этап. 65 млн жыл бұрын.

Мезазойдың басында Пангеяның (ІІ) бөлінуімен көзге түседі. Бұл этапта жаңа мұхит Тетис мұхиты п.б. сипатталады. Тетис мұхиты Орталық Америкамен Жерорта теңізі арқылы және Гималай, Үндіқытай, Индонезия арқылы немесе осы орталықты қамтыған мұхит болды. Мезазайда Үнді және Атлант мұхиттары п.б. Алдын Оңтүстік жарты шарда, кейін Солтүстік жарты шарда мұхиттар п.б. Нәтижесінде Солтүстік Америка Евразиядан бөлініп шықты.

4- ші этап. 37 млн жыл бұрын олигоценнің басында рельеф өзгеріп, биік емес таулар пайда бола бастады. Кайназойда жер қыртысының жаңа даму этапы құрылды. Н. И. Николаев бұл этапты- неотектоникалық этап деп атады.

Неотектоникалық этапты- Жердің Альпілік қалыптасу кезеңі басталып бұл кезеңі неогеннің аяғына дейін жалғасты. (Соңғы 65 млн жыл) Альпілік қалыптасу кезеңі Тетис мұхитының орнында қалыптасқан тау жоталары болды. Олар- Альпі, Пиреней, Апенин, Карпат, Кавказ, Гиндукуш, Батыс Памир, Гималай т.б. таулары болу кезеңі. Шығыс- Тынық мұхиттың геосинклиникалдық белдеу- Анд, Кардильер таулары п.б.. Неотектоникалық этапта жас платформаларға рифттік өлкенің қалыптасуы басталды. Бұл жүйе бойынша: Шығыс- Африка рифттік жүйесі мен Қызыл теңіз пайда болу процестері жүрді.

Сонымен, неотектоеикалық этап- дүниежүзілік мұхит түбінің жер бедері қалыптасуы аяқталды. Сонымен, неотектоникалық этап- қазіргі құрлықтармен мұхиттардың конфигурациясының қалыптасуы аяқталып қазіргі жердің келбеті қалыптасты.

3.Жер бедірін кейбір түсінікте -рельеф деп. атайды.Рельеф дегеніміз- Жер бетінің сыртқы бейнесін айтамыз. Жер бедерінің әр-түрлі болуымен байланысты рельефтің формалары пайда болады.

Рельефтің құрылысы және даму тарихы,қазіргі жер бедеріне сипаттама жасайтын ғылым- геоморфология деп. атаймыз.Геоморфология-грекше”gе”-жер; “mоrрhе-” форма деген мағына береді.

Рельеф литосфераның бір-бөлігі болғандықтан,литосферамен тығыз қарым-қатынаста болады.Сондай-ақ ол географиялық қабықтармен де тығыз байланыста болады. Литосфера (грекше- Litos- тас дегенді білдіреді) тау жыныстарымен басқа қабаттардан ерекшеленеді. Литосфераның ірі- ірі блоктарға ажыратылғанын- литосфералық плита деп аталады. Литосфераның плиталар горизонталь бағытта астеносферада қозғалады, егер қозғалса сейсмикалық, тектоникалық қозғалыстар туындайды.

Жер бедері ішкі және сыртқы процестердің тоғысуы немесе ішкі және сыртқы процестер нәтижесінде туындайды.

4.Жер бедерінің сипаттамасын жасау үшін рельефтің формаларын анықтап алуымыз қажет.Олар түрінежәне көлеміне қарай мынадай типтерге бөлінеді:

-планетарлық формалар- көлемі миллиондаған шаршы шақырымға жететін(құрылықтар, мұхит түбінің жер бедері жатады) ,яғни үлкен аумақты алып жататын рельефтің түрі.

-мегаформа-жүз мыңдаған шаршы шақырымды алып жететін (тау жүйелері, жоталар,жазықтаржатады) яғни үлкен біршама аумақты алып жататын рельефтің түрі.

-макроформа- мегаформалардың бір бөлігі ойпаттар мен үстірттер жататын рельефтің түрі.

-Мезоформалар- бархан дар, тау жыңдарының аймақтары.

Бадан басқа микроформалар, наноформалар деген кіші рельеф формаларының түрлері бар.

Рельеф құрайшы факторлар көп болғандықтан да рельефті классификациялауда да тұжырымдамалар көп.Қазіргі кезде И.П.Герасимов пен Ю.А.Мещеряковтың классификациялау жорамалын қолданылады.

Лек №15.Бедер қалыптастыру.


  1. Бедер қалыптастыру процесі.

  2. Эндогендік және экзогендік факторлар.

  3. Гипсографиялық қисық сызықтар.

Жер бедері ішкі және сыртқы процестердің тоғысуы немесе ішкі және сыртқы процес тер нәтижесінде туындайды.

Жер бедерінің сипаттамасын жасау үшін рельефтің формаларын анықтап алуымыз қажет.Олар түрінежәне көлеміне қарай мынадай типтерге бөлінеді:

-планетарлық формалар- көлемі миллиондаған шаршы шақырымға жететін(құрылықтар, мұхит түбінің жер бедері жатады) ,яғни үлкен аумақты алып жататын рельефтің түрі.

Геотектура –Жердің геофизикалық космостық процестердің нәтижесінде қалыптасқан Жердің ең ірі рельеф пішіні.Геотектураға бірінші типіне- барлық планетарлық рельеф пішіндері жатады. Геотектураға екінші типіне- барлық тау жүйелерімен жазықтық-платформалық аймақтық рельеф пішіндері жатады.

Қалыптасу және даму кезеңі –палеозой және мезозой эрасына тура келеді.Осы кезеңдерге Жердің геоморфологиялық даму кезеңі болып табылады.

2.Эндогендік рельеф қалыптастырушы фактор.

Эндогендік фактор ішкі күштерінің нәтижесінде қалыптасқан рельеф түрлерін атаймыз.Жер қыртысындағы заттардың тез ысып немесе тез суынуы нәтижесінде жер қыртысымен литосфераның бір жерден екінші жерге қозғалуына алып келеді.Бұл құбылысты –тектоникалық қозғалыстар деп. аталады.Осы құбылыс нәтижесінде тау жыныстарынң мүжіліп-үгілуіне алып келіп,соның салдарынан ыжердің рельеф пішіндері қалыптасады.

Тектоникалық қозғалыстардың бөлінуі:

-Жер бетіндегі қозғалыстың бағытына қарай-вертикальды және горизонтальды болып бөлінеді.

-Қозғалыстың жылдамдығына қарай-тез және жай болып бөлінеді.

-Қозғалу кезеңіне қарай-геологиялық өткен кезеңдегі, жаңа кезеңдегі қозғалыстар, қазіргі кездегі қозғалыстар болып бөлінеді.

Қозғалыстардың нәтижесінде тау пайда болу немесе тау мүжілу процесі туындайды.

Экзогендік рельеф қалыптастырыушы фактор.

Экзогендік рельеф қалыптастырыушы фактор.Экзогендік фактор єрќашан эндогендік факторлармен тыѓыз байланыста болады.эндогендік процестер ќалыптастырушы немесе ќ±раушы фактор болып табылады.Экзогендік процестерге-ауырлыќ к‰ші жатады.Ауырлыќ к‰ші денудация процесін тудырады,ал ол жою к‰шіне ие,сондай-аќ аккумуляциялыќ процестерді де туындатады, ол µз кезењінде жер бедеріне єсері- жер бедерін тµмендетіп немесе терењдетіп жіберуінде.

Экзогендік фактор –Жердіњ морфом‰сіндік пішінін туындатушы негізгі фактор болып табылады.Морфом‰сіндік ењ негізгі ќалыптастырушы- жел болып табылады.Жел минералдармен тау жыныстарын физикалыќ т±рѓыдан жєне химиялыќ ќ±рамыныњ µзгеруіне єсер етеді.

Лек №16

Морфоќ±рылым



1.Морфоқұрылым түсінігі.Морфоқұрылымның басты-басты типтері.

2.Жазықтар.

3.Таулар және олардың түрлері.Жанартаулар.

Морфоќ±рылым дегеніміз- эндогендік жєне экзогендік процестердіњ тоѓысуы нєтижесінде туындайтын, (ірі-ірі тектоникалыќ ќозѓалыстардыњ нєтижесінде)жердегі ірі рельеф пішіндері: мегаформалар жєне макроформаларды жинаќтай келе морфоќ±рылым деп атаймыз.б±л ќ±рылымѓа неотектоника дєуірі т±сындаѓы пайда болѓан жер бетіндегі кµтеріњкі-аласа таулар ,‰стірттер т.б. жатады.морфоќ±рылымѓа сондай-аќ геотектурада жатады.

Геотектура –Жердің геофизикалық космостық процестердің нәтижесінде қалыптасқан Жердің ең ірі рельеф пішіні.Геотектураға бірінші типіне- барлық планетарлық рельеф пішіндері жатады. Геотектураға екінші типіне- барлық тау жүйелерімен жазықтық-платформалық аймақтық рельеф пішіндері жатады.

Қалыптасу және даму кезеңі –палеозой және мезозой эрасына тура келеді.Осы кезеңдерге Жердің геоморфологиялық даму кезеңі болып табылады.

Мегаформа дегеніміз -жүз мыңдаған шаршы шақырымды алып жететін (тау жүйелері, жоталар,жазықтаржатады) яғни үлкен біршама аумақты алып жататын рельефтің түрі.

Макроформа дегеніміз - мегаформалардың бір бөлігі ойпаттар мен үстірттер жататын рельефтің түрі.

2.Морфоқұрылымның басты-басты типтері.

Морфоќ±рылымды кейде морфотектоникалыќ рельеф пішіндері деп те атаймыз.Олардыњ типтеріне -жер бетіндегі таулар, ‰стірттер, ќыраттар, жазыќтар,ойпаттар т.б. жатады.Таулар жер бетініњ 40% -ін алып жатыр, ал жазыќтар 60 %-ін алады.

Таулар-айналадаѓы µлкедегілерге ќараѓанда біршама кµтерілген ,жер ќыртысыныњ ќатты жырымдалѓан аймаѓы.Таулардыњ ±зындыѓымен биіктігі мыњдаѓан км-ге жетуі м‰мкін.

2.Жазыќтар- кµтеріњкі аймаќтары (200 метрге дейінгі аймаќ)кездеспейтін жер ќыртысыныњ бір бµлігі.

Тектоникалыќ т±рѓыдан жазыќтар µз платформаларымен ерекшеленіп,б±л платформалар ќазіргі кезде µз жастарына ќарамай ќимылсыздыѓымен кµзге т‰седі.

Биіктігіне ќарай жазыќтар мынадай топтарѓа бµлінеді:

-кµтеріњкі жазыќтар-200 метрден 500 метрге дейінгі аралыќтаѓы –Ортаорыс,Валдай,Волгамањы жазыќтары жатады.

-ойпатты жазыќтары-0 метрден 200 метрге дейінгі аралыќтаѓы-Амазонка, Батыс Сібір,‡нді-Ганг т.б. ойпаттары жатады.

-тµмен жатќан жазыќтар- Д‰ние ж‰зілік м±хиттыњ дењгейінен тµмен жатќан –Каспиймањы жазыќтар жатады.

-платоларда жазыќтарѓа жатады.Плато дегеніміз- ‰стірт іспеттес,500 метрге жуыќ кµтеріњкі жазыќтыњ т‰рлері.(мысалы:АЌШ тыњ жазыќтары)

Жазыќтардыњ т‰рлері олардыњ жаралу тегіне ќарай, ішкі ќ±рылысына байланысты болады.Кµптеген жазыќтар-ескі немесе жања плиталар ‰стіне орналасќан жєне ж‰здеген метрге жететін шµгінді жыныстардан ќ±ралѓан болып келеді.Б±ндай жазыќтарды И.П.Герасимовпен Ю.А.Мещеряковтыњ пікірлеріне ќарай оларды”пластты жазыќтар” деп атаѓан.Б±ларѓа:Шыѓыс Европа жєне Батыс Сібір жазыќтары жатады.

Ескі жєне жања платформалардыњ ќалќандарына пайда болѓан жазыќтарды-цокольды жазыќтар деп атайды.Олар ќатты кристаллды жыныстармен ќапталѓан болып,оларѓа Ќазаќтыњ ±саќ шоќќылары , оњт‰стік-батыс Африка жазыќтары жатады.

Пластты жєне цокольды жазыќтармен ќатар И.П:Герасимовтыњ жєне Ю.А.Мещеряковтыњ пікірлерінше жєне де бір жазыќтыњ т‰рі-аккумулятивті жазыќтар бар.Олар тµрттік дєуірде пайда болѓан жєне тењіз немесе кµл мањында , тез тµмендеулер нєтижесінде пайда болѓан жазыќтарды атаймыз.оларѓа Каспиймањы ойпатын айтсаќ болады.

3.Таулар және олардың түрлері.Жанартаулар.

Таулар-айналадаѓы µлкедегілерге ќараѓанда біршама кµтерілген ,жер ќыртысыныњ ќатты жырымдалѓан аймаѓы.Таулардыњ ±зындыѓымен биіктігі мыњдаѓан км-ге жетуі м‰мкін.

Абсолюттік биіктігі бойынша жер беті таулары мынадай типтерге бµлінеді:

-аласа таулар-1000 метрге дейінгі аймаќтаѓы таулар.Оларѓа- Орта Орал тауы т.б. жатады.

-орташа биіктіктегі таулар-1000-3000 метр аралыѓындаѓы таулар.Оларѓа –Карпат тауы т.б. жатады.

-биік таулар-3000 метрден бтік таулар.Оларѓа-Тянь-Шань,Гималай тауы т.б. таулар ж‰йесі жатады.Осы тауларѓа жеке-жеке сипаттамалары мынадай:

Аласа таулар –шыњдарыныњ дµњес болып келсе, биік таулар керісінше шыњдары ‰шкір болып келсе, орташа биіктіктегі таулар аралас типке ие.Ењ биік таулар ж‰йесі- Гималай таулар ж‰йесі болып табылып, оныњ ењ биік шыњы, Жердіњ нњ биік шыњы болып табылады.Ол шыњ-Эверест(Джомолунгма) шыњы болып табылыды.

Геологиялыќ жаралуына байланысты таулар-дорифейлік,байкалдыќ, каледонид, герциндік, мезозойлыќ, альпілік ќатпарлану таулары болып бµлінеді.

Жаралу тегіне ќарай таулар вулкандыќ жєне тектоникалыќ болып бµлінеді.Д‰ние ж‰зілік м±хит т‰бінде ењ кµп кездесетін таулар -вулкандыќ таулар.Таулармен ќатар ‰стірттер,ќыраттар деген сµздер кездеседі.‡стірттер-аласа тауларды атасаќ,ќыраттар тау ж‰йелерін атаймыз.Табиѓатта жалѓыз таулар кездеспейді.Жер бетіндегі ењ ±зын тау тізбегі -Анд (шыњы 6960 метрге жететін Аконкагуа шыњымен) 9000 км.ге жететін тау тізбегі болып табылады.



Лек №17.Морфомүсін.

1.Морфомүсін түсінігі.

2.Жер бедерін қалыптастырушы факторлар.

3.Құрылық және Мұхиттың морфомүсіні.

1.Морфомүсін түсінігі.
Морфоќ±рылым Жердіњ ірі рельеф пішіні болса, морфом‰сін ±саќ рельеф пішіндері болып саналады.морфом‰сінніњ бір ерекшелігі ол экзогендік процестердіњ нєтижесінде жєне климаттыќ жаѓдайлар нєтижесінде ќалыптасатын, тек ќана тµрттік дєуірде ќалыптасќан рельеф пішіндері.Морфом‰сін морфоќ±рылым бір-біріне жаралу тегіне ќарай ќарама-ќарсы болады.

Ќ±рылыќтыњ морфом‰сіндік рельеф пішіндеріне –геоморфологиялыќ процестердіњ нєтижесінде ќалыптасатын –олар-аѓынды сулардыњ єсерінен, тау жыныстарыныњ єсерінен, толќындарыныњ єсерінен ќалыптасќан бедер пішіндерді атаймыз.

Флювиальды рельеф пішіндері- жер бетіндегі аѓынды сулардыњ нєтижесінде ќалыптасќан бедер пішіндері.

Карст –тау жыныстарыныњ єр-т‰рлі процестер нєтижесінде µзгеруі нєтижесінде ќалыптасатын рельеф пішіндері.

М±здыќ морфом‰сіндер- кµпжылдыќ м±збасќан аймаќтарда ќалыптасќан рельеф пішіндері.

Эолдыќ морфом‰сін-желдіњ іс-єрекетінінен жєне к‰шінен ќалыптасќан Жер бетініњ рельеф пішіндері.

Жаѓалаулыќ рельеф пішіндері-жаѓалау жер бедеріне єсер ететін толќындар,аѓыстар нєтижесінде ќалыптасатын рельеф пішіні.Осыныњ бєрі морфом‰сінніњ т‰рлері болып табылады.

2.Жер бедерін қалыптастырушы факторлар.Эндогендік фактор ішкі күштерінің нәтижесінде қалыптасқан рельеф түрлерін атаймыз.Жер қыртысындағы заттардың тез ысып немесе тез суынуы нәтижесінде жер қыртысымен литосфераның бір жерден екінші жерге қозғалуына алып келеді.Бұл құбылысты –тектоникалық қозғалыстар деп. аталады.Осы құбылыс нәтижесінде тау жыныстарынң мүжіліп-үгілуіне алып келіп,соның салдарынан ыжердің рельеф пішіндері қалыптасады.

Тектоникалық қозғалыстардың бөлінуі:

-Жер бетіндегі қозғалыстың бағытына қарай-вертикальды және горизонтальды юолып бөлінеді.

-Қозғалыстың жылдамдығына қарай-тез және жай болып бөлінеді.

-Қозғалу кезеңіне қарай-геологиялық өткен кезеңдегі, жаңа кезеңдегі қозғалыстар, қазіргі кездегі қозғалыстар болып бөлінеді.

Қозғалыстардың нәтижесінде тау пайда болу немесе тау мүжілу процесі туындайды.

Экзогендік рельеф қалыптастырыушы фактор.Экзогендік фактор єрќашан эндогендік факторлармен тыѓыз байланыста болады.эндогендік процестер ќалыптастырушы немесе ќ±раушы фактор болып табылады.Экзогендік процестерге-ауырлыќ к‰ші жатады.Ауырлыќ к‰ші денудация процесін тудырады,ал ол жою к‰шіне ие,сондай-аќ аккумуляциялыќ процестерді де туындатады, ол µз кезењінде жер бедеріне єсері- жер бедерін тµмендетіп немесе терењдетіп жіберуінде.

Экзогендік фактор –Жердіњ морфом‰сіндік пішінін туындатушы негізгі фактор болып табылады.Морфом‰сіндік ењ негізгі ќалыптастырушы- жел болып табылады.Жел минералдармен тау жыныстарын физикалыќ т±рѓыдан жєне химиялыќ ќ±рамыныњ µзгеруіне єсер етеді.

3.Құрылық және Мұхиттың морфомүсіні.

Ќ±рылыќ морфом‰сінінемыналар жатады:

-Аѓын сулардыњ тасымалдаушы жєне жинаќтаушы к‰штері нєтижесінде пайда болѓан бедер пішіндері.

-Жыралар.

-Арналыќ ањѓарлар.

-Кµшкіндік бедерлер.

-Суффозиялыќ бедерлер.

-Карстылыќ бедерлерД‰ние ж‰зілік м±хиттыњ морфом‰сіндері:

-Жаѓалаулыќ бедерлер.

-Єлемдік м±хит т‰бініњ бедер типтері.

Лек №18.Құрылықтағы ағынды сулар әрекетінен қалыптастын бедер пішіндері.

1.Ағын судың тасымалдаушы және жинаушы күштері.Жыралар.

2.Арналық аңғарлар.

1.Ағын судың тасымалдаушы және жинаушы күштері.

Жер бетіндегі ењ кµп тараѓан рельеф пішіндерініњ бірі-экзогендік факторлардыњ єсерінен туындаѓан аѓын сулардыњ єсерінен туындайды.Б±л фактор тек ќана м±здыќтармен шµлді аймаќтарда орналмаѓан.Аѓын сулар ќалыптастыратын геоморфологиялыќ процестер жєне соныњ нєтижесінде ќалыптасатын рельеф пішіндерін- флювиальды рельеф пішіндері деп атайды. Флювиаль”fluvius”-аѓыс, µзен деген маѓына береді.

Барлыќ аѓыстар денудациялыќ яѓни жоюшы к‰шке ие болады ,сондай-аќ эрозияѓа ±шыратады, тасымалдаушы к‰шке ие болады.Аѓынды сулардыњ нєтижесінен ќалыптасќан рельеф формалары 2-ге бµлінеді:

1.Эрозиялыќ рельеф пішіндері.

2.Аккумулиятивті рельеф пішіндері.

Эрозиялыќ рельеф пішіні аѓын судыњ тау жыныстарыныњ бір жерден екінші жерге тасымалдауы эрозиялыќ рельеф пішіні деп аталса, соныњ нєтижесінде,яѓни сол жиналып келген тау жыныстарынан ќалыптасќан жер бедерін –аккумулиятивті редьеф пішіндері туындайды.М±ндай рельеф пішіндеріне-тау баурайларындаѓы µзен ањѓарларындаѓы ойпатты жерлер,µзен ањѓарларындаѓы жыралар, µзенніњ дельталары жатады.

Ќазіргі кезде эрозияныњ 2 типі белгілі: ќалыпты жєне тездетілген типтері.

Ќалыпты эрозия- аѓын сулардыњ кµп жылдар бойы табиѓи т‰рде жер бетін шаюыныњ нєтижесінде туындайтын т‰рі.Б±л эрозия т‰ріне єсер ететін фактор-климаттыќ жаѓдайлар болып табылады.Ол бойынша :жауын-шашынныњ кµп болуы, ќардыњ мµлшері тым кµп болуында, температураныњ ылѓалдыњ мµлшерініњ кµп болуына єсері, жєне осы факторлардыњ барлыѓы тым ±заќ уаќытќа созылуы.

Тездетілген эрозия-адам іс-єрекеттері нєтижесінде ќалыптасатын эрозия т‰рі.Ол бойынша: гумус ќабатыныњ адам єрекетінен кµп мµлшерде шайылуы, орманныњ кесілуі, жєне т.б.факторлар єсер етеді.

Жыралыќ рельеф пішіндері-жаѓалау жер бедеріне єсер ететін толќындар,аѓыстар нєтижесінде ќалыптасатын рельеф пішіні.Осыныњ бєрі морфом‰сінніњ т‰рлері болып табылады.

2.Арналық аңғарлар.

Арналыќ ањѓарлар типіне µзен ањѓарына сипаттама жасауымыз керек.

¤зен ањѓарлары-линиялы созылѓан, кµп жылдыќ аѓын суыныњ-µзенніњ нєтижесінде ќалыптасќан рельеф формасы. ¤зен ањѓарыныњ негізгі типтеріне-саѓа, пойма жєне т.б. µзен ањѓарларыныњ бедер типтері жатады.

Саѓа-µзенніњ тµменгі аѓысы жататын-межень аймаќтары жататын µзенніњ ењ соњѓы ќ±ятын аймаѓы жатады.

Пойма-µзенніњ ќатты аѓысыныњ нєтижесінде туындайтын, яѓни ќатты минералды заттарды аѓыс нєтижесінде бір жерден екінші жерге шайып кетуінен туындаѓан бедер пігіндері.

Уаќытша аѓыстарыныњ нєтижесінде туындайтын рельеф формалары.

Уаќытша аѓыстарыныњ нєтижесінде туындайтын рельеф формаларыныњ бірінші типін- эрозиялыќ борозда деп аталады.Оныњ терњдігі –3 см.ден –30 см.ге дейін жетеді.

Уаќытша аѓыстарыныњ нєтижесінде туындайтын рельеф формаларыныњ екінші типін-ритвина деп аталады.Оныњ терењдігі 1,0-2,0 метрге дейін жетеді.

Уаќытша аѓыстарыныњ нєтижесінде туындайтын рельеф формаларыныњ ‰шінші типін-овраг деп аталады. Оныњ терењдігі 10-80 метрге дейін жетеді.


Уаќытша аѓыстарыныњ нєтижесінде туындайтын рельеф формаларыныњ тµртінші типін-балка деп аталады.¦зындыѓы-30 км.ге жетуі м‰мкін.¤те терењдігімен сипатталады.

Уаќытша аѓыстарыныњ нєтижесінде туындайтын рельеф формаларыныњ келесі,яѓни бесінші жєне ењ соњѓы типін -µзен ањѓары деп атаймыз.


Лек №19.Тау массасының еруіне және бұзылуынан қалыптасқан бедер типтері.

1.Көшкіндік бедерлер.Суффозиялық бедерлер.

2.Карстылық бедерлер.

Кµшкіндік бедер типтері-Жер бетіндегі ењ кµп тараѓан рельеф пішіндерініњ бірі-экзогендік факторлардыњ єсерінен туындаѓан аѓын сулардыњ єсерінен туындайтын кµшкіндік бедер пішіндері.Б±л фактор тек ќана м±здыќтармен шµлді аймаќтарда орналмаѓан.

Барлыќ аѓыстар денудациялыќ яѓни жоюшы к‰шке ие болады ,сондай-аќ эрозияѓа ±шыратады, шµгінді жыныстарды тудырып ќана ќоймай ,оларды кµшіркші к‰шке ие жєне тасымалдаушы к‰шке ие болады.

Суффозиялыќ бедерлер-( латын.suffosio-подкапывание)-жер асты суларыныњ механикалыќ к‰штер єсетінен грунт суларыныњ сыртќа шыѓарылуы болып табылады.Осыныњ єсерінен жер асты суы жер бетіне жаќындаѓан кезде тау жыныстарын жер бетіне шыѓарып,сол шµгінді жыныстар жањадан жер бедерініњ типін туындатады.Сондыќтанда б±л жер бедер типін –суффозиялыќ-шµгінді рельеф пішіні деп аталады.

2.Карстылыќ жер бедері.

Карст - суффозиялық бедерлер іспеттес жер асты сулары нєтижесінде ,олардыњ механикалыќ к‰штер нєтижесінде тау жыныстарын жер бетіне шыѓарады,біраќ суффозиялық бедерлерден айырмашылыѓы ол карст бедер типініњ сыртќа шыѓарылѓан тау жыныстары балќымалы к‰йде сыртќа шыѓарылуы .”Карст” деген атау – Карст платосынан алынѓан(Динар тауындаѓы) жєне жер бетінде ењ кµп тараѓан бедер типтерініњ бірі болып табылады.

Карсттыќ бедерлердіњ дамуына тез ерігіш тау жыныстарыныњ немесе карбонатты тау жыныстарыныњ кµп кездесуі септігін тигізеді.Тау жыныстарыныњ заттыќ ќ±рамына ќарай жылжиды.
Лек №20.Территориялық климаттық ерекшеліктеріне байланысты қалыптасатын бедер пішіндері.

1.Мұзбасу.Шөлдену.

2.Антропогендік және биогендік рельеф.Шөлдену процестері және құмды шөлдер.

Мұзбасу дегеніміз- көпжылдық теріс температураның нәтижесінде қардың және жауын-шашынның көп болуы нәтижесінде қалыптасатын рельеф пішіндері. Мұзбасуды кейде криогендік морфомүсін деп. атайды.криогендік морфомүсін дегеніміз-аймақтарға көпжылдық мұздықтардың таралуын айтамыз.Криогендік морфомүсін “kryos”-суық, мұз,”genesis”-жаралу тегі деген мағына береді.бұл зонаны кейде геокризондық зона деп. атайды.Мұздықтар жер бетінің 1 км аймақты алып жатады.Мұздықтар полярлық ,субполярлық белдеулерді алып жатады және Антарктиданы алып жатады.Ерімейтін мұздықтар тау шыңдарында орналасқан.Жер бетіндегі мұздықтар Жердің-35 млн.шаршы шаырымға созылған.

Мұздықтар өздерінің мұз қалыңдығына қарай 3 зонаға бөлінеді:

1.Солтүстік зона-барлық жерін түгелдей мұз басқан ,орташа мөлшермен 500 метрден 1000 метрге дейін жететін мұдықтар.

2.Орта зона-мұздықтар ар алас күйде орналасқан, 100 метрге лейін жететін мұздықтарды атаймыз.

3. Оңтүстік зона-аралдық зона деп. атайды және оның орташа мөлшері 25 метрге дейін жететін мұздықтарды атаймыз.

Мұздытардың тау жыныстарның орналасуым өзіндек ерекшеліктерімен сипатталады.Мұздалған территорияларда тау жыныстары мұзданған күйде және жақсы сақталған күйде кездеседі.

Криогендік –денудациялық рельеф пішіні таулы-үтіртті аудандарда орналасқан қатты минералды , түрлі әсерлер нәтижесінде жоюшы күшке ие рельеф пішіндері.

Торфты рельефтер- батпақты жерлерде орналасқан ,торф шоғырланған,ол торфтардың қалыңдығы 10 метрге дейін жететін рельеф пішіндері.

Төрттік дәуірде Евразияның көп бөлігі әсіресе Әвропа ның жазықты аудандарында және Солтүстік Америка климаттық жағдайларға байланысты жамылғы мұздықтармен қапталып ,үлкен құрылықты мұз басты.Мұздықтың мөлшерімен оның мұзданған ғасырларымен жылдары әр-түрлі геологтардың пікірінше әр-түрлі бейнеленеді.

Көптеген ғалымдардың пікірінше мұздану кезеңі 50 мың жыл бұрын басталған.

Мұздықтардың мұздану процесінен кейін аккумулияциялық рельеф қалыптасқан соң, ол рельефтердің морфомүсіні пшініне - байланысты ұсақ контурды жаралу тегіне әр-түрлі кезеңдерге тура келеді.

Қазір мұздықтар екі типке бөлінеді: жамылғы мұздықтар, таулық мұздықтар болып бөлінеді.

Жамылғы мұздықтар Антарктиданың(13,979 млн. .шаршы шақырымға жететін) ,оның орташа мұздық қалыңдығы 1720 метр, максимальды қалыңдығы 4300 метрге жететін, Гренландияның мұздығы (1,8 млн. шаршы шақырымға жететін) орташа мұздық қалыңдығы 2300 метр, максимальды қалыңдығы 3400 метрге жететін аймақ.

Таулық мұздықтар тау баурайларындағы мұздықтардың нәтижесіндегі пайда болған мұздықтар.Жамылғы мұздықтар жалпы мұздықтардың мөлшерінен 98,5 % алып жатыр, таулық мұздықтар 1,5%-ін алып жатыр.Жалпы жер бетінің мұздықтары 16,3 млн. шаршы шақырымға жетеді.(кесте №)
Қазіргі мұздықтардың Жер беті не таралуы.



Құрылықтар

Ауданы шаршы шақырым

Көлемі км

Антарктида

13979000

23295750

Солтүстік Америка және Гренландія

2076550

2431770

Европа

92140

21028

Оңтүстік Америка

32300

12690

Африка

20

6

Азия

136760

16355

2.Геоморфологиялық қлыптастырушы процестердің ішіндегі ең маңыздыларының бірі –адам іс-әрекеттері яғни антропогендік рельеф деп. аталады.Антрпогендік фактордың күшейген кезеңі –техникалық прогрестің өскен кезеңіне тура келеді.

Антропогендік рельеф дегеніміз- адам іс-әрекетінен туындаған рельеф бедерлері.Барлық антропогендік факторлар жаралу тегіне байланысты 2 топқа бөлінеді.

1.Техникалық рельеф-терниканың өсуімен қалыптасатын рельеф пішінін атаймыз.

2.аграрлық рельеф- адамның іс-әрекеттеріне байланысты ,оның ішіндегі аргарлық шаруашылықтың әсерінен қалыптасатын рельефтүрлері.Мысалы: аул шаруашылықта жерді өңдеуде жерді эрозияға ұшырату процестерін атаймыз.

Биогендік рельеф.

Жерделі бедер қалыптастыруға тірі организмдердің рөлі.Жердің сыртқы бейнесінің тірі организмдердің әсерінен өзгеруін-биогеоморфологиялық деп. атаса, осының нәтижесіндегі қалыптасатын яғни өсімдіктермен жануарлардың әсерінен қалыптасатын рельефті- биогендік рельеф деп. аталады.Олар-нано, микро, мезоформалы рельефтерге бөлінеді.

Шөлдену және құмды шөлдер процестерге әсер ететін негізгі фактор-ол климат болып табылады.дүние жүзіндегі ең ірі шөлдер –Африка құрылығында орналасқан.(Сахара)

Лек№21.Әлемдік мұхитқа тән бедер типтері.

1.Жағалаулық бедерлер.Жағалау типтері.

2. .Әлемдік мұхитқа түбінің бедер типтері.

Жағалаулық бедер немесе жағалаулық зона дегеніміз-сумен жер бетінің арасындағы жағалаулық сызықты атаймыз.Бұл 6 мың жыл бұрын пайда болды деген жорамал бар.

Жағалаулық бедерге әсер ететін процес тер


  • жағалауға соғатын толқындар.

  • -ағыстар.

Жағалаулық зонаның қалыптасуында ең алкен рөл атқаратын- толқындар болып табылады.Толқындардан пайдаболған толқындар екі типке бөлінеді:

1.Абразиялық(“abrasio”-лат-соскабливание) жағалаулар .Бұл жағалаулар толқынның қатты соғуының нәтижесінде жағалаудағы жыныстарды жойып жіберуінен пайда болған жағалауларды атаймыз.Бұл толқындардың энергиясы мол болғандықтан ,олар жағалауды жоюшы күшке ие.Теңіздің жоюшы іс-әрекетін-абразия деп. атайды.Абразия 3 типке бөлінеді:

1.Механикалық абразия- толқындардың соғуы нәтижесінде жыныстардың үгілуі.

2.Химиялық абразия-жыныстардың теңіз суы әсерінен еруі.

3.Термикалық абразия-жағалаудың жойылуы ,соның әсерінен басқа жыныстардың пайда болуы.

2.Аккумулиятивті жағалаулар- теңіз қозғалыстарының әсерлерінен жағалаудың төмендеп кетуі яғни жағалаудың бедер пішінінің төмен болуымен сипатталады.Ұса су қоймаларында судың қозғалысы жылдам болмай ,содан соң жағалаудың жандарындағы жыныстарды су өзінің жай қозғалыстары арқылы тасымалдап кетеді.

Пляж- тасымалданушы заттардың жағалаудың жоғарғы бөлігіне тасымалданған , жағалаудың жоғарғы бөлігі.
Лек №22.Биосфера.

1.Биосфера жайлы жалпы түсінік.

2.Биосфераның заттық айналымы.

3.Географиялық қабықтағы тірі заттар.

Биосфера деген түсінік грекше” bios”- тіршілік, ” sfaira”-шар деген мағына береді,яғни Жер шарындағы тіршілік аймағы ретінде ғылымға енгізген австриялық геолог Зюсс болды. Ол 1875 жылы “географиялық қабық “ деген терминді ғылымға енгізгенімен біосфера туралы көп дерек бермеген,тек қана бұл қабықты “тіршілік қабығы ” деп. атаған.Ал биосфераны ғылымға толық енгізген орыс академигі В.И.Вернадский болды.Ол өзінің “Биосфера” деген еңбегінде биосфераны планетаның ең маңызды қабықтарының бірі деп. қарастырып, биосфераның сандық көрсеткіштері аз болса да ,Жер бетіндегі барлық процес тер тіршілікке байланысты деп. атап көрсетті.

Биосфераның шекарасын анықтау.Биосфераның жоғарғы қабаты 25 км.де шоғырланған - “озон” қабатына дейін, ал биосфераның төменгі шекарасы литосфераны қамтыған.Төменгі шекарасын түрлі ғалымдар әр-түрлі пікір айтады. Кейбір ғалымдар бұл қабатының шекарасын бірнеше метр тереңдікке дейін деп. жорамалдаса, кейбір ғалымдар бірнеше жүздеген километрге дейін шоғырланған деген пікір айтады.Өйткені бұл тереңдікте кейбір тереңдіктегі бактериялар өмір середі.Биосфераға гидросфераның барлық аймақтары кіреді.

2.Тірі организмдер құрылысына ,қызметтеріне,биологиялық айналымдағы роліне қарай бөлінеді.

1.Клеткасының құрылысына қарай организмдер 2 ірі топқа :прокатиоттар-ядросыз организмдар, эукариоттар-ядролы организмдер болып бөлінеді. Прокатиоттарға –бактериялар, көк-жасыл бактериялар жатады.

Эукариоттарға- басқа барлық организмдер: өсімдіктермен, саңырауқұлақтар, жануарлар жатады.

Функциясына қарай тірі организмдер екі топқа бөлінеді:автотрофты, гетеротрофты болып бөлінеді.

Автотрофты организмдер-күн сәулесінің әсерінен органикалық заттардан неорганикалық заттар туындататын-өсімдіктер жатады.

Гететотрофты организмдер- органикалық заттармен қоректенетін,жануарлар,саңырауқұлақтар, көптеген бактериялар жатады.

3.Биологиялық айналым жасаудағы рөлі бойынша тірі организмдер –3 топқа бөлінеді:продуцент, консумент, редуцент болып бөлінеді.

Продуцент -өндірушілер,оларға өсімдіктер-автотрофтылар жатады.Бұлар биосфераға органикалық заттар шығарушылар болып табылады.

Консумент –тұтынушылар, продуценттер дайындаған органикалық заттармен қоректенетін организмдер.Консументтер 2ге бөлінеді:өсімдіктермен қоректенетін бір інші түрі, осы алғашқы консументтермен қоректенетін паразит тер мен жыртқыштар.

Редуценттер –қалыптастырушылар,олар өлі неорганикалық заттарды жоятын ,биологиялық айналымның ең соңғы сатысын жүзеге асырушылар.Бұларға: бактериялар, барлық саңырауқұлақта, қарапайым жануарлар жатады.

Жер бетінде тірі организмдер ең алғаш ұсақ су қоймаларында пайда болды деген пікір бар.Олар жылы климаттың әсетінен пайда болған. Сол кезде жорамалдар бойынша күннің ультрафиолеттік сәулелерінен сақтайтындай қазіргідей озон қабаты болмаған.Бұл қабаттың міндетін атқарушы ол кехде су беттерінде цианобактериялар болған , осы бактериялардың 3 млрд жыл бұрынғы бір клеткалы ядросыз жәндіктердің қалдықтары Африкада табылған.Осы су қоймаларынан тіршілік мұхитқа, кейін жер бетіне тараған.Осыдан соң жер бетіне организмдердің саны күрт көбейіп кетті.Соның ішінде адамның пайда болуын да атап өтуіміз керек.

Барлық биосфера тарихында 500 млн тірі организмдердің түрі болған, ал қазіргі кезде олардың саны 2 млн.нан.10 млн.ға дейін жетеді.

Жер беті не тірі организмдердің кең көлмде таралуына олардың қоршаған ортаға бейімділігі және көбеюінің көп мөлшерде болуы әсерін тигізді.

Қазіргі таңда биосфераның сандық құрамы:

-жануарлар:1,5-1,7 млрд түрі.

-өсімдіктер:350-500 мың түрі бар.Жер бетінде жануарлардың түрінің саны өсімдіктердің түрінің санына қарағанда көп болғанымен ,Жердің биомассасының үлкен бөлігін өсімдіктер алып жатыр.(кесте-)

Дүние жүзілік мұхиттың биосферасы.

Дүние жүзілік мұхиттың биосферасының сандық көрсеткіші бүкіл дүние жүзілік мұхитта 300 мың түрлі өсімдіктермен жануарлар мекендейді .

Гидросфераның тіршілігі 3топқа бөлінеді.

1.Планктон(planktos-блуждающий) –су бетінде ағысқа қарсы тұра алмайтын ,екі түрге бөлінетін –фитопланктон- өсімдіктерден құралған планктон дар, зоопланктон дар- жануарлардан құралған планктон дар

2.Бентос(benthos-глубина) – су түбіне жабыса өмір сүретін өсімдіктер,жануарлар, жәндіктер.

3.Нектон(nektos-плаввающий)-суда ер кін жүзе алатын –балықтар т.б.

Дүние жүзілік мұхиттың жалпы биомассасы –35 млрд тонна, олардың ішіндегі 32,5 млрд.тоннасы –жануарлар,1,7 млрд тоннасы-өсімдіктерге жатады.
Жер бетнің және су биомассасының сәйкітігі.


Тіршіліктің түрлері

Жер бетінде

Суда

Өсімдіктер

92%

8%

Жануарлар

93%

7%


Лек №23

Жердің географиялық қабығы жайлы жалпы түсініктер.

1.Географиялық қабық,оның шекаралары.

2.Географиялық қабықты жіктеу.Геожүйелер.

Географиялық қабық дегеніміз-Жердің сыртқы қоршаған қабығы,рның құрамына-литосфера, гидросфера,атмосфера,биосфера кіреді. Бұл біздің планетамыздың қиын және күрделі жүйелерінің бірі.Географиялық қабық гидросфераны толығымен, атмосфераның төменгі қабыттарын, литосфераның жоғарғы қабаттырнын , және сондағы тіршілік иелерін зерттейді.

Географиялық қабықтың анық шекарасы жоқ.Сондықтан әрбір ғалым он өзінше бөледі.Географиялық қабықтың жоғарғы бөлігін атмосферадағы озон қабатымен шектессе(25 км биіктікте),төменгі қабатын 1 км тереңдікте деп. есептейді.Сонымен географиялық қабықтың жер бетіндегі орташа қалыңдығы 30 км.ге жетеді.Дүние жүзілік мұхитта шекарасы оның түбіне дейін орналасқан.

Географиялық қабықтың дамуына үлкен септігін тигізген академик А.А.Григорьев болды.

Географиялық қабыққа тән ерекшеліктер:

-жер қабықтарының әрқайсысы бір ғана заттан (атмосфера-ауадан,гидросфера-судан,литосфера-тау жыныстарынан,биосфера-тірі организмдерден )тұрады.

-организмдер тек қана географиялық қабықта тіршілік етюді.Атмосфераның жоғарғы қабаты мен литосфераның терең қойнауларында тіршілік таралмайды.

-жерге түсетін күн сәулесімен келетін жылу түгелдей дерлік географиялық қабыққа шоғырланғанОған жылу мөлшерінің белдеулер түрінде таралуы сипатты.Атмосфераның жоғарғы қабатында немесе литосфераның терең бөлігінде жылу бұлайша белдеулік заңымен таралмайды.

Географиялық қабық құрамды болғанымен ,біртүтас дүние.

-географиялық қабық әр-түрлі заттық құрамнан шоғырланған.

-географиялық қабықтың құрамындағы заттар 3 күйде кездеседі.

-тек географиялық қабықта тіршілік кездеседі.

2.Географиялық қабықты жіктеу.Геожүйелер.

Құрылық пен мұхиттардың бірге алынған барлық табиғат комплекстері –Жер бетін тұтас қамтып тұратын ,біртұтас планетарлық табиғат комплекстері-географиялық қабық деп. аталады.Географиялық қабық былай жіктеледі:атмосфера, гидросфера, литосфера, биосфера , осы жіктелуді кейде географиялық қабықтың құрамдас бөліктері деп. атайды.Осы географиялық қабықтардың барлығы тұйық өмір сүрмейді.Мысалы; су мен ауа жарықтармен саңылаулар арқылы тау жыныстарының ішіне сіңіре тоырып,үгілу процестеріне қатысадыд ,оларды өзгертеді,сонымен бірге өздері де өзгереді.Минералды заттарды ауыстыра отырып ,өзендермен жер асты суы жер бедерін өзгертуге қатысады.

Атмосфераның төменгі қабаты ,литосфераның жоғарғы бөлігі,бүкіл гідросфера мен біосфера өзара бір-біріне енетін және өзара әсер ететін Жер қабығын географиялық қабық деп. атайды.Географиялық қабықтың жоғарғы және төменгі шекарасын түрлі ғалымдар әр-түрлі белгілейді.

Геожүйе дегеніміз-географиялық қабықтардың өзара әрекеттесуі нәтижесінде туындайтын –географиялық айналымды атаймыз.


Лек №24.Географиялық қабық және табиғи процестер.

1.Географиялық қабықтағы зат айналымы.Географиялық қабықтағы энергия айналымы.

2.Географиялық қабық дамуының басты-басты сатылары.

Географиялық қабық компоненттерінің өзара әсер етуінің нәтижесінде географиялық қабықтың өзіне ғана тән қасиеттерге ие болады.Мұнда тірі организмдер бар,топырақ,жасыл өсімдіктер Күн энергиясын сіңіріп,онда органикалық заттарды бейорганикалық заттарға айналдыру процесі жүріп жатады.Заттар қатты,сұйық және газ түрінде болады,мұның жер бетінде тіршілікті дамыту үшін зор маңызы бар.

Географиялық қабықта адам қоғамы өмір скріп,дамиды.Мұндағы барлық процес тер Күн энергиясының әсерімен және бадан аз деңгейде ішкі жер қуаты көздерінің әсерімен жүріп жатты.

Географиялық қабықтың барлық компоненттері заттар мен энергиясының айналымы арқылы біртұтас болып байланысқан ,осының нәтижесінде қабаттар арасында заттар алмасуы да жүзеге асады.Заттар мен энергияның әр-түрлі айналымы—географиялық қабықтың табиғи процестерінің аса маңызды механизмі .Заттар мен энергияның әр-түрлі айналымдары бар: атмосферадағы ауа айналымы,су айналымы және басқалары.Географиялық қабық үшін ауа массаларының қозғалысы арқылы жүзеге асатын су айналымының зор маңызы бар.Бұл оның ерекше қасиеттеріне байланысты.Табиғаттың өте ғажайып жағдайларының бірі -су үнемі қозғалыста болады,Ол өте күшті ерітуші ,температураның аз ғана өзгеруі кезінде сұйықтан қатты немесе газ күйіне ауысу қабілеті судың түрлі табиғи процестерді тездетуге мүмкіндік береді.

Айналымның арқасында мұхиттағы су 3000 жыл ішінде толық жаңарады.атмосферадағы ылғалды толық ауыстыру үшін 10 күндей керек болады.Айналымда бола отырып,су басқа компоненттерге өзара тығыз әсер етеді, оларды бір-бірімен байланыстырады және географиялық қабықты қалыптастыруда маңызды факторы болып табылады.Су басқа айналымдарға тығыз әсер етеді.

Географиялық қабықтың ішіндегі биологиялық айналымның ролі зор.Жасыл өсімдіктерді, жарық сәуледе көмірқышқыл газ Бен Судан органикалық заттар пайда болатыны белгілі, он жануарлар қорек етеді.Жануарлар мен өсмдіктер өлгенсоң бактериялар мен саңырауқұлақтар минералды заттарға айналып,шіриді,содан соң оларды жасыл өсімдіктер қайтадан сіңіреді.Белгілі бір элементтер тірі организмердің органикалық заттардан әлденеше рет қайтадан минералды күйге енеді.Осының барлығын географиялық қабықтағы заттар мен энергияның және биологиялық айналым деп. атайды.

2.Географиялық қабық дамуының басты-басты сатылары.

Жер бетіндегі тіршілікте жер қыртысының ,климатының,органикалық дүниесінің ,сондай-ақ бүкіл географиялық қабықтың өзгеруі тоқтаусыз өтіп жатты және өтіп келеді.Қазіргі заманғы географиялық қабық-бұл оның ұзақ уақыт дамуының нәтижесі.Даму процесі кезінде ол үздіксіз күрделене түсті.Ғалымдар географиялық қбықтың дамуының 3 кезеңін анықтап берген.

Бірінші-3 млрд жылға созылған, ең ұзаққа созылған,биогендікке дейінгі кезең.Бұл кезеңде қарапайыи организмдер ғана тіршілік етті және географиялық қабықты қалыптастыруға олардың қатысуы нашар болды.Атмосферада бос оттегі аз,көмірқышықылы көп болды.

Екінші кезең-570 млн жылға созылған,оған тірі организмдердің географиялық қабықтың дамуындағы жетекші кезең болып табылады.Су мен атмосфераның құрамы өзгерді, көмірқышықылы аз болып, бос оттегі көбейді.

Үшінші кезеңі-қазіргі кезең.Оның ерекше белгісі-адамның географиялық қабықтың дамуына белсенді әсер етуімен байланысты.

Лек №25

Адам және қоғамның географиялық ортамен қарым-қатынасы.

1.”Географиялық орта ”түсінігі.

2.”Географиялық қабық ”түсінігі.

1.”Географиялық орта ”түсінігі.

Адамзат жер бетінде табиғаттан және табиғи байлықтарынан оқшау тіршілік ете алмайды.Табиғат байлықтарының негізгі бес түрі бар-минералдық, климаттық, су,жер,биологиялық ,осының барлығы жинақтала келе “географиялық орта ” түсінігіне сипаттама береді,

2.”Географиялық қабық ”түсінігі.

Географиялық қабық дегеніміз-Жердің сыртқы қоршаған қабығы,рның құрамына-литосфера, гидросфера,атмосфера,биосфера кіреді. Бұл біздің планетамыздың қиын және күрделі жүйелерінің бірі.Географиялық қабық гидросфераны толығымен, атмосфераның төменгі қабыттарын, литосфераның жоғарғы қабаттырнын , және сондағы тіршілік иелерін зерттейді.

Географиялық қабықтың анық шекарасы жоқ.Сондықтан әрбір ғалым он өзінше бөледі.Географиялық қабықтың жоғарғы бөлігін атмосферадағы озон қабатымен шектессе(25 км биіктікте),төменгі қабатын 1 км тереңдікте деп. есептейді.Сонымен географиялық қабықтың жер бетіндегі орташа қалыңдығы 30 км.ге жетеді.Дүние жүзілік мұхитта шекарасы оның түбіне дейін орналасқан.

Географиялық қабықтың дамуына үлкен септігін тигізген академик А.А.Григорьев болды.

Географиялық қабыққа тән ерекшеліктер:

-жер қабықтарының әрқайсысы бір ғана заттан (атмосфера-ауадан,гидросфера-судан,литосфера-тау жыныстарынан,биосфера-тірі организмдерден )тұрады.

-организмдер тек қана географиялық қабықта тіршілік етюді.Атмосфераның жоғарғы қабаты мен литосфераның терең қойнауларында тіршілік таралмайды.

-жерге түсетін күн сәулесімен келетін жылу түгелдей дерлік географиялық қабыққа шоғырланғанОған жылу мөлшерінің белдеулер түрінде таралуы сипатты.Атмосфераның жоғарғы қабатында немесе литосфераның терең бөлігінде жылу бұлайша белдеулік заңымен таралмайды.

Географиялық қабық құрамды болғанымен ,біртүтас дүние.

-географиялық қабық әр-түрлі заттық құрамнан шоғырланған.

-географиялық қабықтың құрамындағы заттар 3 күйде кездеседі.

-тек географиялық қабықта тіршілік кездеседі.

Лек №26.Адам және табиғаттың ара-қатынасының нәтижесінде туындайтын проблемалар.

1.Төзімділік сақтау проблемалары.

2.Антропогендік проблемалары.

3.Табиғатты үнемді пайдалану проблемалары.

1.Жердегі географиялық қабықтың тарихындағы ең маңызды оқиға ол адамның пайда болуымен байланысты.2,5 млн-10 мың жыл аралығында адамзат тарихында алғашқы қауымдық құрылыс кезеңі болып табылады.30-40 мың жыл бұрын қазіргі адамның бейнесіндегі адам “Homo sapiens”адамының шығуымен байланысты.

Адам және табиғаттың арасындағы қарым-қатынастарды дұрыс түсіну үшін мынадай жағдайларды білуіміз керек.:

-табиғат және адам бір-бірімен тығыз байланыста бірақ дамуы әр-түрлі заңдармен жүзеге асады.

-адам табиғат заңдылықтарын алып тастауға, жоюға,ауыстыра алмайды.Адам тек қана табиғатты зерттей алады.сол зерттеу нәтижесінде ол өз ақыл-ойын дамытады.

-қазргі табиғат –күштінемесе қатты өзгерген табиғатБұрынғы табиғаттан Жердің кейбір түпкірлерінде ғана іздері қалған.Бұл өзгерістердің басты-басты себепкеерінің бірі-адам.Адам іс-әрекеті арқылы өзгерген табиғатты антропогендік табиғат деп. атаймыз.

-адамның географиялық қабықтағы рөлі қандай деген сұраққа былай жауап беруге болады:Адам табиғатта алкен рөл атқарады,өйткені адам табиғатты бір сәттің өзінде-ақ жойып жіберуге мүмкіндігі бар.Бірақ табиғатпен адамның өмір сүру жағдайы бір-бірімен тығыз байланыста:егер табиғат ластанса ол ең бірінші адамға әсерін тигізеді.Осы ойды С.В.Калестник білдірді

-қазіргі кезде адам бағындырған географиялық қабықтың ірі бөлігін,адам өмір сүруі үшін материалдық база болып табылатын географиялық қабықтың ірі бөлігін-географиялық орта деп. атаймыз.

-адам табиғатқа,табиғат адамға әсер ету қабілетіне ие.

2.XX ғасырдың екінші жартысында ,ғылым мен техниканың тез дамыған,барған сайын жаңа табиғат байлықтарының игерілген заманында адамның табиғатқа деген әсері бүкіл әлемді қамтыды.

Жалпы алғанда адамның табиғатқа әсерінің пайдалы және пайдасыз жақтары бар.

Оттегінің мөлшерінің азайып ,көмірқышқыл газымен шаң-тозаңның мөлшерінің көбейіп келе жатқан атмосфераның жағдайын нашарлатуда.Атмосфера күн сәулесін жақсы өткізеді ,бірақ көмірқышқыл мөлшерінің көбейген сайын жердің жылуын космосқа өткізбейді.Климаттың жылынуы Арктика мен Антарктида мұздықтарының еруіне әкеліп соқтыруы ,сөйтіп халқы тығыз орналасқан жазықтарды су басып кетуі мүмкін.Сонымен бірге оттегін молынан беріп тұрған экваторлық ормандардың 40 %-і жойылып және олардың көлемі одан сайын азайып келеді.

Пайдалы қазбаларды өндіру минералды байлыққа деген қажетті барған сайын шиеленістіре түсудеМамандардың айтуынша XXI ғасырдың ортасына қарай адамзат металдың барлық қорын жұмсайды,ал, қорғасын, қалайы, алтин, күміс өндіру таяу жылдары тоқтап қалады деген жорамал бар.Оның үстіне жер қойнауынан алынатын минералдардың 90% -тен астамы қалдыққа шығарылады екен.

3.Географиялық қабықтың тұтастығы табиғатты пайдалану мен он қорғауда күш-жігердің үйлесімді болуын және біріктірілуін талап етеді.Бүкіл жер шарындағы табиғат жағдайларының нашарлауына байланысты халықаралық ынтымақтасты ұйымдастыруға деген қажеттілік арта түсуде.

Мемлекеттердің бірлескен әрекеті табиғатты өзгерістерді бағалауға және өндірістің өсуін қамтамасыз етіп,сонымен бірге табиғат жағдайларының нашарлауына жол бермей,оның байлықтарын пайдаланудың негізгі ережелерін талап жасауға мүмкіндік береді,

Дүние жүзінің көптеген елдерінде суды және ауа бассейндерін ластанудан қорғау туралы келісімдерге қол қойылған.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі


“Сырдария” университеті




“Заңтану-тарих” факультеті

“ Тарих-география” кафедрасы

“Географиялық қабық” пәні бойынша

География

мамандықтарының студенттері үшін
Семинар сабақтарының жоспары.

Жетісай-2005




Каталог: CDO -> Sillabus -> Tar
Tar -> Лекция: 3 Практикалық/семинар: 6 СӨЖ: 99 Барлық сағат саны: 135 Аралық бақылаулар саны:
Tar -> Семинар: 248 сағат обтөЖ: 124 сағат ТӨЖ: 40 сағат Барлығы: 412 сағат І аб-30 балл ІІ аб-30 балл Емтихан-40 балл
Tar -> «Физикалық географияны аудандастыру» пәні бойынша
Tar -> Лекция: 45 сағат СӨЖ: 45 сағат обсөЖ: 45 сағат Барлық сағат саны: 135 сағат Аралық бақылаулар саны: 2(60 балл)
Tar -> Лекция:: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64 Барлық сағат саны: 90
Tar -> Лекция: 30 сағат Семинар: 20 сағат СӨЖ: 130сағат Барлық сағат саны: 180 сағат Аралық бақылаулар саны: 2 (60 балл)
Tar -> «Жалпы гидрология» пәні бойынша
Tar -> Лекция: 20 Практикалық: Семинар: 6 Лабораториялық: СӨЖ: 64
Tar -> Лекция: 30 сағат СӨЖ: 30 сағат обсөЖ: 30 сағат Барлық сағат саны: 90 сағат
Tar -> Лекция: 15 Семинар: 15 СӨЖ: 30 обсөЖ: 30 Барлық сағат саны: 90 Емтихан: 1 Ағымдағы бақылау саны: кредит бойынша: 2


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет