ПӘннің ОҚУ-Әдістемелік кешені «Омыртқалылар зоологиясынан үлкен практикум»



бет3/5
Дата25.04.2016
өлшемі0.66 Mb.
1   2   3   4   5

є) Жыландар отряд тармағы: бұған аяќтары жойылған єрі ирелеңдеп ќозғалатын ќабыршаќтылар жатады. Аздаған түрлерінде артќы аяќ пен жамбас сүйектерінің ќалдыќтары (айдаћарлар мен соќыр жыландарда) саќталған. Олардың 3000-дай түрі белгілі.

Жыландардың негізгі тұќымдастары - жалғанаяќтылар (айдаћарлар), сужыландар, аспидтер, теңіз жыландары, сұржыландар, сылдырмаќты жыландар және т.б.

ІІІ. Архозаврлар класс тармағы. Оған бір ғана ќолтырауындар (крокодилдер) отряды жатады. Бұл отрядќа ќолтырауындардың 25 түрі топтастырылған. Олар үш тұќымдасќа біріктірілген: а) гавиалдар тұќымдасының бір түрі белгілі; є) нағыз ќолтырауындар тұќымдасының 14 түрі бар; б) аллигаторлар тұќымдасының 10 түрі белгілі.

Бауырымен жорғалаушылардың шығу тегі және эволюциясы.

Олардың ертедегі түрлері палеозой заманында тіршілік еткен – котилозавлар. Бауырымен жорғалаушылардың эволюциясы олардың бассүйегінің ќұрылысында (көз және иіс сезу ойыстарынан басќа) ойыстардың болмауымен ерекшеленеді. Бассүйектерінің мұндай ќұрылыс ерекшеліктері тасбаќаларда айќын байќалады. Бауырымен жорғалаушылардың көпшілік түрлерінде бір немесе екі самай ойыстар бар. Котилозавлардан аңтектес жорғалаушылар пайда болған. Олардан бірте-бірте жыртќыш - аңтісті жорғалаушылар келіп шыќќан.

Мезозой заманында буырымен жорғалаушылардың көптеген түрлері єртүрлі экологиялыќ ортада тіршілік етуге бейімделген. Мысалы, ұшќыш кесірткетєрізділер, ихтиозаврлар, динозаврлар және т.б.

Бауырымен жорғалаушылардың экологиясы.

Олардың тіршілік ететін ортасы єртүрлілігімен ерекшеленеді. Бұл олардың ќұрылысы мен тіршілік єрекеттерінің күрделенгендігін аңғартады. Мұндай күрделі белгілері ќұрлыќта тіршілік етуге бейімделуінен және эмбриональдыќ дамуынан айќын байќалады. Бауырымен жорғалаушылар Жер шарында кеңінен таралған, тек Арктика мен Антрактикада ғана кездеспейді. Олар салќынќанды жануарлар болғандыќтан ќоршаған ортаның температурасы басты рөл атќарады. Олардың тіршілік ететін орта жағдайларына байланысты ќұрлыќта, суда, жер астында, ағаш басында, жартылай суда тіршілік ететіндер деп жеке экологиялыќ топтарға бөлінеді.

Бауырымен жорғалаушылардың басым түрлері жануарлармен, ал аздаған түрлері өсімдіктермен ќоректенеді. Кей түрлері өсімдікпен де, жануарлармен де ќоректенеді.

Бауырымен жорғалаушылардың эмбриональдыќ дамуында жұмыртќалыќ және ұрыќтыќ ќабыќтар пайда болады. Жұмыртќалыќ ќабыќтарға – талшыќты, белокты және известі ќабыќтар жатады. Ал, ұрыќтыќ ќабыќтарға – амнион (ќағанаќ), сір және аллантоис ќабыќтары жатады. Амнион (ќағанаќ) ќабығының болуына сєйкес бауырымен жорғалаушылар амниоттар (ќағанаќтылар) тобына жатады.

Бауырымен жорғалаушылар ќоректік тізбекте ерекше орын алады. Ал, адам өмірінде олардың маңызы зор яғни тағам ретінде пайдаланылады, дєрі-дєрмек алынады, терісі де бағалы және т.б. Олардың сирек кездесетін түрлері ќорғауды ќажет етеді.
Өзін-өзі тексеру және зертханалық сабақты қорғауға арналған сұрақтар:


  1. Бауырымен жорғалаушылардың морофология-экологиялық очеркі.

  2. Бауырымен жорғалаушылардың тері жамылғысы қандай?

  3. Бауырымен жорғалаушылардың көбеюі мүшелері қандай?

8 Тақырып: Қосмекенділерді және бауырымен жорғалаушыларды аулау бойынша қысқаша мәлімдеме. Еркінсіз ұстау.

Сабақтын мақсаты: Қосмекенділерді және бауырымен жорғалаушыларды аулау бойынша қысқаша мәлімдеме. Еркінсіз ұстау әдістерімен танысу

Зертханалық сабаққа жіберуге руқсат ететін сұрақтар:

  1. Бауырымен жорғалаушылардың морофология-экологиялық очеркі..

Әдістемелік нұсқаулар.

  1. Қосмекенділерді және бауырымен жорғалаушыларды аулау бойынша қысқаша мәлімдеме берініз.

  2. Еркінсіз ұстау тәсілдеріне жалпы сипаттама берініз.

  3. Қорғайтын қосмекенділерді және бауырымен жорғалаушыларды жазыныз.

  4. Қазақстанның қызыл кітабымен жұмыс істеніз.

  5. Кестені толтырыңыз: Бауырмен жорғалаушылардың отрядтарын салыстыру.

Белгілері

Қабыршақтылар

Тасбақалар

Қолтырауындар

Тері жамылғысы










Тіршілік ету ортасы










Аяқтарының типі










Қоректену тәсілі










Жүрегінің құрылысы










Маңызы











Түсініктеме.

Бауырымен жорғалаушыларды және қосмекенділерді бақылау және есеп жасау. Бауырымен жорғалаушылар мен қосмекенділер негізінен орталық облыстарда аз тараған омыртқалылар, әрбір особьтің индивидуалды участоктары үлкен емес. Олар қыста қалың ұйқыға кетеді, ал күн жылыған соң қоршаған ортаның температурасына байланысты тәуліктік активтіліктері байқалады. Осьлардың барлығы бақьлауды және одардың іздерін анықтауда қиындықтар тудырады. Бірақ та олардың көпшілігі жылу сүйгіш және күнделікті өмір сүре береді.

Орталық облыстарда кесірткелердің түрлерінен біршама кездесетіндері прыткая және живородящая кесіртке түрлері, жьландардан – кәдімгі сүр бас жьлан, кәдімді сұр жьлан. Бауырымен жорғалаушьшар, олардың жекелеген түрлерін мынандай схемаға жүгіну керек.

Сыртқы қүрылысы мен жануарға тән қасиеті. Мекен ету ортасы мен территорияға таралуы. Саны, ұясы, қозғалысы, ізі. Маусымдық және тәуліктік өмір сүру кезеңі. Миграциясы. Қоректенуі. Көбеюі. Линька. Бейімделу қабілеттері. Адам үшін маңызы. Бауырымен жорғалаушылар көбінесе участкелерде, шөп арасында, тастардың тасасьнда, қүрылыс бұзылған жерлердегі кірпіштер арасында, жолдардың шетінде кездесуі мүмкін, яғни күн жақсы түсетін жерлерде. Сұр жылан әртүрлі типтегі орманда мекендейді, әсіресе дымқьл батпақты участок маңайларында. Ал сарыбас жыландар су қойнаулары мен дымқыл жерлерде кездеседі. Жыланның суға немесе құрғаққа жылжып келе жатқанда бақылауға болады. Кейде жыланның кейбір түрлерінің «қабықтарын» тауып алуға болады..



Бауырымен жорғалаушыларды ұстау, аныктау әдістері.

Бауырымен жорғалаушыларды көктемде жинау қолайлы, бұл кезде олар томардың, ағаштың түбінен пайда болады, яғни күн көзіне шыға бастайды. Бүл уақытта олар аз қозғалыста болады, қауіптілігі сондай қатты болмайды. Кесірткелері жазда активті, ұстаған қиынға соғады. Оларды ұстауда жылдам жүріп және оның бас бөлігін көлеңкеңмен жауып қалмауға тырысу керек. Жануарға жақындап келіп, оны сачокпен немесе жұмсақ қалпақпен тез арада жауып қалу керек. Кесірткелерді үзын таяқшаның үшына байланған жүка капронды жіпше немесе аттьң жалынан жасалған петлямен ұстайды. Петляны ақырын жануардың басьна таман әкеліп және жылдамдықпен мойныньң айналасына салады. Кесірткені қүйрығынан емес, денесінен ұстайды да қақпағы бар шелекке немесе банкаға салады. Ауланған кесірткені құмды террариумға салып, су және қорекпен қамтамасьз етеді. Әдетте олар бірнеше күннен соң жүмыртқа салады.

Жыландарды әртүрлі әдістермен аулайды. Барлық жағдайда қауіптілік ережелерін сақтау керек, яғни тіпті тәжірибелі адамньң өзі улы жыланды байқамай қалуы мүмкін. Аулаушы адамның аяғында резиналы етік болуы керек. Жыланды айыр таяқпен басынан ұстауға болады, ал егер таяқ жоқ болса, онда ақырындап аяқпен жыланның бас жағынан басып қалу керек. Одан соңжануарды мойнынан ұстап, мейлінше басына таман, қолға тиіп кетпейтіндей жоғары көтеріп, қүйрығынан бастап ыдысқа сала қойьп, тез арада аузьң жабу керек. Улы жыландарды аулаған бетте спиртке немесе формалинде консервілеу керек. Усыз жьландарды террариумда бақылауға болады. Бұларды спирт пен формалинде сактайды. Спирт концентрациясы 90-96 % фиксирлеу үшін 70 % ерітіндісі қолданады. Бұл ерітіндіні алу үшін 75 см3 спиртке 30 см3 су кұяды. Формалиннің 2 % -тігі, яғни 1 бөлік формалинге 19 бөлік суықтаза су қүйылады.

Алдымен жануарды 2 % формалинге салады. Шамамен бірнеше тәуліктен соң алып, ішкі органдарын фиксирлеу үшін кеудесінен тіледі де, жаңа порциясын сол сұйьіқтьққа салады. Біраз тәуліктен соң объектіні ағып жатқан суға жуып, негізгі сақгау сұйыктығьша (70 % спирт) салады. Осындай әдіспен консервілеу де жануар өзінің түсін сактап және жұмсақ күйінде қалады. Сакталатын ыдыстың аузы мыкты жабылуы тиіс.


Өзін-өзі тексеру және зертханалық сабақты қорғауға арналған сұрақтар:

  1. Қосмекенділерді және бауырымен жорғалаушыларды аулау бойынша қысқаша мәлімдеме. Еркінсіз ұстау.


9 Тақырып: Құстар класы (Aves). Жалпы сипаттама және клас систематикасы.

Сабақтын мақсаты: Құстар класы (Aves). Жалпы сипаттама және клас систематикасымен танысу.

Зертханалық сабаққа жіберуге руқсат ететін сұрақтар:

  1. Қосмекенділерді және бауырымен жорғалаушыларды аулау бойынша қысқаша мәлімдеме. Еркінсіз ұстау.

Әдістемелік нұсқаулар:

  1. Құстардың сыртқы құрылысының ерекшеліктеріне жалпы сипаттама беру. Айырғыш пен жұмыс істеу.

  2. Құстардың қанқасының ерекшеліктеріне жалпы сипаттама беру.

  3. Құстардың ароморфоздық белгілеріне жалпы сипаттама берініз.

  4. Құстардың тіршілік ету жағдайлары, олардың жалпы географиялық және биотопикалық таралуына жалпы сипаттама берініз.

  5. Кестені толтырыңыз. Берілген құстар отрядтарына сәйкес түрлерді оналастырыңыз.

Құстардың түрлері: балғабас, хатшы құс, король тазқарасы, лашын, мүйізді паламедея, сұңқылдақ аққу, айдарлы сүңгуір, ақсұңқар.




Отрядтар

Түрлері

1

Ләйліктәрізділер




2

Қазтәрізділер




3

Сұңқартәрізділер





Түсініктеме.

Ќұстар-омыртќалы жануарлардың ќағанаќтылар, єрі жылыќандылар (гомойотермиялы) тобына жатады, єрі ұшуға бейімделген. Ќұстардың ұшуға бейімделуіне сєйкес өздеріне тєн белгілер ќалыптасќан:

1. Ќұстардың денесі ќауырсынмен ќапталған, тері бездері нашар дамыған, тек кейбір ќұстарда ғана (ќазтектестерде, тауыќтектестерде т.б.) ќұймышаќ безі болады. Терісі жұќа, көбіне ќұрғаќ. Денесінің кейбір жерлерінде (жіліншігінде, саусаќтарында, тұмсығында) мүйізді ќабыршаќтар саќталған.

2. Ќаңќасында ұшуға бейімделуге сєйкес көптеген белгілер ќалыптасќан: жаќ сүйектері мүйізді тұтас таќташалармен ќапталған және тістері болмайды; мойын омыртќалары бір-бірімен өте ќозғалмалы байланысќан; төссүйегінде ќыры (киль) болады; алдыңғы аяќтары ќанатќа айналған; омыртќа жотасының арќа, сегізкөз, ќұйрыќ омыртќалары жамбас белдеулерімен тұтасып күрделі сегізкөзді ќұрайды. Толарсаќ сүйектері табан сүйектерімен тұтасып жіліншілікке (цевка) айналған. Ќабырғалары бұрыш жасап кеуде ќуысын ќұрайды.

3. Бұлшыќеттері жеке-жеке жіктеліп, күрделі ќозғалыстар (ұшу кезінде) жасауға бейімделген.

4. ¤ңештің кеңейген бөлімі – жемсау (зоб) деп аталады. Ќарыны - безді және етті ќарын деп екі бөлімге бөлінген. Етті ќарын ќорегін ұсаќтайды. Ішектері клоакаға ашылады.

4. Бронхының ұсаќ өскіндері өкпеден өтіп тұйыќ ауа ќапшыќтарын ќұрайды. Ауа ќапшыќтары ауаның сыйымдылығын арттырады. ¤кпесі көптеген ұсаќ ұяшыќтардан тұрады. Ќұс ұшќан кезде өкпеде ќан оттекпен 2 рет (тыныс алғанда да, тыныс шығарғанда да) тотығады. Оны ќосарлы тынысалу деп атайды.

5. Ќұстардың жүрегі толыќ 4 ќуысты (камералы). Артерия мен вена ќаны араласпайды, денесіне тек артерия ќаны тарайды. Оң жаќ ќолќа доғасы ғана саќталған (сол жаќ ќолќа доғасы жойылған).

6. Жүйке жүйесі өте жаќсы дамыған. Алдыңғы мидың үлкен ми сыңарлары үлкен, онда ми ќыртысы бар. Мишығында иірімдер, сайшалар пайда болған. Ортаңғы мидың көру бөліктері жаќсы дамыған.

7. Зєр шығару жүйесінде ќуығы болмайды, несепағар өзектері бірден клоакаға ашылады.

8. Сезім мүшелерінде көру, есту мүшелері өте жаќсы дамыған.

9. Дара жынысты. Іштей ұрыќтанады. Жұмыртќа салып көбейеді. Жұмыртќасында сарыуызы мол. Мекиендерінің тек сол жаќ аналыќ безі мен сол жаќ жұмыртќа жолы (мюллер өзегі) саќталған, бұл ірі жұмыртќа салуымен тікелей байланысты. Жұмыртќа клеткасы - жұмыртќаның ішіндегі сарысы болып саналады. Жұмыртќаның ќұрылысы күрделі.



Ќұстардың жеке мүшелер жүйесінің ќұрылыс ерекшеліктері мен тіршілік єрекеттері.

Тері жабыны мен оның ќосалќы бөлімдері. Ќұстардың терісі жұќа єрі тері бездері нашар дамыған. Терінің эпидермис ќабатынан мүйізді түзілістер (үстіңгі, астыңғы тұмсыќтар, түрлі ќауырсындар) пайда болған. Ќауырсындары – жабын, ќағушы, бағыт беруші т.б. деп бөлінеді. Жабын ќауырсындардың мүйізді өзегін, ќаламшасын, желпуіштерін (бірінші реттік және екінші реттік) ажыратады.

Бұлшыќеттері көбірек жіктелген. ¦шуына байланысты төссүйегінде кеуде және бұғанаасты бұлшыќеттері, артќы аяќтарындағы бұлшыќеттер өте жаќсы дамыған.

Ќаңќасы. Омыртќа жотасы 5 бөлімге (мойын, арќа, бел, сегізкөз және ќұйрыќ) айќын бөлінген. Төссүйегі жалпаќ, ұшатын ќұстарда оның ќыры (киль) болады. Бассүйегінің ќұрылысы жорғалаушыларға ұќсас. Артќы аяќтарында толарсаќ және табан сүйектері ќосылып жіліншікке айналған. Сираќтарындағы шыбыќ сүйегі ќалдыќ түрінде ғана саќталған.

Асќорыту жүйесі. Жаќ сүйектерінің сырты тұтас мүйізді таќташалармен ќапталған, тістері болмайды. Сілекей бездері түрліше дамыған. ¤ңеші ұзын және оның кеңейген бөлімі – жемсау деп аталады. Жемсау жыртќыш ќұстарда тауыќтектестерде, кептертектестерде жаќсы дамыған. Ќарыны безді және етті ќарын деп 2 бөлімге бөлінген. Аш ішегі едеуір ұзын. Тоќ ішегінің соңғы бөлімі тік ішек деп аталады, ол тікелей клоакаға ашылады. Тоќ ішегінің арќа тұсында ішкі секреция бездерінің рөлін атќаратын тұйыќ өскін – фабрициев ќалтасы болады. Бауыры үлкен, єрі екі ќалаќты. Көпшілік ќұстарда өтќабы болады (кептерде болмайды).

Тынысалу жүйесі. Көмекей тесігі тікелей кеңірдекпен байланысќан. Ќұстарда жоғарғы және төменгі көмекей болады. Төменгі көмекей кеңірдектің екі бронхыға бөлінген жерінде орналасќан, ол дыбыс шығару ќызметін атќарады. Бронхының ұсаќ тұйыќ өскіндері ауа ќапшыќтарын ќұрайды. ¤кпесі тығыз борпылдаќ денеге ұќсас. Ауа ќапшыќтарындағы ауаның көлемі өкпеден 10 есе көп. Ауа ќапшыќтары – екі мойын, бір бұғанааралыќ екі-үш жұп кеуде және бір жұп үлкен ќұрсаќ ауа ќапшыќтары деп бөлінеді. ¦шќан кезде ќан оттекпен екі рет тотығады.

Ќан айналымы. Жүрегі толыќ 4 камералы. Артерия және вена ќаны араласпайды. Сол жаќ ќарыншадан бір ғана оң жаќ ќолќа доғасы басталады. Оң жаќ ќарыншадан өкпе артериясы басталады. Екі ќанайналу шеңбері бар.

Жүйке жүйесі. Мидың көлемі үлкен. Алдыңғы мидың үлкен ми сыңарлары өте жаќсы дамыған. Мишығы да жаќсы дамыған. Аралыќ мидың үстіңгі жағында – эпифиз, ал астыңғы жағында – гипофиз орналасќан.

Сезім мүшелері жорғалаушыларға ұќсас. Ортаңғы ќұлағында бір ғана үзеңгі сүйегі болады.

Зєр шығару жүйесі де жорғалаушыларға ұќсас. Біраќ ќұстарда ќуыќ болмайды.

Жыныс жүйесі: мекиендерінде тек сол жаќ аналыќ без және сол жаќ жұмыртќа жолы дамыған, ал оң жаќ аналыќ без, оң жаќ жұмыртќа жолы жойылған.

Ќұстардың жеке жүйелік топтарына сипаттама.

Ќұстар класының жіктелуі. Нағыз ќұстар (желпіуіш ќұйрыќты) ќұстар класс тармағы. Ќырсызтөстілер, пингвиндер отряд үсті.

Ќұстар класы 2 класс тармағына бөлінеді:

І. Ертедегі ќұстар (археоптерикстер).

ІІ. Ќазіргі ќұстар. Ол 4 отряд үстіне бөлінеді:

1. Тісті ќұстар (ихтиорнистер, гесперорнистер).

2. Ќырсызтөстілер (түйеќұстар).

3. Пингвиндер

4. Кєдімгі ќұстар.

Ќазіргі кезде ќұстардың 8600-дей түрі белгілі. Олар єртүрлі экологиялыќ орта жағдайларында тіршілік етуге бейімделген. Ќазір ќұстарды жүйелеп жіктеуде ДНЌ молекуласының ұќсастығына ерекше көңіл бөлінеді.



Ќырсызтөстілер (түйеќұстар) отряд үсті. Бұған жататын ќұстар ұшпайды. Оның есесіне ќұрлыќта жаќсы жүруге бейімделген. Төссүйегі шағын, єрі оның ќыры болмайды. Саусаќтарының саны түрліше, африка түйеќұсында (страуста) – екеу, кивиде – төртеу, ќалғандарында үшеу.

Ќырсызтөстілер отряд үсті жеке 5 отрядќа бөлінеді: 1. Африка страустары (бір ғана түрі бар); 2. Америка түйеќұстары (нандулар), - екі-үш түрі бар. 3. Австралия түйеќұстары (казуарлар) – эму және казуардың бірнеше түрі бар. 4. Ќанатсыз түйеќұстар (кивилер) – үш түрі бар. 5. Тинамутектестер (жасырынќұйрыќтылар) – 47 түрі бар.



Пингвиндер (жүзетін) отряд үсті. Бұған бір ғана пингвинтектестер отряды жатады. Оның 15 түрі оңтүстік жарты шардағы теңіздерде таралған. Пингвиндердің алдыңғы аяќтары ескекке айналған. Ќұрлыќта денесін тік ұстап баяу ќозғалады. Төссүйегінің ќыры біршама жаќсы дамыған. Денесі тығыз ќауырсындармен ќапталған. Пингвиндер моногамды ќұстар (бір аналығы бір аталығы жұп ќұрып тіршілік етеді). Пингвиндердің ең ірілері – император, король пингвиндері деп аталады. Император пингвинінің бойының биіктігі 110-120 см., салмағы 45- 50 кг. Антрактиданың жағалауында таралған. Ірі жұмыртќасын саусағының үстінде ұстап, ќұрсағындағы терілі ќатпарымен жауып тұрады. Король пингвині император пингвинінен кішілеу, оның бойының ұзындығы 90-95 см. Аделия пингвинінің саны көп, єрі кеңінен таралған түр. Ол ұясын ќұрлыќтағы ойыс жерлерге салады. Алтыншашты пингвинінің - көзінің үстіңгі жағында алтын түсті шоќ ќауырсыны болады. ‡нді, Атлант мұхиттарының оңтүстік бөлігінде таралған. Көзілдірікті (африка) пингвин Африканың оңтүстік-батыс жағалауында кездеседі. Галапагосс пингвинінің денесі шағын, бойының ұзындығы 50 см. –дей. Пингвиндердің кєсіптік мєні жоќ.

Кєдімгі ќұстар отряд үстіне жалпы сипаттама. Кєдімгі ќұстар отряд үстінің жеке отрядтарына жалпы шолу.

Кєдімгі ќұстар отряд үстіне көбіне ұшатын ќұстар жатады. Олардың төссүйегінің ќыры өте жаќсы дамыған. Сүйектері жеңіл, жабын ќауырсындарының желпуіштері тығыз. Жіліншіктері толарсаќ табан сүйектерінің тұтасып кетуінен пайда болған.



Кєдімгі ќұстар отряд үстінің негізгі отрядтары:

1. Гагартектестер отрядының бір тұќымдасының 5 түрі белгілі. Олардың бєрі де су ќұстары, жаќсы жүзеді єрі сүңгиді. Аяќтары денесінің артќы жағында орналасќан. Алдыңғы үш саусағының арасы жүзу жарғағымен байланысќан, балыќтармен ќоректенеді. Кең таралған түрі – ќара жемсаулы гагара.

2. Сұќсыртектестер отрядына 20 түрлі ќұстар жатады. Олардың 4 саусаќтарының жиегінде жеке-жеке жалпаќ терілі өскіндері болады. Суда тіршілік етіп су жєндіктерімен, ұлулармен, ұсаќ балыќтармен ќоректенеді. Жер шарында кеңінен таралған. Кеңінен таралған түрі – үлкен сұќсыр (чомга) үйрек.

3. Түтіктанаулылар отрядына мұхиттарда, теңіздерде тіршілік ететін 100-ден астам ќұстардың түрлері жатады. Танау тесіктері үстіңгі тұмсыќтың екі бүйірінде түтік тєрізді орналасќан. Алдыңғы үш саусаќтары терілі жарғаќпен байланысќан, өте жаќсы ұшады, ќанаттары сүйір єрі ұзын. Кең тараған түрі – кезеген дауылпаз.

4. Бірќазантектестер (ескекаяќтылар) отряды. Бұл отрядќа денесі ірі 60-тай түрлі ќұстар жатады.Тұмсыќтары ұзын, астыңғы тұмсығында көлемді єрі ќауырсынсыз терілі ќапшығы болады. Топтанып ұя жасайды, моногамды. Кеңінен тараған түрлері - бұйра және ќызғылт бірќазандар. Екі тұќымдасы (бірќазандар және бакландар) бар.

5. Делегелектектестер отряды. Дене мөлшері єртүрлі, көбіне ірі ќұстар. Олардың 120-дай түрі бар. Тұмсыќтары, мойны, аяќтары ұзын. Сираќтарының төменгі шетінде және жіліншектерінде ќауырсыны болмайды. Ќызылшаќа балапан шығарады. Дегелектер тұќымдасының кең тараған түрлері - аќ және ќара дегелектер. Ибистер тұќымдасының кең тараған түрлері - ќарабай және ќалбағай. Ќұтандар тұќымдасына жататын ќұстардың көпшілік түрлері топтанып тіршілік етеді. Кең тарған түрлері – сұр ќұтан, үлкен аќ ќұтан және т.б.

Ќазіргі ќұстардың жеке отрядатрына сипаттама.

6. Ќоќиќазтектестер отряды.

Бұл отрядќа мойны, аяќтары ұзын ќұстар жатады. Тұмсыќтарының түбі дөңес, ал ұшы төменге ќарай иілген. Топтанып тіршілік етеді. 6 түрі бар. Кеңінен тараған түрі - ќызғылт ќоќиќаз (ќызыл ќанат). Ќазаќстандағы Ќорғалжын ќорығы – ќоќиќаздар мекені деп аталады. Балапандары шираќ. 5-6 жылда жыныстыќ жетіледі.



7. Ќазтектестер отряды. Бұл отрядќа дене пішіні єртүрлі (200 граммнан 10 кг. дейін) ќұстар жатады. Тұмсыќтары жалпаќ єрі жиектері араның тісшелеріндей тілімденген. Алдыңғы үш саусағының арасы жүзу жарғағымен байланысќан. Ќұймышаќ бездері жаќсы дамыған. Балапандары шираќ 150-ден астам түр бар. Жер шарында кеңінен таралған. 2 отряд тармағы (паламедийлер және нағыз ќазтектестер) бар.

‡йректер тұќымдасының түрлері кеңінен таралған. Оған ќаздар, аќќулар, өзен үйректері жатады. Ќаздардан – сұр ќаз, ќұрғаќ тұмсыќты ќаз кең аймаќтарда кездеседі. Аќќулардан - кіші аќќу, сыбырлаќ аќќу, сұңќылдаќ аќќу көптеген су айдындарында таралған. Сүңгуір үйректерден – гага үйрегінің ќауырсының кєсіптік мєні зор.



8. Сүңќартектестер (күндізгі жыртќыш ќұстар) отрядына Жер шарында кеңінен таралған 290 түрлі ќұстар жатады. Дене мөлшері єртүрлі, көпшілігі ірі болады. Олар түрлі экологиялыќ ортада тіршілік етуге бейімделген. Тұмсыќтары төмен ќарай иілген, саусаќтарындағы тырнаќтары үшкір. Ќауырсыны тығыз, мекиендері ќораздарынан ірі болады. Жемсауы айќын байќалады.

2 отряд тармағы бар: а) Америка тазќаралары. є) Сұңќаралар. Америка тазќараларының белгілі түрі – анд кондоры, дене тұрќы 12 кг, ќанаттарының шалымы 3 метрге жетеді. Сұңќарлардың кең тараған тұќымдасы – ќаршығалар. Оған – ќұландындар, ќаршығалар, ќараќұстар, бүркіттер, жамансарылар жатады. Сұңќарлар тұќымдасының көп тараған түрлеріне - лашын, аќсұңќар, ќырғи, ителгі, тұрымтай, жағалтай т.б. жатады. Африканың хатшы ќұстар тұќымдасына бір ғана - хатшы ќұс жатады. Балыќшы тұйғын өз алдына жеке тұќымдас.



Кєдімгі ќұстардың жеке отрядтарына сипаттама.

9. Тауыќтектестер отряды. Бұл отрядќа ќұрлыќта, ағаш басында тіршілік етуге бейімделген басќа ќұстардан өзіндік ерекшеліктері бар 250-дей ќұстардың түрі жатады. Денесі тығыз, ќанаттары ќысќа єрі доғалданып келген. Саусаќтары жаќсы дамыған (ұзын єрі жуан). Олар полигамды ќұстар. Балапандары шираќ, єрі өсімтал. Көп түрінің кєсіптік мєні бар. Олар 2 отряд тармағына бөлінеді: 1. Тауыќтар. 2. Гоациндер. Тауыќтар отряд тармағының түрлері көп аймаќтарда кеңінен таралған. Негізгі тұќымдастары – ќоќыс тауыќтары, ќұрлар, ќырғауылдар, мысыр тауыќтары, күркетауыќтар. Гоациндер отряд тармағына бір ғана – гоацин деген түр жатады. Ол Оңтүстік Американың тропикалыќ ормандарында таралған. Нашар ұшады, төссүйегінде ќыры жетілмеген. ¤те жаќсы жетілген жемсауы етті ќарынның ќызметін атќарады. Ағаш басында жүргенде тұмсығын пайдаланады. Балапандарының ќанаттарының бірінші және екінші саусаќтарының ұшында тырнағы болады. Тырнаќтарының көмегімен ағашта өрмелейді.

Каталог: ebook -> umkd
umkd -> Семей мемлекеттік педагогикалық институты
umkd -> 5 в 020500 «Бастауыш оқытудың педагогикасы мен әдістемесі»
umkd -> «Баспа қызметіндегі компьютерлік технологиялар»
umkd -> Гуманитарлық-заң, аграрлық факультетінің мамандықтарына арналған
umkd -> 5B050400 «Журналистика» мамандығына арналған
umkd -> Әдебиет (араб тілінде «адаб» үлгілі сөз) тыңдарман, оқырманның ақылына, сезіміне, көңіліне бірдей әсер беретін дарынды сөз зергерлерінің жан қоштауынан туған көрнек өнері
umkd -> 5В020500 «Филология: қазақ тілі» мамандығына арналған ХІХ ғасырдағы қазақ әдебиеті пәнінің
umkd -> «Өлкетану тарихы және мәдениеті»
umkd -> Қазақстан республикасы білім және ғылым министрлігі шәКӘрім атындағы семей мемлекеттік
umkd -> 5 в 011700 : -«Қазақ тілі мен әдебиеті» мамандығына арналған


Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет