Тіршіліктану би­оло­гия


ХА­ЛЫҚ­ТЫҢ ҚО­НЫС­ТА­НУ­ЫНА ӘСЕР ЕТЕ­ТІН ЭКО­НО­МИ­КА­ЛЫҚ ФАК­ТОР­ЛАР



бет7/13
Дата25.04.2016
өлшемі2.65 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   13

ХА­ЛЫҚ­ТЫҢ ҚО­НЫС­ТА­НУ­ЫНА ӘСЕР ЕТЕ­ТІН ЭКО­НО­МИ­КА­ЛЫҚ ФАК­ТОР­ЛАР

Статья пос­вя­ще­на ис­сле­до­ва­нию фак­то­ров тран­сфор­ма­ции рас­се­ле­ния на­се­ле­ния в Рес­пуб­ли­ке Ка­зах­стан. Ин­тег­ра­ция Ка­зах­ста­на в ми­ро­вую эко­но­ми­ку соп­ро­вож­да­ет­ся из­ме­не­ни­ями в раз­ме­ще­нии про­из­вод­ствен­ных сил и фор­ми­ро­ва­ни­ем но­вой тер­ри­то­ри­аль­ной струк­ту­ры на­се­ле­ния. Та­кой под­ход поз­во­ля­ет оп­ре­де­лить ожи­да­емые тен­ден­ции в рас­се­ле­нии, ко­то­рые в на­иболь­шей сте­пе­ни от­ве­чают пот­реб­нос­тям сов­ре­мен­но­го пе­ри­ода ре­фор­ми­ро­ва­ния эко­но­ми­ки Ка­зах­ста­на.

Article is devoted to research of factors of transformation of moving of the population in Republics Kazakhstans. Integration of Kazakhstan into world economic is accompanied by changes in accommodation of productive forces and formation of new territorial structure of the population. Concentration of manufacture in large industrial, trade and economic and administrative centres results in outflow of the population from small and average cities and especially rural settlements, and it as a whole defines features of moving of the population in republic. Such approach allows to define expected tendencies in moving the population and to come nearer to that model of moving which to the greatest degree meets needs of the modern period of reforming of economy of Kazakhstan.
На­рық­тық қа­ты­нас жағ­дайын­да эко­но­ми­ка­лық көр­сет­кіш­тер­дің ішін­де ха­лық­тың жұ­мыс­пен қам­та­ма­сыз еті­лу­інің ха­лық қо­ныс­та­ну­ын анық­та­уда­ғы ма­ңызы өте зор, өйтке­ні бұл көр­сет­кіш ке­шен­ді мә­ні бойын­ша нақ­ты­лы эко­но­ми­ка­ның бар­лық жақ­та­ры мен ерек­ше­лік­те­рін анық­тайды. Қа­зір­гі жағ­дайда жұ­мыс­шы кү­шін, қо­ныс­та­ну­ды да­мы­ту си­яқ­ты ұтым­ды пайда­ла­ну­дың не­гіз­гі та­ла­бы олар­дың әле­умет­тік жә­не эко­но­ми­ка­лық ти­ім­ді­лік­те­рін қолайлы ұш­тас­ты­ру қа­жет­ті­ бо­лып отыр. Со­ны­мен, ха­лық­тың әле­умет­тік та­ла­бын қам­та­ма­сыз ету мін­дет­ті, іс­ке асы­ру қо­ғам да­му­ының осы ке­зе­ңін­де ке­піл­де­не­ді. Мұн­дай та­лап­тар­ға: ел­дің бар­лық аудан­да­рын­да­ғы тұр­ғын­дар­дың ең­бек ету құ­қы­ғын, аймақ­тық тұр­ғы­да бір­кел­кі қа­жет­ті­лі­гін қам­та­ма­сыз ету үшін бір­дей мүм­кін­дік­тер­ді жа­сау; қа­ла­лық жә­не ауыл­дық ме­кен­дер­де тұ­ру үшін қо­лайлы тұр­мыс дә­ре­же­сін жа­сау; ха­лық­тық тұр­мыс үшін ең қо­лайлы аудан­дар­да ба­сы­мы­рақ ор­на­лас­ты­ру жә­не бас­қа­лар жа­та­ды. Өн­ді­ріс үшін ең­бек кү­шін мүм­кін­ді­гін­ше ең аз шы­ғын ке­те­тін жағ­дайда ор­на­лас­тыр­ған ти­ім­ді. Өкі­ніш­ке орай, осы ке­зең­де оң­тайлы өн­ді­ріс, ең­бек кү­ші­нің жұ­мыс­пен қам­та­ма­сыз еті­луі жә­не қо­ныс­та­ну­ға қойыла­тын ұтым­ды та­лап­тар ту­ра­лы айту­ға келмейді. Кө­бі­не­се, бү­кіл ел бойын­ша жұ­мыс­пен қам­та­ма­сыз ету, өн­ді­ріс жә­не қо­ныс­та­ну бір-бі­рі­мен то­лық қайшы­лық­қа кел­ді. Бұл ту­ра­лы қа­зір­гі ке­зең­де нарық­тық қа­ты­нас­пен байла­ныс­ты ту­ып отыр­ған ха­лық­ты жұ­мыс­пен қам­та­ма­сыз ету, өн­ді­ріс жә­не қо­ныс­та­ну мә­се­ле­ле­рі жайлы қа­лып­тас­қан жағ­дай бойын­ша ба­ға­ла­уға бо­ла­ды. Әсі­ре­се, бұл өза­ра байла­ныс ел жә­не оның аймақ­та­рын­да­ғы жұ­мыс­пен қам­та­ма­сыз еті­лу­ді тал­да­уда анық се­зі­ле­ді.

Рес­пуб­ли­ка­да­ғы жұ­мыс­пен қам­та­ма­сыз еті­лу на­рық ке­зе­ңі­нің ерек­ше­лі­гі жә­не эко­но­ми­ка­лық жағ­дайымен си­пат­та­лы­на­ды. Бұл ерек­ше­лік­тер эко­но­ми­ка са­ла­ла­ры бойын­ша жұ­мыс­пен қам­та­ма­сыз еті­лу­дің тө­мен­деуі, ма­те­ри­ал­дық өн­ді­ріс ­пен қыз­мет көр­се­ту аясын­да ең­бек үшін қайта бө­лу, жұ­мыс­сыз­дық­тың тез өсуі, жал­пы ал­ған­да ең­бек на­ры­ғын­да­ғы жағ­дайдың на­шар­лауынан байқа­ла­ды. Со­ны­мен қатар жұ­мыс­пен қам­та­ма­сыз еті­лу­дің тек көр­се­тіл­ген байқау фор­ма­сы­мен бір­ге, те­рең аймақ­тық айыр­ма­шы­лық­та­ры да бо­ла­ды. Атап айтқан­да, аймақ­тық айыр­ма­шы­лық­тар бо­ла­шақ­та, біз­дің пі­кі­рі­міз­ше, ха­лық­тың тек ге­ог­ра­фи­ялық қайта бө­лі­ну­іне ға­на емес, ха­лық­тың қо­ныс­та­ну жүйесі­неде әсер ете­ді. Мұн­дай тә­сіл­дер­, біз­дің ойымызша, рес­пуб­ли­ка шең­бе­рін­де ха­лық­тың ге­ог­ра­фи­ялық қайта бө­лі­ну­ін бол­жам­да­уда, іс­ке асы­ру­ға мүм­кін­дік бе­ре­ді.

Рес­пуб­ли­ка­ның эко­но­ми­ка са­ла­ла­рын­да жұ­мыс іс­тейтін­дер­дің са­ны мен құ­ры­лы­мы соң­ғы жыл­да­ры мы­на­дай бо­лып ауыс­ты (1-кес­те). Мы­са­лы, рес­пуб­ли­ка­да­ғы жұ­мыс­пен қам­та­ма­сыз еті­лу­дің қа­зір­гі жағ­дайын тал­дау жал­пы эко­но­ми­ка­лық тұ­рақ­сыз­дық­ты, өн­ді­ріс­тің құл­ды­рауы, кә­сі­по­рын­дар­дың тоқ­тауы (өзін ақ­тай ал­ма­ған), жұ­мыс­пен қам­та­ма­сыз ету­ге әсер ету­дің қар­жы­лық жә­не эко­но­ми­ка­лық құ­ры­лым­да­ры­ның жоқ­ты­ғын дә­лел­деп, бұл қа­жет­ті дә­ре­же­де кә­сіп­кер­ші­лік құ­ры­лым­дар­дың да­муы­на мүм­кін­дік бер­ме­уде.

1-кес­те


Қа­зақ­стан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның ең­бек ре­сур­ста­ры­ның са­ны мен құ­ры­лы­мы*




1994 ж.

1995 ж.

2000 ж.

мың адам

ең­бек ре­сурста­ры­на %-бен

мың адам

ең­бек ре­сурста­ры­на %-бен

мың адам

ең­бек ре­сурста­ры­на %-бен

Жал­пы ең­бек ре­сур­ста­ры

92040,5

100,0

9153,0

100,0

9140,1

100,0

Эко­но­ми­ка­лық ак­тив­ті ха­лық

7118,2

77,0

7359,8

80,4

7489,5

81,9

Эко­но­ми­ка са­ла­ла­рын­да ең­бек ету­ші­лер, оның ішін­де:

6581,8

71,2

6551,5

71,6

6518,9

71,3

мем­ле­кет­тік, қо­ғам­дық, кол­лек­тив­тік ұйым­дар­да

5415,0

58,6

5039,4

55,1

4401,7

48,2

ша­ру­алар, фер­мер­лік қожа­лық­тарда

68,8

0,7

102,1

1,1

208,6

2,3

аз сан­ды кә­сі­по­рын­дар­да

343,8

3,7

159,1

1,7

147,8

1,6

бі­рік­кен кә­сі­по­рын­дар­да

22,9

0,2

25,1

0,3

31,9

0,3

Ха­лық­тың өз­бе­тін­ше жұ­мы­сы

541,5

5,6

1069,0

11,7

1567,5

17,1

Жұ­мыс­сыз­дардың бар­лы­ғы

187,4

2,0

156,8

1,7

161,4

1,8

Эко­но­ми­ка­лық ак­тив­ті емес ха­лық, оның ішін­де:

536,4

5,8

808,3

8,8

970,6

10,6

ең­бек­ке жа­рам­ды жас­та­ғы өн­ді­ріс­тен қол үзіп оқи­тын оқу­шы­лар

670,6

7,3

625,4

6,8

610,9

6,7

ең­бек­ке қа­бі­лет­ті жас­та­ғы эко­но­ми­ка­лық әре­кет­пен жә­не оқу­мен айна­лыс­пайтын ең­бек­ке қа­бі­лет­ті ха­лық

1451,7

157,0

1167,8

12,8

1039,7

11,4

_______________

*Де­рек­тер жи­н. «Eңбек жә­не Қа­зақ­стан хал­қы­ның ең­бек­пен қам­ты­луы». – Ал­ма­ты, 2003. – 23-б.


Соң­ғы 3 жыл­да рес­пуб­ли­ка­да­ғы эко­но­ми­ка­лық бел­сен­ді ха­лық­тың са­ны 371,3 мың адам­ға кө­бейсе де, эко­но­ми­ка са­ла­ла­рын­да ең­бек ете­тін­дер­дің жал­пы са­ны 63 мың адам­ға азайды, ал мем­ле­кет­тік, қо­ғам­дық, кол­лек­тив­тік ұйым­дар­да ең­бек ете­тін­дер 1013,3 адам­ға тө­мен­де­ді. Жал­пы ал­ған­да эко­но­ми­ка­ның өнер­кә­сіп, құ­ры­лыс, кө­лік жә­не байла­ныс, ауыл ша­ру­ашы­лы­ғы, ден­са­улық сақ­тау, бі­лім бе­ру, ғы­лым мен ғы­лы­ми қыз­мет көр­се­ту са­ла­ла­рын­да ең­бек ете­тін­дер азайды (2-кес­те).

Қа­зақ­стан­ның ең­бек ры­но­гы эко­но­ми­ка­ның мем­ле­кет­тік сек­то­рын­да ең­бек ете­тін ха­лық­тың үле­сі­нің азаюы, ал со­ған сәйкес мем­ле­кет­тік емес ак­ци­онер­лік ұйым­дар­да, бі­рік­кен кә­сі­по­рын­дар­да, кі­ші жә­не ор­та­ша кә­сіп­кер­лік­те, ша­руа қо­жа­лық­та­рын­да (фер­мер­лік), же­ке­ше кә­сіп­кер ре­тін­де ең­бек ете­тін­дер­дің кө­беюімен си­пат­та­ла­ды. Соң­ғы жыл­да­ры өнер­кә­сіп са­ла­ла­ры ішін­де ең­бек­пен қам­та­ма­сыз ету­дің құ­ры­лым­дық өз­ге­ріс­те­рі жү­зе­ге асу­да. Мұн­дай қайта бө­лу отын-энер­ге­ти­ка ке­шен­де­рін­де, түс­ті жә­не қа­ра ме­тал­лур­ги­яда кө­бі­рек бо­лып, ол мұ­най мен газ кен орын­да­рын иге­ру­мен жә­не бұл са­ла­лар­ға ше­тел­дік ка­пи­тал­дың бел­сен­ді ин­вес­ти­ци­ясы бө­лі­ну­імен байла­ныс­ты бо­лып отыр (3-кес­те).

Ке­ле­шек­те рес­пуб­ли­ка­ның мұ­най мен газ өн­ді­ру, мұ­най өң­деу зауыт­та­рын ке­ңейту жә­не жа­ңа зауыт­тар­ды са­лу мүм­кін­дік­те­рін ес­ке­ре оты­рып, мұ­най-хи­мия са­ла­сы­мен қо­са отын өнер­кә­сі­бін­де ең­бек ете­тін­дер са­ны­ның өсе­тін­ді­гін кү­ту­ге бо­ла­ды, осы­ның бә­рі Қа­зақ­стан об­лыс­та­ры бойын­ша ха­лық­тық бө­лі­ну­ін­де­гі аумақ­тық үйлес­пе­уші­лік­ке, со­ны­мен бір­ге қо­ныс­та­ну жүйесін­де­гі бел­гі­лі бір өз­ге­ріс­тер­ге әкеп со­ғуы мүм­кін.

2-кес­те


Рес­пуб­ли­ка эко­но­ми­ка­сын­да ең­бек ете­тін­дер­дің өн­ді­ріс са­ла­ла­ры бойын­ша та­ра­луы (бө­лі­нуі), %*




1985 ж.

1990 ж.

1993 ж.

1994 ж.

1995 ж.

1996 ж.

2000 ж.

Жал­пы эко­но­ми­ка са­ла­сын­да ең­бек ете­тін­дер

100

100

100

100

100

100

100

Ма­те­ри­ал­дық өн­ді­ріс саласында

72,6

71,9

71,8

72,5

73,3

72,9

-

Өн­ді­ріс­тік емес аяда

27,4

28,1

28,2

27,5

26,7

27,1

-

Өнер­кә­сіп пен құ­ры­лыс­та

31,0

33,0

27,8

26,0

22,7

20,6

16,3

Ауыл жә­не ор­ман ша­ру­ашы­лы­ғы

23,0

20,0

25,4

24,4

22,5

21,2

35,3

Кө­лік пен байла­ныс­та

12,0

10,0

8,4

8,5

7,9

7,7

7,6

Са­уда жә­не қо­ғам­дық та­мақ­тан­ды­ру, ма­те­ри­ал­дық- тех­ни­ка­лық жаб­дық­тау жә­не өт­кі­зу, дайын­дау

8,0

8,0

7,0

11,9

16,2

21,4

15,0

Ден­са­улық сақ­тау, де­не шы­нық­ты­ру жә­не әле­умет­тік қам­та­ма­сыз ету, бі­лім бе­ру, мә­де­ни­ет жә­не өнер, ғы­лым жә­не ғы­лы­ми қыз­мет көр­се­ту

18,0

20,0

19,4

19,4

19,3

17,4

4,3

Мем­ле­кет­тік бас­қа­ру, ко­опе­ра­тив­тік жә­не қо­ғам­дық ұйым­дар­дың, не­сие бе­ру жә­не мем­ле­кет­тік сақ­тан­ды­ру ор­ган­да­рын­да ең­бек ете­тін­дер

3,0

3,0

2,7

3,0

3,1

3,0

4,2

Тұр­ғын үй-ком­му­нал­ды ша­ру­ашы­лық жә­не ха­лық­қа тұр­мыс­тық қыз­мет көр­се­ту­дің өн­ді­ріс­тік емес түр­ле­рі жә­не ха­лық ша­ру­ашы­лы­ғы­ның бас­қа са­ла­ла­рын­да ең­бек ете­тін­дер

5,0

6,0

9,3

6,8

8,3

8,7

-

_______________

*Қа­зақ­стан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның Де­рек­тер бойын­ша аген­тті­гінің мәліметтері.


3-кес­те

Өнер­кә­сіп­тің өн­ді­ріс­тік әлеуеті са­ла­ла­рын­да­ғы ор­та­ша ті­зім­дік са­ны, мың адам*

Са­ла­лар

1990 ж.

1995 ж.

1995 ж. 1996 ж. %-бен

Бү­кіл өнер­кә­сіп бойын­ша

1295,2

902,7

69,7

Элек­трэ­нер­ге­ти­ка

66,3

93,1

140,4

Отын өнер­кә­сі­бі

97,8

97,6

99,8

Қа­ра ме­тал­лур­гия

69,2

73,3

106,6

Түс­ті ме­тал­лур­гия

102,2

111,9

109,5

Хи­мия жә­не мұ­най хи­мия

76,3

62,8

82,3

Ма­ши­на жа­сау жә­не ме­талл өң­деу

387,2

156,2

40,3

Құ­ры­лыс ма­те­ри­ал­да­ры

126,2

49,4

39,1

Ор­ман жә­не ағаш өң­деу

60,5

20,6

34,0

Же­ңіл өнер­кә­сіп

223,2

98,4

44,1

Та­мақ өнер­кә­сіп

146,7

82,7

56,4

Бас­қа са­ла­лар

41,8

27,2

65,1

_______________

*Қа­зақ­стан Рес­пуб­ли­ка­сы­ның Де­рек­тер бойын­ша аген­тті­гінің мәліметтері.


Жүйелер­ді ат­қа­ру­шы фак­тор­лар ре­тін­де өн­ді­ріс­тік, тех­но­ло­ги­ялық жә­не өн­ді­ріс­тік-тех­но­ло­гия­лық байла­ныс­тар да­муы қар­қын­ды­лы­ғы­ның тө­мен­деуін қа­райтын бол­сақ, әртүр­лі дә­ре­же­де­гі қа­ла­лық жә­не ауыл­дық ел­ді ме­кен­дер­дің ара­сын­да­ғы өза­ра байла­ныс­ты­лық пен өза­ра тәуел­ді­лік­ті айтар­лық­тай әл­сі­ре­туі мүм­кін.

Қа­зақ­стан эко­но­ми­ка­сы­ның же­тек­ші са­ла­сы ауыл ша­ру­ашы­лы­ғы бо­лып та­бы­ла­ды. Егер өнер­кә­сіп­те 21,1 % адам ең­бек ет­се, ал рес­пуб­ли­ка ха­лық ша­ру­ашы­лы­ғын­да бар­лық ең­бек ете­тін­дер­дің 22,9 % ауыл ша­ру­ашы­лы­ғы­на ке­ле­ді. Ин­фра­құ­ры­лым­ның да­муы ауыл тұр­ғын­да­ры­ның ең­бек әре­ке­ті­нің өз­ге­ше­лі­гі­мен байла­ныс­ты, атап айтқан­да, осы са­ла­да ха­лық­ты ең­бек­пен қам­та­ма­сыз ету өт­кір байқа­ла­ды. Өн­ді­ріс­тің тө­мен­деуі, қыз­мет­кер­лер­дің бо­сауымен бір­ге жү­ре­тін аг­рар­лық сек­тор­да­ғы на­рық­тық қайта құ­ру­лар ауыл­да­ғы ең­бек на­ры­ғы жағ­дайын күр­де­лен­ді­ре­ді.

Рес­ми мә­лі­мет­тер­ге қа­ра­ған­да ең­бе­кке қа­бі­лет­ті жас­та­ғы мил­ли­он­ға жу­ық адам эко­но­ми­ка­лық бел­сен­ді қыз­мет­ке қа­тыс­пайды, яғ­ни нақ­ты жұ­мыс­сыз­дар бо­лып та­бы­ла­ды. 1995 ж. әйел­дер ара­сын­да­ғы жұ­мыс­сыз­дық 1,6 есе өсіп, яғ­ни әйел­дер жал­пы жұ­мыс­сыз­дар са­ны­ның 57 % құ­рады [1–3]. 2001 ж. мә­лі­мет бойын­ша, жұ­мыс­сыз әйел­дер­дің са­ны жұ­мыс­сыз ер­лер­ден 30,9 % ар­тты (4-кес­те). Егер 1994 ж. жұ­мыс­сыз әйел­дер­дің са­ны 45409 бол­са, ал 1995 ж. рес­пуб­ли­ка­да­ғы жұ­мыс­сыз­дар са­ны­ның 83802 ада­мын құра­ды. Ба­ға­лау мә­лі­мет­те­рі­не қа­ра­ған­да рес­пуб­ли­ка­да­ғы жұ­мыс­сыз әйел­дер­дің са­ны 2010 ж. 230 мың адам­ға же­туі мүм­кін.

4-кес­те


2001 ж. жұ­мыс­сыз ха­лық­тың жы­ны­сы жә­не не­гіз­гі ең­бек­ке бел­сен­ді жа­сы
бойын­ша жұ­мыс­сыз­дық дә­ре­же­сі, %*





Бар­лық ха­лық

Қа­ла хал­қы

Ауыл хал­қы

екі жыныс­та

оның ішін­де

екі жы­ныс­та

оның ішін­де

екі жыныс­та

оның ішін­де

ер­лер

әйелдер

ер­лер

ер­лер

әйелдер

ер­лер

әйелдер

Жұ­мыс­сыз­дардың бар­лы­ғы

10,4

8,9

12,0

12,6

10,5

14,5

7,8

6,9

8,7

Жас ара­лы­ғы оның ішін­­де




























16–19

24,6

23,2

26,4

33,1

32,2

34,0

19,3

17,8

21,2

20–24

16,9

14,6

19,2

20,7

18,3

23,1

13,0

11,5

14,7

25–29

11,9

9,8

14,3

14,5

12,1

16,9

8,7

7,1

10,7

30–34

9,8

7,2

12,5

11,7

8,0

15,3

7,5

6,4

8,6

35–39

9,2

6,8

11,5

10,9

7,9

13,7

6,8

5,4

8

40–44

8,5

7,0

10,0

10,4

8,6

12,1

5,7

4,9

6,6

_______________

*Де­рек­тер жи­н. «Ең­бек жә­не Қа­зақ­стан хал­қы­ның ең­бек­пен қам­ты­луы». – Ал­ма­ты, 2003. – 23-б.


Мы­са­лы, 1995 ж. жұ­мыс­ іздеушілердің ең­бек­ке ор­на­лас­ты­ру бир­жа­сын­а кел­ген­дер­дің жар­ты­сы­нан ас­та­мы (50,5 %) — әйел­дер, сон­дай-ақ жұ­мыс­қа ор­на­лас­қан­дар­дың 39,8 % әйел­дер бол­ды. Ал, бұл көр­сет­кіш­тің 1993 ж. ара қа­ты­на­сы 51,8 % жә­не 46,3 % бол­ған еді (5-кес­те).

Аймақ­тың ең­бек на­ры­ғы­ның ең­бек­пен қам­та­ма­сыз еті­лу аясын­да­ғы жағ­дай нақ­ты­лы аймақ­тың де­мог­ра­фи­ялық жә­не әле­умет­тік-эко­но­ми­ка­лық да­му ерек­ше­лі­гі­мен анық­та­ла­ды. Олар кө­бі­не­се аймақ­тың ге­оса­яси жағ­дайы, та­би­ғи жә­не ши­кі­зат ре­сур­ста­ры­мен, эко­но­ми­ка­сы­ның да­муы мен әлеу­мет­тік ин­фра­құ­ры­лы­мы­ның қол жет­кен дең­гейімен жә­не бас­қа фак­тор­лар­мен тү­сін­ді­рі­ле­ді [3–5].

5-кес­те




Достарыңызбен бөлісу:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   13


©netref.ru 2019
әкімшілігінің қараңыз

    Басты бет