Студент топтары кураторларына көмек ретінде



бет2/7
Дата16.09.2020
өлшемі0.74 Mb.
1   2   3   4   5   6   7

К.З. Сәрекенов,

Д. Әбішев атындағы


химия-металлургия институтының

бас ғылыми қызметкері,

техника ғылымдарының докторы

МӘҢГІЛІК ЕЛ –
ҚАЗАҚСТАН ЖОЛЫНЫҢ ҰЛТТЫҚ ИДЕЯСЫ
Еліміздің қоғамдық-саяси өміріндегі ең маңызды оқиға Президентіміз Н.Ә. Назарбаевтың «Қазақстан жолы – 2050: Бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» Қазақстан халқына Жолдауы болды. Онда Елбасы еліміздің дамуының басым бағыттары мен ұзақ мерзімді «Қазақстан - 2050» стратегиясын іске асыру бағдарламасын айқындады [1].
Кезектегі Жолдаудың ерекшелігі – ел Президенті «Мәңгілік Ел» - ұлттық идеясын тұжырымдап негіздеді. Мұнда Қазақстанның мемлекеттік сәйкестілігін және халқының бірлігін нығайту үнделген.
«Ұлттық идея» деген не және оның қоғам дамуындағы ролі қандай? Ұлттық идея – халықтың, ұлыстың және ұлттың өмір сүру мәнін
айқындайтын ұлттық сана-сезімнің жүйелі жиынтығы. Ол қоғам
ықпалдастығының, тұлғаның әлеуметтенуінің және әлемдік қауымдастықта мемлекеттің өзіндік теңесуінің зор мүмкіндіктерін
қамтитындықтан, мемлекет дамуының әр кезеңінде қажет. Тұжырымдамалық рәсімделген идеялардың, түсініктердің және көзқарастардың жүйесі бола отырып, ұлттық идея мемлекеттің, қоғамның және азаматтардың өмірін ұзақ мерзімге айқындайтын негізгі идеологиялық тұжырымдаманы қамтитын кең, сонымен қатар, ықшам формула болып табылады.
11

Мемлекет саясаты туралы идеологияның, құныдылықтардың, айқын түсініктің болмауы қауіпті салдарларымен қолайсыздыққа ұшыратады. Себебі адамдар санасындағы ваккум ұлтшылдық, шовинизм, жікшілдік және т.б. идеяларымен толады. М.М. Телемтаев: «егер ұлт өз рухын сақтап, жетілдірмесе, тәніне бөгде рух кіреді» деп айтқан [2].


Ұлттық идеяның мынадай белгілері жалпы жұрт қабылдаған болып саналады: ол шағын және түсінікті болуы керек; көру бейне-нышаны болуы және идеологияға сүйенуі керек; тарих, аңыз, әфсаналар арқылы бабаларымызға тиесілі болуы керек; адамға да, қоғамға да, билікке де тиімді болуы керек. Бұл ретте ұлттық идея билік пен қоғаның шоғырлануын қамтамасыз ететін бірлескен жоба ретінде жасалса ғана іске асуға мүмкіндік алатынын көрсете кеткен жөн. Бұл теориялық тұрғыдан негізделген ұлттық идеяны еліміздің басым бөлігі ұғынып, қабылдаған кезде мүмкін.
Қоғамды шоғырландыру мен біріктіру, бір мемлекет аясында оның аумақтық және көп этникалық бірлігін нығайту және сақтау мәселесімен соңғы жүз жыл ішінде егемендік алған барлық жас мемлекеттер бетпе-бет кездесті. Көптеген елдердің тәжірибесінде ұлттық идея бір ұмтылыста біріккен ұлттардың өзіндік болмысын іске асыру бойынша қандай да бір қызмет жобасы болды.
Бұл жағдайда негізіне екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін ұлттық жапондық рух пен жаңа батыс технологиясын біріктіру туралы идея алынған Жапонияның ұлттық идеясының үлгісі анағұрлым айқын болып табылады. Жапондықтарды осы идея төңірегінде біріктіру тек Жапонияның қайта өркендеуіне ғана емес, сондай-ақ, бұл елдің экономикасы жақсы дамыған әлем мемлекеттерінің қатарына енуіне алып келді.
Дұрыс тұжырымдалған ұлттық идеяның тімділігін көрсететін тағы да бір жарқын мысал әлдеқашан жетілдірілген ауқымды жобаларды табысты іске асырудың көрнекті үлгісіне айналған, «Азия барыстары» (Оңтүстік Корея, Сингапур, Гонконг және Тайвань) болып саналады.
Қытайдың жүйелі реформаларды жүргізуде шығыс және батыс тәсілін оңтайлы үйлестіруі де көрнекті мысалдардың бірі. Бүгінде Қытайда экономикалық өсу аясында халықтың ұлттық рухын көтеру және нығайту бойынша белсенді идеологиялық жұмыстар жүзеге асырылуда, осы мақсаттарға қол жекізу үшін үлкен ресурстар бөлінуде.
Қазақстан үшін ұлттық идеяның қажеттілігі туралы сұрақ еліміз егемендігін алған алғашқы жылдары туындаған және бұл ғалымдар мен саясаткерлердің көптеген пікірталастарының тақырыбына айналды. Көп ұлтты және көп конфессиялы Қазақстан үшін ұлттық идеяны қалыптастыру проблемасы аса өзекті болды. Мемлекеттің келешекті даму принциптері мен мақсаттары тұжырымдалған «Қазақстан - 2030» стратегиясы, Қазақстанның бәсекеге қабілетті елу елдің қатарына ену
12

стратегиясы сияқты құжаттар қазақстандық қоғамның ұлттық идеясын қалыптастыруға негіз болды.


Дегенмен біз басқа елдердің тәжірибесін ойланбастан қайталамадық. Ел Президенті өз Жолдауларында айтып өткендей, қазақстандық ұлттық идея этникалық тиістілігіне қарамастан еліміздің барлық азаматтарының мүдделерін біріктіре отырып, көп ұлттылыққа сүйенуі керек; қазіргі қазақстандықтардың ділін қамтуы керек; елдің өзіндік ерекшеліктерін және қазақстандықтардың жақсы жақтары мен үздік сапаларын нақты түрде көрсетуі қажет. Сонымен қатар, біздің еліміздің ұлттық идеясы уақыт сынынан өткен қазастандық жол тәжірибесінен туындайтын нақыт құндылықтарға құрылуы керек.
Мұның барлығы Жаңа Қазақстандық Патриотизмнің негізі бола отырып, барлық қазақстандықтар біріктіретін және оларды «Қазақстан - 2050» стратегиясын іске асыруға жұмылдыратын «Мәңгілік Ел» идеясына көрініс тапты.
««Мәңгілік Ел» – бұл барлық қазақстандықтарды біріктіретін жалпы ұлттық құндылықтар және еліміздің болашағының іргетасын құрайды» деп айтып өткен Елбасы өз Жолдауында.
«Мәңгілік Ел» ұлттық идеясының негіздемесі жеті негізгі мемлекет құраушы жалпы ұлттық құндылықтар болып табылады.


  1. Тәуелсіз Қазақстан және Астана

Бүгінде Қазақстан тәуелсіз, зайырлы мемлекеттің барлық белгілеріне ие: әлемдік қауымдастық мойындаған мемлекеттік шекара, БҰҰ мен халықаралық жетекші ұйымдарға толық мүшелік. Біздің еліміз көптеген әлем елдерімен екі жақты қатынастарда беделді және жауапты серіктес ретінде танылған. Егемендік жылдары ішінде жаһандық және өңірлік экономикалық жүйелердің бір бөлігі болған динамикалық экономика құрылған, елде қазақстандықтардың әл-ауқатын арттыруға бағытталған ауқымды даму стратегиялары мен бағдарламалары, жобалары іске асырылуда. Қазақстанның тәуелсіздігін қазақстандық этникалық топ өкілдерінің барлығы мойындайды. Бұл – бздің ортақ патриоттық құндылығымыз.


Астана – тәуелсіздіктің алғашқы сәтті жетістіктерінің бірі, барлық қазақстандықтардың патриоттық мақтанышы. Халық жұмылып тұрғызған Астана барлық өңір үшін дамуға күшті түрткі болды, барлық қазақстандық экономиканың локомативіне айналды.
Тәуелсіздікті қадірлеу және Астананы сүю – Қазсақстан патриоты мен азаматының маңызды сапалары [3].


  1. Ұлттық бірлік, қоғамымыздағы бейбітшілік пен келісім Қазақстандық қоғамдағы этносаралық келісім Ата заңда және басқа

да Заңдарда берік бекітілген. 1995 жылы Қазақстан халықтарының Ассамблеясы – азаматтық бейбітшілік пен келісімнің бірегей институты, жалпы қазақстандық бірлік негізі құрылды.


13

Халқымыздың қоғамдық келісімі мен жалпы ұлттық бірлік, барлық азаматтардың этникалық, діни, нәсілдік тиістіліктерінежәне өзге де өзгешелектеріне қарамастан тең құқықтығы – әркімнің және барлығының табысы мен лайықты өмірін білдіретін тұрақты шоғырландырылған фактор.


Қазақстан Республикасының әр азаматының патриоттық борызы – Қазақстанның халықтарының достық пен келісім дәстүрін сақтап, ұлғайтып, ұрпақтан ұрпаққа беру.


  1. Зайырлы қоғам және жоғары рухтандырушылық

Біздің еліміз әлемдік қауымдастықта рухани әлем мен келісімнің оң үлгісі ретінде қабылданады. Мемдекеттік және қоғамдық өмірдің зайырлы сипаты экономикадағы өрлеудің, білім беру, денсаулық сақтау және мәдениеттің ұлттық жүйесін табысты дамытудың ең маңызды шарты. Сонымен қатар, қазақстандықтар үшін әрқашан рухани беталыс пен адамгершілік құндылықтар мағызды болады, әрқашан діни-мәдени дәстүрлер, әр азаматтың белгілі бір дінді ұстану немесе ешқандай дін ұстанбау құқығы сұраныста болады.


XXI ғасырда Қазақстанда мәдениет пен дін диалогының ғаламдық орталықтарының бірінің өкілдігі бекітіледі.
Балалар мен қарт адамдарды қамқорлық көрсету, қоғам негізі ретінде отбасын нығайту дәстүріне сүйенетін патриотизм, жаңғыру, табыс пен жоғары адамгершілік рухы Қазақстанның ХХІ ғасырдағы және одан арғы ілгерінді дамуының негізі болады.


  1. Индустрияландыру және инновация негізінде экономикалық өсу Экономикалық өсу – бұл біздің ең маңызды міндетіміз, мұның шешіміне

Қазақстанның өңірлік және жаһандық бәсекеге қабілеттілігі тәуелді.
Біздің басты міндетіміз – өндірісті, білім мен ғылымды біріктіру, инновациялық-индустриялық кластерлерді дамыту. Сондықтан елімізде ғылым саласының шешуші реформалары, білім беру жүйесін жаңғырту жүргізілуде, техникалық және кәсіби мамандарды даярлаудың жаңа тиімді жүйесі жасалды.
Инновация қосу қазіргі индустрия — бұл ағымдағы жүзжылдықтағы барлық жетістікті мемлекеттің магистральды жолы.
Мықты индустриялық база инновациялық өрлеуге ауысу негізі болады, экономикада инновациялық өсу нүктерлерін жасауға мүмкіндік береді. Тек осы негізде Қазақстан бәсекеге қабілетті экономика, бәсекеге қабілетті мемлекет, бәсекеге қабілетті қоғам болады.
Экономикасы бекіген, индустриялық, инновациялық Қазақстан – бұл нағыз патриоттар міндеті.


  1. Жалпыға бірдей еңбек қоғамы

Жалпыға бірдей еңбек қоғамы – қазақстандықтарды әлеуметтік жұмыспен қамтудың ең маңызды шарттарының, қазақстандық отбасылар табысының тұрақты өсуінің, өмір сапасын тұрақты жақсарту, барлық


14

қазақстандық еңбекшілердің шығармашылық және өмірлік әлеуеттерін толықтай ашу кешені.


Еңбек өнімділігін арттыру – өнеркәсіпте, ауыл шаруашылығында, энергетикада, инфрақұрылымдық қызмет салалары мен секторларында, мемлекеттік және корпоративтік басқару жұмыс атқаратын барлық патриоттардың үлкен еңбегі.
Қазақстанның барлық шынайы патриоттарының маңызды міндеті – қоғамымызда бастамашыл, лайықты, адал еңбек құндылықтарына негізделген әлеуметтік оптимизмді нығайту [4].


  1. Тарихтың, мәдениет пен тілдің біртұтастығы

Туған жеріміздің тарихында бірнеше мыңжылдықтар бар, оның беттерінде ата-бабаларымыздың ұлы істері сақталған.


Қазақ халқының тарихы – бұл бірігу тарихы. Тек бірлікті сақтай отырып қана, қазақтар бірегей мәдени-өркниеттік кодқа, ортақ тілге және дәстүрге ие халық ретінде сақталып қалды.
Тариз бізді сабақ алуға, даналық пен төзімділікті үйренуге, тағдыры ортақ халық күшіне деген сенімді нығайтуға үндейді.
Өз еліңнің тарихын біоу, түсіну және құрметтеу – әр қазақстандық-патриоттың міндеті.
Ортақ мәдениет – Қазақстан халықтары бірлігінің негізгі тіректерінің бірі, еліміздің жаһандық әлемдегі өзіндік ерекшелігін сақтаудың маңызды шарттарының бірі.
Қазақстан жері мыңжылдықтар бойы мәденит пен өркениеттің кездесуі мен өзара әрекеттесуінің жері болды. Осының арқасында сақтауға және дамытуға тұрарлық бай бірегей мәдение мұра қалыптасты.
XXI ғасырдағы мемлекеттік тілдің мақсаты, міндеті және тағдыры – Қазақстан халықтарының ортақ тілі болу.
Әр нағыз патриоттың парызы – мемлекеттік тілді білу және отандастармызға оны меңгеруге көмектесу.
Сонымен қатар, Қазақстандағы барлық ұлттың тілдерін дамыту үшін жағдай жасау, үштілділік принципін енгізу де маңызды.


    1. Ұлттық қауіпсіздік және еліміздің жалпы әлемдік және өңірлік мәселелерді шешуге ғаламдық қатысуы

- мемлекетіміздің белсенді, теңдестірілген, сындарлы және жауапты ішкі саясатының басты мәні.


Тұңғыш Президент — Елбасы Н.Ә. Назарбаев G-GLOBAL: XI ғасыр әлемінің бес маңызды принципін атады:


  • революция емес, эволюция;

  • әділдік, теңдік, бәтуаластық;

  • ғаламдық төзімділік және сенім;

  • ғаламдық ашықтық;

  • сындарлы көп даңқтылық [5].

15

Бұл – Қазақтанның басқа мемлекеттермен ауқымды ынтымақтастығы мен өзара әрекетін дамытудың, еліміздің біріктірілген жобаларға, өңірлік және ғаламдық қауіпсіздікті нығайту бойынша жұмыстарға қатысуының мағыналы негізі.


G-GLOBAL принциптері – бұл Қазақстанның бүгінгі және болашақ ұрпағы үшін мәңгілік құндылық. XXI ғасырда ұлттық қауіпсіздігінің орнықты жағдайларын өңірлік және халықаралық қатынастар жүйесінінен тыс жасау мүмкін емес.
Елбасы Н.АӘ Назарбаев тұжырымдаған ұлттық идеяның іргетасы егемендік жылдары ішінде көп ұлтты Қазақстанда этникалық тұтастықтың
– Қазақстан халқының, құндылықтар жүйесі ортақ, тарихы ортақ, тағдыры мен мақсаты ортақ қазақстандықтардың қалыптасуының мойындалуы болып табылатынын айта кеткен жөн. «Біз, қазақстандықтар, біртұтас халықпыз! Біздің тағдырымыз да ортақ – ол біздің «Мәңгілік Ел», біздің беделді және ұлы Қазақстан! «Мәңгілік Ел» – бұл біздің жалпы қазақстандық үйіміздің ұлтық идеясы, ата-бабаларымыздың арманы». Президенттің бұл сөздері ұлттық идеяның негізін де, тереңдігін де толықтай көрсетеді және бүгінде қазақстандықтардың оларды біріктіретін ортақ мақсаты бар деп нық айтуға мүмкіндік береді. Бұл мақсат – саулық пен молшылық, келісім мен достық үстемдік ететін ортақ үйімізді – Қазақстан Респуликасын құру.
Әдебиеттер тізімі


  1. Послание Главы государства Н.А. Назарбаева народу Казахстана «Казахстанский путь – 2050: Единая цель, единые интересы, единое будущее» // Казахстанская правда, 2014, 18 января.




  1. Телемтаев М.М. Системная философия («Саф Сана»: Идея, Нация, Страна). Алматы: ИЦ ИНФОПРЕС, 2001. 210с.




  1. Назарбаев Н.А. Астана - великая эпоха и стратегический вектор Казахстана // Казахстанская правда, 2013, 6 июля.




  1. «Социальная модернизация Казахстана: Двадцать шагов к Обществу Всеобщего Труда» // Казахстанская правда, 2012, 10 июля.




  1. Назарбаев Н.А. Пять принципов G-Global. V Астанинский экономический форум. Интернет ресурс: //www.bnews.kz



16




А.Е. Даниярова,

т.ғ.к., қауымдастырылған профессор,


доцент

e-mail: aina171173@mail.ru




Н.Ә. НАЗАРБАЕВТЫҢ БЕС ИНСТИТУЦИОНАЛДЫҚ РЕФОРМА ЖАСАУДАҒЫ БАСТАМАСЫ. 100 НАҚТЫ ҚАДАМ – ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ СТРАТЕГИЯЛЫҚ ДАМУ БАҒЫТЫН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ
Қоғамдық-саяси жағдай өткенді шолып қарасақ та, қазіргі таңда да қоғамның дамуына әлеуметтік-экономикалық фактордың әсер ету заңдылығын негіздейді. Біздің Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың Бес институционалдық реформаны жүзеге асыру мақсатында ұсынған «100 нақты қадам» бағдарламасы – бұл Қазақстанның әлемдегі ең дамыған отыз мемлекет қатарына кіру жолындағы сенімді қадамдары, қазақстандық қоғамды өркениетті дамытуға, адам мәселелерін шешуге бағытталған әрі жаһандық және ішкі сын-қатерлерге жауап ретінде ұсынылатын мемлекетті жаңғыртудың кешенді бағдарламасы. Бүгінгі күні мемлекетіміздің әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық-саяси негіздерін қарқынды дамытуға арналған кең ауқымды іс-шаралар жүргізіліп келеді.
5 институционалдық реформаны жүзеге асыру жөніндегі 100 нақты қадам Қазақстанның юарлық салада ұзақ мерзімді өркендеуіне әкеледі. Ұлт жоспарын тиімді жүзеге асыру мемлекеттік органдардың, сараптама қауымдастығының және азаматтық сектордың белсенді өзара қарым-қатынасқа түсуін талап етеді.
Бағдарламалар – бұл мемлекеттік шешімдер өмірге келтірудегі негізгі тәсілдердің бірі. «Бағдарлама» сөзі «мақсаттар ағашы» ретінде реттелген, шаруашылықты дамытудағы бір немесе бірнеше мақсаттар мен мүдделерді жүзеге асыру жөніндегі іс-шаралар кешені дегенді білдіреді» [1].
«Ұлт жоспарының негізін құрайтын 100 қадам, бірінші кезекте, мемлекеттік құрылыс процесін нығайту деген сөз. Ұлт жоспарының ерекшелігі – оның тарихи маңызды кезеңде, мемлекет эволюциясының сапалы тұрғыда жаңа кезеңде қабылдануы. Қазақстандық қоғамның сенімі мен әлеуеті 100 қадамды сәтті жүзеге асырудың екінші құраушысы болып табылады, ол белсенді әлеуметтік-экономикалық және саяси өзгерістер

17

үшін жасалған», - дейді тарих ғылымдарының докторы, профессор, «Интеллект Орда» Халықаралық әлеуметтік-гуманитарлық зерттеулерді біріктіру институтының бас директоры С. Мәжитов [2].


Бірінші реформа – кәсіби мемлекеттік аппарат құру, оған сәйкес мемлекеттік қызмет туралы жаңа заң қабылданады, мемлекеттік органдарда жұмыс істеуге үміткерлерді іріктеген кезде құзыреттілік тәсіл басты құраушы болып табылады және қызметтік саты бойынша өсу тек конкурстық негізде жүргізілетін болады.
Заңның ұлықтылығын қамтамасыз ету бес сатылы сот жүйесінен үш деңгейлі инстанцияға көшуден; соттардың есеп беру міндетін күшейтуден, судьялардың жаңа этикалық кодексін жасаудан; құзыреттілік тәсіл негізінде полиция қызметкерлерін іріктеу жүйесін жақсартудан; қоғамдық кеңестер мен ғаламтор порталы жүйесін жасау арқылы полиция ашықтығын қамтамасыз етуден тұрады.
Келесі реформа – индустрияландыру мен экономикалық өсу. Бұл мақсатқа қол жеткізудің негізгі құралдары – инвестициялық климатты жалпы жақсарту, сәйкес салаларға (қайта өңдеу секторы, туризм саласы, энергия үнемдеу, сүт және ет өндірісін дамыту) инвестициялар тарту, экспортты ынталандыру механизмдерін жасау, өмірге бейімді экспорттық өндірістер қалыптастыру. Білім беру саласында – орта білім беретін мектептерде 12 жылдың оқытуға бірте-бірте көшу, жоғары оқу орындарының академиялық және басқару дербестігін кеңейту. «Басты мақсат – шығатын кадрлардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру және білім беру секторының экспорттық әлеуетін өсіру» [3].
Бағдарламаның басты реформаларының ішіндегі «Мәңгілік Ел» атты жеті принцип дамудың негізгі құндылықтарын, Қазақстан халқынының мүдделері мен тарихи тағдырының ортақтығын көрсетеді. Мемлекет жас буынды төзімділікке, өзара құрметтеуге, отанға деген махаббатқа, оның өткені мен болашағына деген мақтанышқа тәрбиелеуге ұмтылады, бұл, өз кезегінде, патриоттық сезімді тудырып, қалыптастырады.
Жалпығы Ортақ Еңбек атты кең ауқымды идея одан әрі дами түсті, оның негізінде нақты өндірістік еңбек жатыр, бұл кезде әлеуметтік қорғаудан әлеуметтік прогреске көшу үшін жағдайлар жасалады. Идея Президентіміздің Жалпыға Ортақ Қоғам құру туралы идеясы мазмұны мен мағынасы жағынан мемлекеттік және қоғамдық құрылымдар үшін де, әр қазақстандық үшін де әрекет етуге арналған нұсқаулық болып табылады.
Қазақстан халықтарының ассамблеясы қоғамдық келісім мен ұлттық бірліктің бірегей үлгісі ретінде және Қазақстанның сәйкестігі мен азаматтық бірлігін нығайту үшін «Үлкен ел – үлкен отбасы» жобасын әзірлеп, жүзеге асыруы керек.
Әр ұлттың тарихы ұрпақтан ұрпаққа жетеді. Өткеннен келе жатқан рухани және мәдени құндылықтар заманауи қоғамның игілігіне айналады. Тарих адамдардың ойы мен сезіміне эмоционалдық әсер етеді, ол адамды
18

үйлесімді тәрбиелеуге белсенді қатысады және патриотизмді қалыптастыруға ықпал етеді, Отанымыздың тарихын дәріптеу мақсатында «Қазақстан энциклопедиясы» ғаламторлық жоба жасалуда.


Есеп беретін мемлекет құру – бұл ауқымды құжаттың бесінші реформасы. На основе новых законов ««Мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау туралы», «Ақпаратқа қол жеткізу туралы» сияқты жаңа заңдар негізінде аудит және мемлекеттік аппаратты бағалаудың жаңа жүйесі енгізілетін болады әрі «Ашық үкімет» іске қосылады. Мемлекеттік органдардың басшылары жыл сайын стратегиялық жоспар мен аймақты дамыту бағдарламалары бойынша жұмыс нәтижелері бойынша тұрғындар алдында сөз сөйлейді. Мемлекеттік органдар жанындағы қоғамдық кеңестердің ролі күшейе түседі.
Разработка государственного Плана нации «100 нақты қадам» мемлекеттік Ұлт жоспарын әзірлеу мемлекеттік саясатты мемлекетті дамытудың басым бағыттары, экономиканың жеке салалары және әкімшілік-аймақты бірліктер бойынша жүзеге асыруға ықпал етеді. Бұл мақсатқа қол жеткізу қаржылық, материалдық-техникалық және еңбек ресурстарын ұлттық экономиканы дамытудың; орталық және жергілікті атқарушы билік органдарының, кәсіпорындардың, мекемелер мен ұйымдардың қызметін үйлестірудің басым бағыттарына шоғырландыру арқылы жүзеге асырылады. Ең басты мақсатқа қол жеткізу үшін – әр қазақстандықтың өмірін жақсарту, азаматтық сәйкестік пен патриотизмді нығайту, қазақстандықтарды біріктіру, қоғам мен экономиканы дамыту, мемлекетті гүлдендіру және барлығына ортақ заманауи мемлекет құру!
Әдебиеттер тізімі


    1. Лапуста М.Г., Никольский П.С. Современный финансово-кредитный словарь. - М.: ИНФРА-М, 2009.




    1. Турысбеков Е. Программа пяти институциональных реформ является конкретным шагом на пути реализации курса «Мәңгілік Ел» - С. Мажитов // КАЗИНФОРМ. – 2015, 8 мая.

    2. План нации «Сто конкретных шагов» Президента Н.А. Назарбаева

  • Казахстанская правда. – 2015, 20 мая.


19




М.Ж. Сүлейменова,

Қарағанды мемлекеттік


техникалық университетінің

Қазақстан тарихы кафедрасының

к.и.н., доценті

е-mail: smj_46@mail.ru



85-ҚАДАМ. «МӘҢГІЛІК ЕЛ» ПАТРИОТТЫҚ АКТІСІ ЖОБАСЫН ӘЗІРЛЕУ.
«МӘҢГІЛІК ЕЛ» ҰҒЫМЫНЫҢ ТАРИХИ АСПЕКТІЛЕРІ
Қазақстан Республикасы Президенті – Елбасы Н.Ә. Назарбаев бес институционалды реформаны жүзеге асыру жөніндегі 100 нақты қадамның «Мәңгілік ел» патриоттық актісі жобасын әзірлеу», яғни 85-қадамында қазақстандық жекелікті одан әрi күшейту қажеттiлiгін көрсете отырып, «Мәңгілік ел» идеясының негiзiнде шоғырланатын құндылықтар - азаматтық теңдiк, зайырлы ел - толеранттықтың ел болып табылатынын көрсетеді [1].
Еліміздің Президенті Н.Ә.Назарбаевтың ұлттық идеясы Егемендік алған жылдары көп ұлтты Қазақстанда метаэтникалық қауымдастықтың - құндылықтары бір, тарихы бір, тағдыры бір және мақсаты бір Қазақстан халқының, қазақстандықтардың қалыптасуын мойындау Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев ұсынған ұлттық идеяның іргелі негізі болып табылатындығын айта кеткен жөн.
«Біз, қазақстандықтар, бір елміз! Барлығымызға ортақ тағдыр ол – біздің «Мәңгілік ел», біздің лайықты, құрметті, беделді және ұлы Қазақстан! Мәңгілік Ел – ол біздің ортақ қазақстандық үйіміздің ұлттық идеясы, ата-
бабаларымыздың сан мың жылдан бергі асыл арманы». Еліміздің Президентінің бұл сөздері оның жариялаған ұлттық идеясының тереңдігін, негізін толықтай көрсетеді және де бүгінгі таңда қазақстандықтарды біріктіретін бір мақсат бар екендігіне сендіруге мүмкіндік береді: молшылық, бірлі және достық орнаған ортақ үйінің – Қазақстан Республикасының құрылысы [2].
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Мәңгілік Ел» ұлттық идеясы патриотизмнің, Отанымыз – Қазақстанның гүлденуі мен тәуелсiздiгінің күшеюінің терең мағынасын бейнелейді.
«Мәңгілік Ел» – ол, Тәуелсіздік жылдарындағы Қазақстанның, қазақстан халқының, қазақтардың тарихи тәжірибемен келген жолы.
Президент Қазақстанның болашағын «Мәңгілік ел» ретінде айтқанда, күн тәртiбiнде ұлттың тарихи санасы туралы мәселелерді алғашқы орындардың бiрiне қояды. Тарихи зерде тереңдеген сайын, мәдени-

20

әлеуметтiк дәрежесі ретінде сипатталатын, тарихи танымның тамыры тереңдеген сайын, адамның өзі, жалпы қоғам рухани баи түседі.


Белгілі болғандай, тарих ғылымының ең басты ұстанымы – бүгінгі күнді түсіну мен болашақты болжау үшін тарихты білген жөн. Егер адамдар ата-бабамыздың жинаған әлеуметтік-мәдени тәжірибесінің мәнін терең түсінетін болса, оның өмірлік және азаматтық қағидасы айқын анықталады. Тарих ғылымы адамның ғылыми дүниетанымын қалыптастыруға мүмкiндiк туғызады және гуманитарлық идеалдарды жетілдіруге әсер етедi. Отанға деген сүйіспеншілікке тәрбиелеп, оның тарихы мен болашағын мақтан тұтуға, патриотизм сезімін тудыра отырып, қалыптастырады.
Қазақстан Тәуелсiздiктің колониализм мен тоталитаризмнің орын алған жиырма жылында рухани құлдырау дәуірінің зардаптарын тұқыртып қана емес, өзінің мемлекеттiк қалыптасуының жаңа кезеңiне көшті. Алайда, Қазақстан бүгiнгi кезеңде, ұлттық сәйкестік пен мәдени тұтастықты қалыптастырып, толық, нағыз дербестiкке жетсе де, оның «Мәңгілік Ел» құру талпынысына жаhандану дәуiрiндегі қатал бәсекелестiк шарттарымен қатар, саяси, әлеуметтiк-экономикалық егемендiкті, рухани тәуелсiздiктi талап етедi. Ұлт сияқты осындай күрделi жүйенiң тiршiлiк әрекетiн қамтамасыз ету мақсатында, тарихи саналы қоғамға тән, төл мәдениеті пен тарихын құрайтын маңызды рухани бастаулары бар, ұлттық дүниетанымды қайта өркендету арқылы қалыптастыру керек. Тарих адамның жады мен әлеуметтік санасының өткенімен байланысты болғандықтан, төл тарихын зерттеп, зерделеу арқылы ғана, тарихи сананы жаңартуға болады.
Ұлт Көсбасшысының «Мәңгілік Ел» түсінігінде келтірілген философиялық - саяси негіздеріндегі бастауды сонау сақтардан, ғұндардан, ежелгi түркілерден, Шыңғыс империясынан, Алтын Орда мемлекетінен алады, ендеше Қазақстанға «Мәңгілік Ел» иядеясы ата-бабадан қалған мұра ретінде өтедi. Осы идеяға деген сенім бiздiң жерiмiзді барлық заманда басқыншылардан қорғады және бұл байланыс тарихқа да, уақытқа да қарамастан үзiлмеуi керек. Өйткенi, Президент айтқандай, бiздiң қаhарман ата-бабаларымыздың әрекеттері арасындағы, бүгiнгi жетiстiктеріміз бен жарқын болашақ арасындағы сабақтасты сақтасақ қана бiз «Мәңгілік Ел» бола аламыз.
Ежелгі түркілер өз мемлекеттерін құрып, оны «Мәңгілік Ел» деп атады. Елдің атауы үш ғасырлық қағанатта (V–VIII ғғ.), осы өңірге таңылғандығы соншалық, тіпті түркілердің Батысқа кетуіне қарамастан (қоныстану әлі де жалғасты), сол территорияда қалған маньчжурлік одақтастар, елдің атауын өздерінің этнонимі ретінде қабылдай бастаған. Сонымен, Ұлы түркі елінің мемлекеттік қайраткері – Күлтегіннің құрметіне орнатылған тас жазба ескерткіштерінде, әскери-саяси айбындылықты, экономикалық жетістікті, ұлттық құндылықтарға бейімделу мен адалдықты, айналадағы халыққа толеранттылық қарым-қатынасты, баяндылықты, түркі жұрты мен мемлекетінің аумақтық және саяси бірлігін көрсететін, жүздеген жылдар бойы өшпеген «Мәңгілік Ел» идеясы көрініс тапқан. Түрік элитасын басқарушыларының өздерінің көбеюіне, жалпы жақсы тұрмысқа қол
21

жеткізуге, басқа мәдениетке және өркениетке құрмет танытуға, қауіп-қатерлер кезінде елдің бірлігі мен тұтастығын, қағандар мен қарапайым халық арасындағы өзаратүсіністікті қалыптастыруға, мемлекеттілікті сақтауға күші мен жігерін салуға үндеді, түптеп келгенде сол кездегі «Мәңгілік Ел» идеясының өзегін қалыптастырды. Мысалға, Күлтегіннің құрметіне жазылған кіші ескерткіште алғашқы рет қағанның кеңесшісі және әйгілі жырау Тоныкөктің мәңгі ел және мемлекет идеясы көрініс тапқан. Ал, Бумын қағанның құрметіне арналған Онғұн ескерткішінде түркі халқының мәңгі екендігіне шақыратын сенім мен үндеулер кездеседі. Осы ұлы идеяның арқасында ұлы түркілер мен түркі тілдес ата-бабаларымыз бен ұрпағымыз еуразия кеңістігінде алғашқы болып «скрипкада ойнаған». Мысалға, олар сол уақыттағы маневр жасайтын бірегей әскери өнердің негiзін қалады, өз кезегінде бұл тұрақты мал экономикасына, саясат пен дипломатияға, дипломатиялық құндылықтарға бейімделуге, салауатты өмір салтын ұстануға, гуманистік дәстүрлерге, көрші елмен белсенді қарым-қарым-қатынас орнатуға, еңбексүйгіштікке және өздерін сыртқы жау шапқыншылығынан қорғауға негiзделген тірек болды. ІХ ғасырдың араб шежірешісі аль-Джазих түркілердің орасан зор арынды жігері мен күшін, сонымен бірге сол уақыттағы қарсы күресе алатын қоғамдық-саяси топ екенін атап көрсеткен. Сол себепті, Мәңгі түркі елі – «Мәңгі ел» туралы Ұлы жазықтың ғұламалары мен ұлдары ойлауды тоқтатпады [3].


«Мәңгі ел» идеясы әлемдік өркениет пен айтулы тарихы бар ұлы көшпелі империясының арасындағы көпір болды. Ол ізгілік, адал ниетпен халық бірлігін сақтау сияқты адами қасиеттерді сипаттайтын Ұлы Жібек жолында, көшпелі өркениеттің жолында жүзеге асты.

Она претворялась в жизнь на Великом шелковом пути, на пути


развития кочевой цивилизации, которую характеризуют такие общечеловеческие качества, как гуманизм, сохранение единства народа с присущими ему широтой души и добросердечностью.
Ежелгі түркілердің арманы мәңгі өмір мен сүйікті құлдарына жүгіну ұғымы арқылы мәңгі өмір мен Тәңірге жақын болу туралы ойлары болды.
Жаратушылар мәңгілік ұғымына айналды. Біздің ата-бабаларымыз үш маңызды ұғымды тамаша өмірдің белгісі ретінде өзара байланыстылықта қабылдаған – Тәңірін, адамды және жерді. Дереккөздерден «Мәңгілік Тәңірі» ұғымын адамдар ең жоғары және ең қасиетті дүние ретінде түсінгені мәлім. Сондықтан көне түркілердің ата-балалары – ғұндар, дінліндер, сақтар, және көптеген басқалары, өздерінің шығу тектерін «Мәңгілік Тәңірінен» бастап Жаратушының бейнесіне тәуелді болған.
Сонымен, «Мәңгілік Тәңірімен» таңдап алынған қағандар немесе хандар, сонымен қатар, Тәңірінің руласы деп санаған бектер «Мәңгілік елді» құру үшін күрескен. Барлық қағандар Ашина ұрпағының тұқымы, Түркі қағанатын, Түркеш қағанатын, Қарлұқ қағанатын, Батыс және Шығыс Түркі қағанаттарын, Қарахан қағанатын құра отырып, «Мәңгілік елді» құрдық деп ойлаған. Көшпенді моңғолдар да олардың мемлекеті «Мәңгілік Тәңір елі» (Вечным божественным эль) болды деп ойлаған.
22

Өздеріне көптеген түркі халықтарын бағындырған манчжур тілді көшпенді тайпалар (сяньби, жужандар, шивейлер, кидани немесе қарақытай) өз қағанаттарын құру кезінде олардың Мәңгілік елді құру арманы көзделді. Бұл мағынада олар отаршыл тәуелді автохтонды халықтардан шыққан беделді бектер мен билерді қолдап, ешқандай жаңа дүние ойлап тапқан жоқ, сонымен бірге көшпенді түркілердің бұрынғы дәстүрлері мен идеяларын дамытан келе, мықты мемлекеттік құратын болған. Бірақ, мұндай саясат стратегия мен тактиканы ру-тайпалардың құрылуының ықпалына түскен мақсат пен міндеттерді қанағаттандырған жоқ.


Мәңгілік елді қалыптастыру үшін түбі бір түркі тілдес және манчжур тілді тайпалардың тілдік бірлестігі ғана емес, сонымен бірге дәстүрлердің, салттардың, ділділіктің бірлігі қажет болды. Заттардың мұндай жағдайы ғұндарды манжур тілді сяньби тайпаларымен шығарылуының және түріктерді киданьдармен (Ляо мемлекеті) күл талқан етуінің нәтижесінде қалыптасты, ал одан әрі қарай саясатты Шыңғыс ханның басқаруымен моңғолдар жалғастырды. Азшылықта болған осы манчжур тілді тайпалардың әрқайсысы жоғары күштілікке ғана жетіп қоймай, үлкен Орта Азия аумағында мекендеген түркі тілдес тайпалардан сан жағынан басым басқа тілдерде сөйлейтіндерді белгілі бір тарихи кезеңде биледі, сонымен қатар осы билікті ұзақ кезеңге сақтап қала алды.
Мәңгілік елді (моңғол этносын) және Моңғол мемлекетін құру бойынша Шыңғысханның саясаты тариха терең із қалдырды. Осы сұраққа едәуір толық тоқталамыз. Кейбір зерттеушілер ресми тарих түркілермен құрылған ірі мемлекетті «Түркі қағанаты» деп атаса да, түріктердің өзі оны олай атаған емес екенін атап айтады. Олар өз мемлекеттерін «Ел» деп атаған, ал ол дала империясына оны «Мәңгі» сөзімен толықтырып айналған кезде «Мәңгі ел» деген атау орнатты. Сондықтан, түріктермен б.ғ.д 552 жылы Орта Азияда құрылған дала империясының ресми атауы Мәңгі ел екенін естен шығармаған жөн. Демек, Шыңғысханның түркі тайпаларымен әскери іс-қимылдары «ХІ ғасырдың көне моңғол-түркі имериясын қайта қалыптастыру ниеті» қағанның Мәңгі ел мемлекетін қайта құру тілегі болды. Және сондықтан, «бұл атаудың соншалықты жарқын болғаны, барлық ұлттық сезім иелерінің барлығы бізді мақтан тұтатын болды», себебі Шыңғысхан 1206 жылғы құрылтайда шығыс-түрік тайпаларды – Қият, Жалайыр, Керей, Найман, Қоңырат және т.б VІ-VІІІ ғасырларда ата-бабалары құрған мемлекетті, яғни Түркі қағанатын қайта жандандыруға шақырды. Бірақ, «Мәңгі ел» сөзі «моңғолға» айналғанға ұқсайды, себебі ол кезде қолданылатын әріптер дұрыс жеткізе алмады. Түркі және манчжур тілдерінің фонетикалық айырмашылығы айтылуға әсер етті: мөңгі ел - мнгл - монғол.
XV ғасырдың ортасында «Мәңгі ел» мемлекеттілігінің түркілік анықтамасының орнына Жәнібек хан мен Керей ханның басшылығымен Қазақ хандығын құрумен байланысты жаңа мемлекеттілік «Қазақ елі» - «азақ хандығының» синонимы құрыла бастады. Яғни, ол бір нәрсе, және егер біз «Қазақ елі» дейтін болсақ, онда «Қазақ хандығы» деп білеміз. Сонымен қатар, «Қазақ елі» қазақтармен «Мәңгі ел» болып қабылданады, яғни эволюциялық
23

шығу тегі. Сонымен, бір мән, Қазақ хандығының басшылары, мәңгілік қазақ мемлекетін құрғысы келген. Қазақ хандығының пайда болуынан бастап қазақтар өздерін қазақ деп атаған және өз елін, өз мемлекетін «Мәңгі ел» емес, ал «Қазақ елі» және мәңгілік және берік «Ел» идеясын барлық өмір бойы көтеріп келді.


Шынында, берекелі Қазақстан аумағында бірінен кейін бірі өмір сүріп келе жатқан халықтардың этнонимдері «Мәңгі ел» идеясы біздің ерлікті және мықты ата-бабаларымызбен ғана көзделуі мүмкін болғанда өзі үшін айтады: «түркі» сөзі - «басшыны», ал қазақ – «еркін және әскери өмір салтын жүргізетін адамды» білдірген. Әлі күнге дейін барлық қазақстандықтарды қыпшақтар деп атайтын араптар бізден тек «сардарларды» (қолбасшыларды) көруді жалғастырады, біздің жерімізден шыққан сонау сұлтан Бейбарыс дәуірінен бастап, араптар әулилер халқы, парсылар – ақындар халқы, қыпшақтар – қолбасшылар халқы деп жалықбай қайталап келеді [4].
ХІХ-ХХ ғғ. тарихи күйзелістерге қарамастан, бүгінгі таңда қазақстандық тарихи ғылым дамып келе жатыр және қазіргі зерттеушілер үшін «қазақ» атауының астарында «Мәңгі ел» барлық күрделі тарихи өзгерістерді зерделеу үшін мүмкіндіктер ашылуда.
Көптеген қайғылы күйзелістер мен сынақтардан өткен, өз тарихын көне сақтар, ғұндар, үйсіндер, қангүй дәуірінен сақтап келе жатқан, төл Тәуелсіздігін бермеген және слоған қол жеткізген халықтың «Мәңгі ел» (Вечный эль) болуына лайық шығары сөзсіз [5].
Бүгінде Елбасы Н.Ә. Назарбаев қазақ халқының жарқын болашағын «Мәңгі елге» теңегені Тәуелсіздік жылдарының жетістіктерімен дәлілденген. Сондықтан, «Мәңгі ел» ұғымына көп ғасырлар бойы келген көп қайғы-қасырет көрген қазақ халқы осы идеологиялық концепцияны қабылдауға дайын. Арине, қазақ халқының болашағын Мәңгі ел деп түсу үшін, бұл идеологияның тарихи тамырын зерттеп, тарихи сабақтармен санасып, осылайша өткенде кеткен қателіктерді жібермеу. Біз сонда ғана қазақ халқының «Мәңгі ел» ұғымының негізін қалаушы екенін толығымен көрсетіп, түсіне аламыз. Егер біз «қазақ» атауын Қазақстан аумағындағы тұратын барлық этностарды айналдырсақ (қазақ украиндары, қазақ орыстары, қазақ ұйғырлары, қазақ корейлері), олар өздерін Мәңгі қазақ халқының бір бөлігі екенін түсінсе, онда, арине тұтас ел ретінде біздің болашағымыз жарқын.
Өз жолында кездескенді жалмаған және иесіздендірген бүгінгі жаһандану заманында «Мәңгілік ел» идеясы біздің ежелгі түркі дүниетанымыздың – тұрмысымыздың, көшпелі өркениет негіздерінің жаңаруының, алдыңғы қатарлы, қуатты мемлекеттің өркедеуінің кепілі [6].
Қазiргi заман шарттарымен Қазақстанның басшылығында жалпы ұлттық көшбасшы және ең күштi тұлға Н.Ә. Назарбаевпен бiрегей және бүкiл әлемге құрметтi мемлекет - Қазақстан Республикасын сәттi құрып, ежелгі де қасиетті жерде тәуелсiздiкті, елдің мәңгілігін ғасырлар бойы арман еткен ұрпаққа ғайыптан қайтарып, «Мәңгі ел» идеясын ең жоғары сапалық деңгейге көтерді. Қазақстанда қазіргі заманға сай барлық демократиялық, зайырлы және динамикалық мемлекеттің ерекшеліктері бар тәуелсіз және егеменді
24

мемлекет құрылды. Қазақстан бар болғаны 17 миллион халқы бола тұрып, аумағы жағынан әлем бойынша 9-орынды иеленіп, ЖІӨ-нің жылдық орташа мөлшері 5-8 % құрайтын әлемнің жылдам дамушы экономикасының жетекші бестігіне зор жеңіспен еніп, көзді ашып жұмғанша экономикасы жағынан күшті мемлекетке айналды.


Қазақстан белсенді еуразиялық сыртқы саясаттың арқасында барлық ғаламға бірлік, жайдарлылық, татулық, ашықтық, қауіпсіздік және төзімділік танытатын жетекші эпицентрге айналды.
Қазақтардың және барлық қазақстандықтардың білімге, ғылымға деген ұмтылысынан және олардың білімді оңай игеретіндігінен хабардар, мемлекет басшысы, 1993 жылы өзінің «Болашақ» бағдарламасын ұсынып, шын мәнінде ғылым-білім төңкерісін жасады.
Ел Президенті қазақ халқының ұлт жасаушы айналасына біріккен әртүрлі ұлыстардың өкілдері арасындағы бірлік пен татулықты сақтай алды.
Қазақстанда әр түрлi конфессиялардың арасында мықты диалогтың қатар өмiр сүруiне негiз қаланған. Біздің барлық ұлтқа бірдей Көшбасымыз еуразиялық континетте алғашқылардың бірі болып жасампаз және әрдайым талап етілетін идеяны – «Мәңгілік ел» идеясымен үндес еуразиялық идеяны, тәжірбиеде оны алдында басты мемлекеттік идеология дәрежесіне көтеріп, одан кейін мемлекетаралық қатынастар дәрежесіне дейін көтеріп, іске асырды.
Осы идеяны іске асыру үшін өз тәуелсіздігін алған біздің мемлекетімізге бұл тарихи мүмкіндік. Бұл тәуелсiз Қазақстанның орасан зор және әлi де өз мәнiнде толық пайдаланылмаған әлеуеті бар, көршімен тату болуға ұмтылатын, ынтымақшыл мемлекет екені дүниежүзiлiк қоғамдастыққа танымалдылығын бiлдiредi. «Мәңгі Ел» идеясы – ол біздің ұлттық белгімізді білдіреді.
Қорыта келгенде, адамдардың рухани танымын оятатын ана тілімен қатар, дәстүрдің қайта өркендеуі, жан-жақты зерттеулер жолымен халықтың тарихын толық қалпына келтiру, тарихи сана-сезімді қалыптастыру – барлығы Тәуелсiздiктiң рухани тұғырын құрайды.
Әдебиеттер тізімі


    1. 100 шагов по реализации пяти институциональных реформ Главы государства - Деловой портал. Капитал. кз




    1. Послание Главы государства Н.А. Назарбаева народу Казахстана «Казахстанский путь – 2050: Единая цель, единые интересы, единое будущее»




  • Казахстанская правда, 2014, 18 января.




    1. А. Куркчи, С. Примбетов. Великий Тюркский Эль. // Казахстанская правда, 1997, 28 февраля.




    1. Из истории казахов: Алматы: ТОО «Жалын» баспасы», 1999. - с. 528.




    1. Т. Омарбеков. Шедший много веков к понятию «Мәңгі ел» многострадальный казахский народ достоин им стать // Zakon.kz, 2014, 21 февраля.




    1. З. Кабульдинов. Великой степи достояние. Международный научно-популярный исторический журнал «Мәңгілік Ел» № 1(3) 02.2014. - с. 32-34.



25

Д.Г. Шорманбаева, Қарағанды мемлекеттік техникалық университетінің гуманитарлық пәндер кафедрасының PhD докторы, аға оқытушысы

ҚАЗАҚСТАННЫҢ ЕГЕМЕНДІК АЛУ БАСТАУЫНДА
Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде қалыптасу тарихы ол қоғам өмірінің динамикалық жаңару уақыты. Бұл кезең жаңа экономикалық, саяси және құқықтық жүйелерді қалыптастыруда, әлемдегі дамыған елдердің тәжірбиесін және ұлттық ерекшеліктерді ескере отырып нарықтық қатынастарды және демократиялық институттарды құрудағы қызу жұмыстар кезеңі болды. Бұл жылдарда қазақстандықтар ең бастысы – халықтар арасындағы бірлікті және ынтымақтастықты жоғалтпай, демократиялық басымдылықтарға негізделген жоғарғы экономикалық және әлеуметтік ілгерілеуге қол жеткізді [1].
Тәуелсіздік жолына түсе отырып, Қазақстан халқы елдің болашағын өзінің тұңғыш Президентіне сеніп тапсырды. Қазақстандықтар әрқашанда Нұрсұлтан Әібшұлы Назарбаевтың жасампаз талантына сенім білдіретін. Уақыт бүкілхалықтық таңдаудың дұрыстығын дәлелдеді.
Жүріп өткен жолдарды еске ала отырып, Нұрсұлтан Әібшұлы былай дейді: «Әрең дегенде уайыммен, ескі өмірлік құндылықтармен Қазақстан мемлекеттік меншіктен жеке меншікке, әкімшіл-әміршіл экономикадан – ойластырылған және оңтайлы жоспарлауға және менеджментке, нарыққа өтті». Өткен жылдарға қарай отырып, біздің әрқайсымыз елдің жүріп өткен жолын зерделейміз. Бұл уақыт оңай болған жоқ, дегенмен, Қазақстан Республикасы тәуелсіздігінің қалыптасуының сәтті қадамдары біздің Президентіміздің ауқымды ойларына сай келді [2].
Қазақстанның тәуелсіздігіне қол жеткізу КСРО-ның 80-жылдардың екінші жартысындағы экономикалық және саяси реформалардың құлауына әкеп соқты. XX ғасырдың соңында әлемнің саяси картасынан халық үшін шынайы драмаға айналған ірі империя – Кеңес Одағы жойылды.
70-ші жж. ортасында экономикадағы дағдарыс белгілері көрініс бере бастады: ғылыми-техникалық іргерілеу дамуының бәсеңдеуі; өндірістің
жетекші салаларындағы құрал-жабдықтардың сапалық тозуы; инфрақұрылымдық салалардың негізгі өндірістен артта қалуы; жолы қиын аудандарға табиғи ресурстарды өндіруді ауыстыруы, кәсіпорында өндірілетін шикізаттың қымбаттауы, материалдық ресурстардың жетіспешулігі сияқты
26

ресурстық дағдарыс көрініс берді. Мұның барлығы еліміздің халық шаруашылығының негізгі экономикалық көрсеткіштеріне теріс әсер етті.


Көптеген шешілмеген қайшылықтарға толы кеңес жүйесі әлемдік экономиканың даму сипаты мен тенденцияларындағы жаһандық өзгерістерге объективті түрде дайын болған жоқ, 80-ші жылдардың басы мен 90-шы жылдардың соңында елімізде тараған және КСРО-ның құлауына әкеп соққан экономикалық дағдарыс ел басшылығы жүргізіп отырған көпжылдық тиімсіз экономикалық саясатпен байланысты болды. Бұл мемлекеттің экономикалық тозуына, өндірістің социалистік тәсілінің және барлық әлемдік социалистік жүйе беделінің түсуіне әкеп соқты [3].
Сонымен, елімізде экономикалық дағдарыспен қатар идеологиялық және саяси дағдарыстар туындағандықтан, экономикада ғана емес, сондай-ақ, еліміздің қоғамдық-саяси құрылғыларында түбегейлі, революциялық өзгерістердің объктивті қажеттілігі туындады.
Сол кезеңдегі басшылық қоғамның саяси шыңын қайта құруға, кадрлық революция жасауға әрекет жасады, яғни, ешқандай құрылымдық өзгерістерсіз бюрократиялық жүйеге тиімділік келтіргісі келді. Алайда, мұның барлығы елді дағдарыстан шығара алмады.
1985 ж. СОКП ОК-ға М.С.Горбачевты бас хатшы етіп тағайындағанда КСРО-да қайта құру кезеңі басталады. Елде тоталитарлық саяси құрылыстың және әміршіл-әкімшіл экономиканың негізін қайта қарау процесі басталды. Ол дегеніміз: қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуын жылдамдатудың тиімді механизмін жасау; демократияның жан-жақты дамуы, құндылықтар мен жеке тұлғаны құрметтеудің тәртібін нығайту; бұйрық беру мен әкімгершіліктен бас тарту, жаңашылдықты марапаттау; ғылымға бет бұру, ғылыми-техникалық жетістіктерді экономикамен және тағы басқалармен біріктіру.
Жалпы, қайта құру, ең алдымен, елдегі тоқырауды тоқтату үшін жүзеге асырылды. Алайда, төменгі тиімділік және өндіріс стимулдарының болмауы сияқты құбылыстар көрініс бере бастады. Осының бәрі елдің қалыпты даму қабілетін тежеді. Осыған байланысты елде «қайта құрудың» пайдалылығына және еліміздің партия-мемлекеттік басшылықтың оқиғалар ағымын өзгертуге қабілеттері жететіндіктеріне күмән келтірді: ол процесті жақсартуға белсенді әсер етуге қабілетті болмай шықты, яғни, М.С.Горбачевтың елді реформалаудың нақты және жүйелік жоспары болған жоқ, көптеген әрекеттердің (ішімдікке қарсы компания, ақша айырбастау, жылдамдату және т.б.) салдары қиын болып шықты [2].
Жүйесіз ішкі саясат, ең алдымен, бей-берекет экономикалық реформалар қоғамның барлық салаларындағы дағдарыстың шиеленісуне және өмір сүру деңгейінің күрт төмендеуіне алып келді. Қайта құру, үкіметтің мемлекеттік құрылымдарының, оның басшыларының өмір қойған негізгі шешімдерді тиімді шешуге дайын еместіктерін айқындады.
Дамытпалы экономикалық дағдарыс еліміздегі саяси жағдайдың нашарлауына себеп болды. Орталық үкіметтің экономикалық жағдайды
27

жақсартуға қабілетсіздігін белгілей отырып, одақтас республикалардың, аймақтар мен аудандардың басшылығы аймақтардың өз орындарында экономикалық және әлеуметтік мәселелерді шешуге құқылы екендіктерін көрді.


Көптеген республикаларда ұлтаралық қатынастар бірден шиеленісе түсті. Алайда, біздің Елбасымыздың дұрыс саясатының және оның көрегендігінің, сондай-ақ, біздің қоғамдағы өзара достық қарым-қатынастың арқасында кеңес үкіметі кезінде қалыптасып үлгерген Қазақстанда мұндай жағдай болған жоқ.
Біздің Президентіміз атап өткендей: «Жетекшінің беделін оның халқы мен елі көтереді. Желтоқсан оқиғасынан кейінгі ерекеше сынақ кезінде біздің халық өзінің ең жақсы қасиеттерін көрсете білді. Республика тұрғындары ынтыматастық пен достықтың рухын сақтай білді ...». Н.А.Назарбаевтың өзі сол уақытты аса ынтамен еске алмайды, бірақ, оны ұмытпайды. 17.06.15ж. «Казахстанская правда» газетіне берген «Бесславный конец смутной поры» атты сұхбатында Назарбаев: «Кеңес Одағының құлауын қайта құруды сәтсіз жүргіздің, Горбачевтың жетекшілік әдістерінің әлсіздігі, славян республикаларының жікшілдігі, Батыстың және басқа да көптеген себептердің әсері деп қарауға болмайды» деп айтқан болатын. Кеңес Одағының құлауы – жалпы алғанда империя табиғатынан туындаған заңды нәтиже. Әрине, әртүрлі жағдайлар қолайлы тоғысқанда Кеңес Одағының тіршілік етуін сол мемлекеттік формада ұзартуға болатын да еді. Мүмкін, бұған мен де өз үлесімді қосар едім. Алайда, тарих дамуының өз заңдылықтары бар. Сондықтан, сол мемлекеттің құлауы кезінде маған ұсынылған қызметтерде жұмыс атқармағаным тағдырдың сыйы деп білемін. Менің барлық білімім мен іскерлігім ең қиын, ең ауыр тарихи кезеңде Қазақстанның мемлекеттік мүдделеріне бағытталды» [2].
Н. Назарбаев және басқа республикалардың бірқатар көшбасылары КСРО-ның конфедерацияға айналғанын бір ауыздан қолдады. Кеңестік Одақ бұрынғыдай қала алмайтын болды. Ол бір орталықтан басқаруға келмейтін ірі держава болатын. Біздің Елбасы қырағылықпен «жаңартылған Одақ енді федерация түрінде қала алмайтындығын» ескертті. КСРО-ның Жоғарғы Кеңесінің кезектен тыс сессиясында «өтіп кеткен уақытты аңсауды қою керектігін» баса айтты. Тіпті қатты батыра айтты: «Ешкімде қиялға берілмеуі керек. Қазақстан ешқашан ешбір аймақтың «жүгенінде» және ешқашан ешкімнің «інісі» болмайды». Ал, Горбачев Украина тәуелсіздігін жариялағаннан кейінде бұрынғы Одақты реформалау туралы, орталықтар мен республикалар арасында жаңа қарым-қатынасты орнату жайлы айтуды жалғастырды. Кеңес Одағы тек конфедерация түрінде ғана сақталуы мүмкін еді».
М.С. Горбачевтың конфедерация туралы ойы қолдаусыз қалды, нәтижесінде федерация жоқ болды. Елдің бірлігін сақтай алмады.

28

КСРО-ны сақтап қалу мүмкін еместігі белгілі болғанда, Н. Назарбаев жаңа конференцияның өткізілуін және жаңа келісімге қол қойылуын талап етті, ол 1991 жылдың 21 желтоқсанында Алматыда жүзеге асты. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының құрылуы және Социалистік Республикалар Кеңес Одағының тоқтатылуы туралы декларацияға Одақтың бұрынғы 11 республикасының көшбасылары қол қойды. Бұл құжатта 1991 жылдың 1-ші желтоқсанында Қазақстан президенті лауазымына, кейін бүкілхалықтық сайлаумен сайланған Нұрсұлтан Назарбаевтың да қолы болды [4].


Тек 1991 жылдың 16 желтоқсанында Қазақстан КСРО республикаларының ішінде соңғы болып өзінің тәуелсіздігін жариялады, бұл дегеніміз Елбасы Нұрсұлтан Назарбаев саясатының жүйелілігін білдіреді.
Жаңа тәуелсіз Қазақстан мемлекетінің егемендік алуы Қазақстан Республикасының Тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың есімімен және ісімен тығыз байланысты. Ерікті Қазақстанның барлық жетістіктері нық, арине, мұның бәрі өзінің терең стратегиясын жүзеге асырып, таңдалған жолдың нақтылығын сақтай алған біздің Елбасымыздың тұлғасымен байланысты.
Тарих тұрғысынан қарасақ Қазақстанның тәуелсіздік жолдары – ол бар болғаны қас қағым сәт. Дегенмен, тәуелсіздік тарихының бұл кезеңі Қазақстан елін, қоғамын және халқын түпкілікті өзгерткен түбегейлі
реформалардан, әлеуметтік өзгерістерден тұрды. Қазақстан Республикасының тәуелсіздік жолы заманалық тарихи оқиға болып белгіленді. Олардың қатарына қоғамдық жүйелердің ауысуы, жаңа мемлекеттің, басқару формаларының туындауы, жаңа әлеуметтік құрылымның, әлеуметтік стратификацияның және құрылымдық экономикалық реформалардың қалыптасуы жатады.
Әлемдік масштабтағы мемлекеттік қайраткер, бүгінгі реформатор және әйгілі стратег Нұрсұлтан Назарбаевтың есімімен Қазақстанның жаңа тарихы тығыз байланысты. Біздің тәуелсіздігіміздің бастауында тұрған Президент Назарбаев заң бойынша қазақстандық – феноменді сәтті даму жолының Авторы болып табылады.
Әдебиеттер тізімі


  1. Конституция РК (с изменениями и дополнениями от 21 мая 2007 г.). - Алматы: Жеті Жарғы, 2007. - 136 с.




  1. Назарбаев Н.А. Бесславный конец смутной поры// Казахстанская правда, 2015г.,17 июня.




  1. Бурханов К.Н. У истоков независимости: Н.А.Назарбаев и СССР // журнал «Мирас» МППРК, 2007 г.




  1. Декларация о государственном суверенитете Казахской ССР. Современная история Казахстана: Хрестоматия / Под ред. Б. Аягана. – Алматы: Раритет, 2010. - 560 с.


29

К.Ш. Джалилов,

Қарағанды мемлекеттік


техникалық университетінің

әлеуметтік-гуманитарлық пәндер

кафедрасының доценті, к.ғ.к.
e-mail: djakur7@mail.com



Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет